49 (tiếp tục)
Defoe sống đến 70 nhưng sau chỉ thực sự được biết đến như một nhà văn ở quãng mười năm cuối cùng, mở đầu là khi cho ra mắt Robinson Crusoe hai năm sau khi kết thúc vai trò của một điệp viên; nhưng những gì dẫn đến đó, cả làm điệp viên lẫn viết, đã khởi đầu sớm hơn (tức là sau khi phá sản, hơi giống Balzac sau này, nhưng công việc kinh doanh của Defoe lớn hơn nhiều, bao gồm cả buôn bán, sản xuất, xuất nhập khẩu, thậm chí có cả đồn điền ở châu Phi) và gây ra không ít đảo lộn cho cả cuộc đời ông lẫn tình hình chính trị vào quãng ấy. Ngay từ đầu, chỉ vài năm sau khi Defoe (khi ấy mới chỉ là Daniel Foe cụt lủn) ra đời - năm 1660, - London phải trải qua một trận dịch hạch khủng khiếp (và đây là đợt khủng khiếp nhất, so với những đợt nhỏ hơn hoành hành hồi nửa đầu của cùng thế kỷ ấy) và liền ngay sau đó là một trận hỏa hoạn lớn, năm 1666, dẫn đến một cuộc tái thiết thay đổi diện mạo thành phố London.
(Sir Christopher Wren - một thần tượng của các kiến trúc sư trong sự kiên quyết bảo vệ ý định và cũng kiên quyết chống lại những ỉ ôi nông cạn của chủ đầu tư thường được cho là thiếu hiểu biết về kiến trúc và khăng khăng giữ rịt lấy ngân sách cho những chuyện kém hệ trọng hơn - giữ vai trò chủ đạo trong cuộc tái thiết này, và tuy các đề xuất về mở rộng đường phố và sắp đặt lại các khu vực của vị kiến trúc sư lừng danh ấy đã không được chấp thuận, thành phố đã thay đổi rất nhiều với các công trình được ông đứng ra trông nom việc cải tạo cũng như tái thiết nhà thờ của các giáo xứ, nổi tiếng nhất trong số đó phải kể đến thánh đường St. Paul kỳ vĩ mang lối kiến trúc Baroque vốn đã hình thành ở Ý hồi đầu thế kỷ và lan đi khắp châu Âu; tuy nhiên, ở một cuộc tái thiết có quy mô lớn như thế, Baroque không còn là Baroque nữa một khi đã bị đem ra khỏi môi trường mà sự nảy sinh ra những phá phách hòng thoát ra khỏi cái khuôn Renaissance đã trở nên cằn cỗi và bóp nghẹt mọi thiên tài dường là một sự tất yếu. Về sau John Ruskin thường nhắc đến tòa thánh đường St. Paul ấy như một ví dụ kệch cỡm đặc trưng của loại kiến trúc suy đồi đem từ chỗ khác đến, cũng như xem thường mọi công trình của sir Christopher Wren và chỉ thấy ở đó sự lắp ghép máy móc và tự chối bỏ. Nhưng liệu người ta có thể nào cho rằng John Ruskin đã quá nghiêm khắc trong những nhìn nhận về kiến trúc của mình? (Nghiêm khắc, và rắn, là điều mà những cái nhìn đầy mặc cảm ngay lập tức nhấn mạnh nơi sự không chịu nghiêng ngả thuộc về phía của đạo đức kia; và cái nhóm những người lúc nào cũng gây ra ham muốn cho các bình luận như thế - nhất là Virginia Woolf, trừ một vài ngoại lệ (chẳng hạn Chesterton), với những phê bình nhất định phải làm cho nghèo đi, cùng với việc phóng vào một sự kính trọng vờ vịt - đâu chỉ có mỗi John Ruskin, mà còn có, chẳng hạn, Henry James, Joseph Conrad, và cả Stevenson nữa (và trường hợp của Stevenson gây ra một sự lạ lẫm không nhỏ, bởi không có một người nào lấp lửng như thế, trôi nổi hết từ đảo này sang đảo khác, với một thứ văn chương có vẻ như lúc nào cũng gây cảm giác là quá rõ.) Ngay cả Ruskin cũng không nói điều gì khác, ở sự đúng của kiến trúc (the Lamp of Truth, một trong bảy tinh thần kiến trúc), và nhất là ở đây, kiến trúc, sự đúng ấy hiện lên như thể hiển nhiên, hơn bất kỳ đâu khác, rằng vật nào ở đâu thì tốt nhất cứ ở yên chỗ đấy.)
Nhưng cũng chẳng hề nhỏ, trong những gì ảnh hưởng lớn đến sự viết của Defoe sau này, sự can thiệp của các sự kiện chính trị, và như thế nghĩa là cả tôn giáo, khi mà sự lệch pha giữa pháp quyền và giáo quyền ở Anh lúc nào cũng gây ra các biến động lớn. (Gia đình Defoe, ở London, theo phái trưởng lão - Presbyterian - một nhánh của Tin Lành, tôn giáo này lại không hề phổ biến ở Anh lúc bấy giờ, mà phải là ở Scotland, và chính điều này đã gây bao nhiêu khó nhọc cho việc sáp nhập Scotland vào Anh (như sẽ thấy, trong chuyện này chính Daniel Defoe cũng tham gia); một người Scotland lớn lên trong gia đình Presbyterian khác: Stevenson). Vấn đề Công giáo, vốn đã luôn là sự e ngại lớn của quốc hội Anh - những người vốn khiếp sợ thứ quyền hành tuyệt đối của một ông Vua - đi đến đỉnh điểm của nó với sự lên ngôi của vua James II - vị vua cải đạo sang Công giáo và phớt lờ quyền hành của Quốc hội; đây là em ruột của vua Charles II, người trị vì ngay trước đó, và cả hai đều là con của vua Charles I, người bị phe nghị viện của Oliver Cromwell xử tử.
(Balzac bỗng, trong cuốn tiểu thuyết về nữ công tước de Langeais, để cho xuất hiện, như một lóe chớp, cái rìu đã chặt đầu chính vị vua này (Charles I là vua Anh duy nhất bị xử tử, đó là 11 năm trước khi Defoe ra đời, còn vị vua duy nhất của Pháp bị chặt đầu, Louis XVI, thì trước khi Balzac ra đời 6 năm, tức là chỉ ngắn hơn một chút), sau khi đã có một mô tả - có tính cách bao trùm, và không chỉ làm nền cho chính cuốn tiểu thuyết ấy mà còn một loạt các tiểu thuyết và nhân vật khác - về khu vực sống của quý tộc Paris vào quãng đầu thế kỷ 19 ngay sau cách mạng; đó là một tình trạng lỏng lẻo của trung tâm giới quý tộc - với nguy cơ tràn ra cũng như bị xâm lấn lớn hơn bao giờ hết - vốn đứng đầu đất nước, nơi mà tất tật dân chúng đều dường như thấy không thể lố bịch hơn nếu một căn nhà của một vị đại nhân lại nằm lẫn lộn giữa những phố buôn nhộn nhịp của dân chúng; hay, nói theo cách hình tượng hơn mà Balzac gợi ý, đó là lúc nước Pháp - với ý thức tuyệt diệu về sự hài hòa, cũng chính là trật tự - đang tự loay hoay làm cho cái đầu của mình mọc lại, trong khi đã suy nhược rất nhiều (nói cách khác, bỗng cảm thấy mình vượt trội lên) bởi một sự lỏng dần khiến cho cân bằng các quyền và tài sản (và chỉ còn nghĩ đến mỗi chuyện ấy chứ không nhìn thấy gì rộng hơn) và ấy là quãng trước khi ông vua tư sản Louis-Philippe lên ngôi năm 1830.)
Trong khi cả cha và anh đều bị ngờ là có cảm tình với Công giáo, thậm chí Charles II còn bí mật hứa hẹn với vua Louis XIV của Pháp sẽ cải sang Công giáo để tranh thủ sự hỗ trợ của Pháp chống lại Hà Lan, vua James II, đã thực sự cải sang Công giáo trước khi lên ngôi nhiều năm (trong khi đó Charles II chỉ cải đạo trước khi lâm chung, dù vẫn đòi các con của James phải được nuôi dạy theo như những người Tin Lành). (Có nhiều lý do rất chính đáng cho sự cải đạo này của James II, lúc bấy giờ vẫn mang tước hiệu công tước xứ York, bởi một niềm ngưỡng mộ chân thành, bởi sự ảnh hưởng bởi những yêu mến, bởi hoàn cảnh lưu vong sang Pháp và các nước châu Âu lục địa, sau khi vua cha Charles I bị các tín đồ Thanh giáo hành quyết, và có lẽ, dẫu có không ít tình nhân, còn bởi ảnh hưởng của người vợ chính thức đầu tiên.) James II có rất nhiều con với cả hai người vợ chính thức nhưng rất ít người còn sống được và chỉ có hai con gái lên đến đỉnh cao: người thứ nhất sẽ lật đổ vua cha trong cuộc cách mạng vinh quang và trở thành Mary II, đồng quân vương cùng với chồng, và cũng là anh họ, Willem xứ Oranje tức William III (một người Hà Lan); người thứ hai là Anne, em gái cùng mẹ của Mary, sẽ lên ngôi sau khi anh rể qua đời mà không có con nối dõi.
Biến động trong triều đình của các nhân vật ấy vào quãng cuối thế kỷ sẽ tác động không ít đến Daniel Defoe. Ngay sau khi vua James II lên ngôi, trong cùng năm 1685, đã xảy ra cuộc nổi dậy ở Monmouth - chủ yếu là bởi cánh thợ thuyền và nông dân - chống lại nhà vua Công giáo và bị dẹp chỉ sau một tháng; Defoe cũng tham gia và thoát được cuộc thanh trừng sau khi thất bại (về việc này người ta tìm thấy dấu vết của một lệnh ân xá có tên D. Foe, và bản thân Defoe cũng nói rằng mình từng tham gia trong một pamphlet, nhưng đương nhiên những sự việc như vậy luôn đáng ngờ, và nhất là còn bởi đó là chính Defoe, nổi tiếng có vai trò lái dư luận vào thời điểm ấy). Nhưng trước đó, trước khi James II lên ngôi và hẳn là xung quanh thời điểm ông để lộ việc cải đạo, người ta đã manh nha thành lập hai đảng Whig và Tory trứ danh - mà mục đích ban đầu không gì khác là ủng hộ và chống lại việc có một vị vua Công giáo; thành viên của họ, một khi hình thức đã được xác định như thế, lại dường như được thoải mái hơn mà lập lờ giữa bên này và bên kia (thậm chí, có thể nói, để cho thoải mái lập lờ mới là mục đích một khi hình thức được viền lại rõ rệt với những cái tên). Đảng Tory vốn nổi tiếng bảo thủ lại khởi đầu bằng việc ủng hộ một vị vua Anh Công giáo, trong khi đó thoạt đầu Defoe đứng về phía đảng Whig, những người phản đối James II kế vị (và cuộc nổi loạn kia dường như là một nỗ lực can thiệp cuối cùng của họ) và rồi sau đó ngả về phía vị vua ngoại quốc William III cùng với Mary II, cả vua và nữ hoàng đều đồng ý từ bỏ quyền lực tuyệt đối. Chính trong giai đoạn trị vì của triều đình mới này mà Defoe phải vào tù lần đầu tiên, vì phá sản, và sau khi ra tù, bởi thỏa thuận được với các chủ nợ, mới trở thành Defoe đúng nghĩa, tức không còn cái tên Daniel Foe nữa.
Nhưng trước khi phá sản lần thứ hai năm 1706 (chính Defoe cũng đề xuất cải cách luật phá sản, trong An Essay upon Projects và nói về việc sửa đổi luật qua trên tờ báo của mình, suốt đời Defoe luôn quan tâm đến hoạt động của các thương gia), Defoe lại phải ngồi tù một lần nữa, và lần này vô cùng nổi tiếng. Sự tham gia vào chính quyền của những người biệt phái đã luôn là một vấn đề (và có hẳn một đạo luật quy định rằng những người biệt phái - không theo Anh giáo - sẽ đủ điều kiện làm thành viên Giáo hội Anh nếu đi nhà thờ mỗi năm một lần, trong khi chỉ có những người thuộc Giáo hội Anh (theo các đạo luật khác quy định) mới được bổ nhiệm chức vụ nhà nước, và Defoe đã có một pamphlet nói đại khái rằng cái thứ quy định ấy thật rách việc) và đương nhiên đảng Tory - những người khởi đầu ở việc ngả về phía một ông vua Anh Công giáo - giờ rất trung thành với Anh giáo và không muốn gì hơn là dẹp đi cái đám hay ý kiến ý cò ấy. Sau khi Queen Anne lên thay William III vừa qua đời - người Defoe được diện kiến sau khi gây được thiện cảm với bài thơ The true born Englishman ngầm chiêu tuyết cho nhà vua người ngoại quốc, - Defoe viết pamphlet nổi tiếng nhất của mình, The shortest-way with the Dissenters, (đương nhiên vào thời ấy người ta không thấy ngay sự chọc ngoáy của những cái tên như thế, và lối mỉa mai này vẫn còn xuất hiện trong các tiểu thuyết sau này của Defoe), hay là cách nhanh nhất giải quyết đám biệt phái lắm ý kiến; và thoạt tiên cái giọng vô cùng Tory ấy che giấu rất khéo cả bên này lẫn bên kia, thành thử khi chuyện vỡ lở (dù Defoe không ký tên) cả đôi bên - biệt phái lẫn Tory nhận ra đã bị lừa (sau khi vội hoan nghênh) - đều đã kịp hực lên khủng khiếp; Defoe bị bắt giữ vì phỉ báng bên này và kích động bên kia, và hình phạt khủng khiếp - không chỉ phải ngồi tù cho đến khi nào trả xong tiền phạt và sau đó tan nát công việc kinh doanh - là phải đứng bêu đầu trên pillory, một cây cột nhục hình (có rất nhiều hình minh họa, thậm chí cả tranh, vẽ chính Defoe chịu hình phạt này, và đây cũng là chuyện mà người ta thấy cần phải nhắc lại khi muốn sỉ nhục Defoe, nổi tiếng nhất có lẽ là Jonathan Swift (một giáo sĩ Anh giáo, dù là người Ireland, và chuyện một người Ireland - đa số thuộc Công giáo La Mã - theo Anh giáo thì cũng gần phổ biến như một người Anh thuộc phái trưởng lão Presbyterian)). Thậm chí còn có cả một huyền thoại về chuyện, thay vì ném đá hay những thứ tương tự để sỉ nhục, dân chúng lại ném hoa lên cột nhục hình, bởi cảm động trước bài thơ Hymn to the Pillory của Defoe và xem kẻ bị bêu đầu kia là một thần tượng anh hùng vân vân... Và nếu huyền thoại ấy đúng thì còn mỉa mai hơn nữa, bởi sự thật là sau đó Defoe được Robert Harley dàn xếp phóng thích và, để đổi lại, trở thành tình báo cho chính đảng Tory, nhưng đúng hơn phải xem là một người làm việc dưới trướng Robert Harley (đây cũng là một nhân vật lập lờ giữa Whig và Tory như thế, nhưng lại quan trọng hơn Defoe trong chính trường nhiều).
Sự khinh bỉ dành cho Defoe của các ông lớn thời bấy giờ (bên cạnh Swift còn có chẳng hạn Alexander Pope) ngoài nhắm vào quá khứ gắn liền với cột nhục hình và xuất thân con buôn (trong khi văn chương là thú vui của tầng lớp cao hơn), chủ yếu chĩa vào việc Defoe là một chuyên gia pamphlet, các tranh luận chính trị dễ lây lan giữa quần chúng, và hơn nữa Defoe sẵn sàng viết thuê cho bất cứ bên nào trả tiền (tuy nhiên cũng phải nói thêm rằng chính Jonathan Swift về sau cũng viết báo cho đảng Tory và có thể nói là đã được tiến cử cho chính Robert Harley). Hình thức của pamphlet có sức công phá hơn hẳn báo chí thời ấy, bởi sự gọn nhẹ dễ in lậu thủ công của nó, trên một thứ giấy rẻ tiền hơn giấy in báo, và trước khi kịp kiểm duyệt người ta đã kịp phát tán khắp nơi... (trong khi việc in ấn chính thức mọi ấn phẩm thời bấy giờ ở Anh được kiểm soát độc quyền bởi Stationer's Company). Nhưng một người nổi tiếng hơn cả của các pamphlet phải kể đến John Milton; một pamphlet hiệu quả thì rớt vào một thứ thực tại luận tồi, và có một Milton của các Pamphlet rất khác với bản thân Milton mà người ta vẫn nghĩ đến, tức một giọng vô cùng hung hăng và đã tận dụng hết mức sự cúi xuống ấy của một hình thức tức thời. Vào quãng ngay trước nội chiến năm 42, sự kiểm duyệt tuyệt đối hệ thống xuất bản bị Quốc hội Anh bãi bỏ (liên quan đến việc chấm dứt sự lạm quyền tư pháp của Charles I) khiến bùng lên ghê gớm các pamphlet (hệt như trận dịch hạch sau này) của tranh luận giữa công chúng, và đương nhiên cả những chỉ trích lẫn nhau của cả phe nghị viện lẫn phe bảo hoàng trong quãng đầu nội chiến này, cùng với các nhà in lậu; đến nỗi năm 1643 người ta buộc phải ban hành một sắc lệnh kiểm duyệt khác nhằm lập lại trật tự, và để phản đối nó Milton viết pamphlet nổi tiếng Areopagitica - và đương nhiên phớt lờ mọi thứ giấy phép - chống lại kiểm soát tư tưởng (chân lý không cần sự bảo vệ quan liêu... và, hãy để cho chân lý và dối trá tranh đấu vv...), và cũng chính Milton đã rất dõng dạc với các pamphlet đòi chặt đầu Charles I (quyền lực xuất phát từ nhân dân và họ có quyền chặt đầu các bạo chúa...). Nhưng rủi thay năm 1660 Charles II, sau nhiều lần phục thù nhưng bị Oliver Cromwell đánh bại (sau khi vua cha bị chặt đầu thì ngài trốn đi và trở thành vua Scotland bởi một thỏa thuận với phái Covenanter (những người thề bảo vệ hệ thống trường lão Presbyterian của Scotland), nhưng thỏa thuận rồi cũng bị Charles II tự hủy bỏ, vị vua Công giáo tương lai này (đến lúc chết mới rửa tội) vốn bị dân Scotland xem là phản bội) lại được nghị viện mời về Anh sau khi Oliver Cromwell chết. Thế là Milton, lúc này đã mù hẳn, lại phải đi trốn, bị bắt, được thả ra và sống ẩn dật khi viết Paradise Lost; giờ thì, chẳng còn gì liên quan đến các pamphlet và ý kiến chính trị nữa, Milton không hề cúi xuống một chút nào.
Tuy nhiên, những gì ở quá cao (và cũng không loại trừ việc lẫn vào với các thiên đường giả) đối với những con người ở chỗ thấp hơn - tức không loại bỏ, ít nhất cũng ở nơi khóe mắt, những nhúc nhích của thực tại, những người lúc nào cũng dễ bị sỉ nhục như Defoe chẳng hạn - dễ biến thành đề tài để mỉa mai. Nhưng không chỉ có mỗi Defoe là thấy cần phải dè chừng - giữ một khoảng cách nhất định - với những gì rất dễ trở thành ý luận của cảm năng như thế. Về sau này, John Ruskin, dù vô cùng kính trọng tài năng nhà thơ lớn vẫn đôi chỗ chỉ ra những sự vô lý ở đó cùng với một cách đọc khác (hướng về tự nhiên và các hình ảnh ở đó nhiều hơn), và, cũng ở Paradise Lost ấy Ruskin tìm ra các ví dụ cho pathetic fallacy, như thế cũng có nghĩa là xếp Milton vào một chỗ thấp hơn các nhân vật tuyệt đối (Dante chẳng hạn) không để cho cảm xúc làm nhòe đi các nét cần phải sáng rõ. Nhưng bản thân Daniel Defoe, với lối mỉa mai đặc trưng của mình thì có phần kém kính trọng hơn; khi viết quyển sách về lịch sử của quỷ (đương nhiên Defoe nói đến quỷ thì rất khác Milton nói đến quỷ), Defoe đem hẳn Paradise Lost ra mà phê bình (một bài thơ tuyệt hay nhưng là một câu chuyện quái đản... và tìm thấy ở đó rất nhiều thứ để mà bới móc). Đối với Defoe, quỷ không thể tách ra khỏi con người (và một người khác, rất lâu sau này nhưng có nhiều điểm chung, lại là Stevenson, cũng nói về quỷ theo lối tương tự, dù ít mỉa mai hơn, trong cái cuốn sách rất hay bị hiểu nhầm và trở thành ví dụ cho cái gọi là phân tâm học, về Dr. Jekyll và Mr. Hype, tức là, thay vì phải thấy ở đó cả hai chỉ luôn là một thì người ta lại thích thấy ở đó một luôn luôn có hai...) và không thể nào chấp nhận, chẳng hạn, chuyện Milton để cho tổng lãnh thiên thần rớt xuống một cái địa ngục đã tồn tại từ trước và dường như, vô cùng cụ thể, đang há miệng chờ, chứ không phải chỉ trở thành như thế sau khi thiên thần sa ngã... (Defoe: không thể biện minh bằng bất cứ quyền tự do sáng tạo nào trong thi ca...). Và, với những gì Defoe viết, người ta thấy rằng trong sự thỏa hiệp với con quỷ này là một mớ ngập ngụa các thứ giá trị, tiêu chuẩn, hóa đơn, giấy tờ...
(Nhưng khi ở dưới thấp như vậy, người ta thấy gì? Phải xuống thấp nữa, thấp thêm nữa, mãi vẫn chưa đủ, phải lẩn xuống cả lớp mùn của những gì lên men và phân hủy, để cho bít kín mặt nhưng không lẫn vào vì vẫn còn phải chảy xuống thêm... rất có thể ở dưới ấy người ta sẽ có cơ may thấy được - bởi chẳng còn bị gì làm cho lóa mắt và không còn bị át hết đi bằng âm thanh, dẫu cho, cùng lúc ấy, rất có thể thấy mình chẳng xứng đáng nữa, nhưng ở đây làm gì có chuyện của phần thưởng mà phải lo lắng - một cái rất khó nói bằng lời, tức là, có nói ra cũng vô ích, tức là cái ấy, cái thứ lơ lửng chẳng bao giờ ghì được vào ở đây hay ở kia, trên hay dưới, cái không thể xác định bằng giấy tờ (các chứng chỉ, giấy chứng nhận kết hôn, hóa đơn, giấy chứng tử, các tiêu chuẩn, và kể cả các cái tên... và chúng được đặt ra để xác định phẩm chất - tiêu chuẩn - cho đồ giả thì đúng hơn là để nhận biết cái nào là thật), tức là, giống như cái mà dòng dõi những Roxana, Moll Flanders (đương nhiên không hề loại trừ giới tính còn lại) rốt cuộc lại có được, và lại còn có rất nhiều, dù là theo lối vô cùng mỉa mai...)
Vậy là sau khi được cứu khỏi nhà tù Newgate và bắt đầu làm việc cho Robert Harley (từ một người theo đảng Whig, lúc bấy giờ Harley đã trở thành chủ tịch Hạ viện Anh, tức đứng đầu nơi đã thuộc hoàn toàn về phe Tory, thêm nữa, và điều này sẽ có một vai trò quan trọng đối với Defoe, chính Robert Harley là người sau này sẽ lập ra South Sea Company, vô cùng nổi tiếng bởi một vụ nổ bong bóng năm 1720, bởi nạn đầu cơ tín dụng, nhưng Defoe đã rút khỏi đó từ trước và không phải là không nhiều lần cảnh báo (đúng 100 năm sau Charles Lamb có một bài viết về cái công ty ấy), lúc này, cần nói ngay rằng Defoe rất quan tâm đến tiền, giống như Balzac, nhất là em gái của nó, như Defoe gọi, tín dụng, thứ - và điều này còn quan trọng hơn cả chị hay em - rất dễ thay đổi); tuy nhiên công việc ấy chẳng hề đơn giản chỉ là định hướng dư luận (cụ thể hơn, sự định hướng ấy, vốn chẳng phải là toàn bộ công việc của Defoe và cũng không hề giống như những gì mà mọi sự hằn học - nhiều vô kể - đồng loạt nhắm vào Defoe, chính là làm mòn đi những gì sắc nhọn nhất của các nhóm cực đoan chính trị, kể cả đối với phe Whig và (nhất là) phe Tory, nếu nhất thiết cứ phải chia ra thành các đảng - cơn sốt thời bấy giờ.) Khi Defoe bắt đầu tham gia vào công việc tình báo cũng là đoạn mở đầu cho một thời kỳ mới của ngành này: những gì thực sự xảy ra, hoặc sắp sửa, mà chính phủ nắm bắt được, và những gì được thông báo cho toàn thể dân chúng, đã đi từ chỗ - kể từ thời trung cổ - hầu như trùng khít với nhau đến chỗ, giờ đây, tách hẳn thành hai thứ hoàn toàn khác. (Quá trình một hình thức trở nên mỗi lúc một thêm xa lạ với chính những vật chất đã trở thành nó thì không thể đảo ngược, và rõ ràng nó sẽ còn lặp lại không ít (thêm nữa, làm gì có cặp hình thức - nội dung, đó là một cặp sai, tức là khiến người ta có thể nói vung vít về hình thức và lợi dụng cái gọi là nội dung để làm mấy chuyện vớ vẩn, sáng tạo nội dung chẳng hạn), và người ta còn thấy việc sự biết, về những gì xảy ra, khi trở nên như thế đã đi qua những cái mốc chẳng hạn như việc in ấn phát triển, hay việc chặt đầu một ông vua... Defoe sinh ra đúng vào năm ở Anh bắt đầu thời kỳ khôi phục quân chủ, Charles II lên ngôi, sau quãng nắm quyền của phe nghị viện, cho mãi đến năm 1688 khi James II thoái vị, kết thúc quãng mà Defoe căm ghét nhất, tuy nhiên có những thứ không thể trở lại như cũ; một tình thế tương tự, dù có khác một chút, đó là Balzac cũng kịp sống trong quãng tồn tại của thứ mà ông căm ghét, nền quân chủ tháng Bảy.) Trong công việc tình báo dưới quyền của Robert Harley nhiệm vụ của Defoe là ở cả hai phía: cả những gì trồi ra bên ngoài, mà trước tiên là tờ báo The Review (tên ban đầu là A Review of the Affairs of France), và cả những gì thuộc về bí mật, tức thu thập tin tức cho chính quyền hoàng gia; về mặt này cả một kế hoạch tình báo lớn được chính Defoe tạo ra và thực hiện bằng cách đi khắp nước Anh, và sau đó là Scotland trong giai đoạn chuẩn bị cho cuộc sáp nhập năm 1707 (việc này dường vô cùng thích hợp với Defoe khi vốn là một tín đồ Presbyterian, có quá khứ chống đối chính quyền Anh và tiện thể đi trốn các chủ nợ), để nhìn, theo lối trung thực nhất, đủ mọi loại người và cách mọi thứ vận hành.
Nhưng đương nhiên việc làm báo, và sau đó là can thiệp vào các tờ báo khác (và việc này còn kéo dài tận đến những năm cuối đời), mới là thứ gây ra cho Defoe một thứ tiếng tăm rất oái ăm của một kẻ nói dối. Tờ Review, ban đầu hướng vào các vấn đề của nước Pháp (đúng hơn thì đó là toàn bộ tình hình chính trị của châu Âu, nhưng nước Pháp lúc bấy giờ có một vị thế đặc biệt, thêm nữa, theo Defoe, quyền lực vô hạn của một ông vua chuyên chế thì thích hợp hơn cho việc chinh phạt so với những chính quyền trước khi làm việc gì cũng cần phải đi hỏi ý kiến và xin phép một lượt) nhưng sau đó bỏ dở chuyển sang các vấn đề về thương mại - mối quan tâm chính được tuyên bố sau này - rồi rẽ sang bầu cử và việc hợp nhất Anh - Scotland (đây là một loại báo dung lượng nhỏ thời ấy, đôi khi còn ngắn hơn một pamphlet, chừng tám trang nhỏ với hai rồi sau đó là ba kỳ mỗi tuần, và ngoài mục chính, được tiếp nối nhiều kỳ liên tục, còn có chỗ dành cho những chuyện thời sự linh tinh thường nhật, mà chính Defoe nhận ra mới là thứ thu hút độc giả hơn cả); đương nhiên việc va vào cả hai đảng là khó mà tránh khỏi, và Defoe, trong khi nhận lương của Nữ hoàng, lại không thể không nhất định bị gán cho việc phục vụ phe này hoặc phe kia (thậm chí Defoe, làm việc cho chính phủ, còn bị cả hai đảng kiện vì chống chính phủ, và đương nhiên người ta ngạc nhiên khi Defoe đều thoát khỏi bởi các lệnh ân xá) khi thường xuyên phải, hoặc nhất thiết nói ngược lại những khi mặt này hay mặt khác của những gì quá khích lắm sức khuấy đảo chiếm ưu thế giữa dân chúng, hoặc nương theo những chuyển động trong chính phủ... tóm lại, một thế đứng ở giữa và buộc phải tìm cách trồi lên được.
(Trong hầu hết các rắc rối lớn xuất phát từ những hiềm thù gây ra bởi cái tên Defoe xuất hiện trên báo, nếu không kể đến những chửi rủa và tố cáo liên miên, chuyện gay go nhất mà Defoe gặp phải là với chủ tờ Mist's Journal thân Tory và Jacobite - một tờ báo có chủ trương cực đoan mà nhiệm vụ của Defoe, khi biên tập cho nó, là ngăn không cho xuất hiện những gì gây hấn nhất - vốn hung hăng và đã rất tức khi vai trò của Defoe bị lộ (khi ấy đã ngoài 60 và dường như rất giàu) và cuối cùng dẫn đến một trận đánh nhau giữa hai người này, và dù không giết được Defoe, Mist đã khiến uy tín nhà báo của Defoe xấu đi ghê gớm (dường như Mist cũng phần nào khơi lên những đe dọa mà sau này khiến Defoe phải bỏ trốn khỏi nhà và rốt cuộc chết tại nhà trọ, tuy nhiên đây cũng chỉ là một trong rất nhiều các bí ẩn về Defoe); nhưng điều đáng chú ý hơn là trong giai đoạn cuối Defoe biên tập cho tờ Mist's Journal, và cùng lúc đó là tờ Applebee's Journal (cũng giống Mist's Journal, đây là một cơ quan ngôn luận của phe Tory cực đoan, và ở đây Defoe cũng cộng tác với vai trò ngầm giống như đối với tờ Mist's Journal (kể từ sau khi Queen Anne băng hà và được nối tiếp bởi nhà Hanover, Defoe viết cho rất nhiều báo, kể cả của riêng Defoe lẫn những tờ ông tham gia biên tập)), việc can thiệp để giảm nhẹ tác động chính trị của các tờ báo này vô tình đã làm chúng ngả sang một hình thức khác mà sau này người ta gọi là các tạp chí xã hội (Lúc bấy giờ chiến tranh kế vị Tây Ban Nha đã kết thúc từ lâu, trong khi tình hình tin tức chính trị trên báo đã chán ốm, và đương nhiên việc hướng suy nghĩ của độc giả ra khỏi những ồn ào phe phái vốn đã đầy ứ cổ họng bấy lâu nay, điều mà chính Defoe tuyên bố, lại chẳng có ai xem là nghiêm túc); riêng với tờ Applebee's Journal, Defoe đã, giống như một dạng phóng viên hiện đại mà thời ấy còn chưa phổ biến, thực hiện một loạt phỏng vấn những phạm nhân tại nhà tù Newgate; trong số đó, ngoài những cướp biển và tội phạm đủ loại, tiêu biểu nhất là tiểu sử của Jack Sheppard, câu chuyện Defoe và bản thảo ấy vô cùng nổi tiếng, và chính nhà tù Newgate cũng ám ảnh rất nhiều các nhân vật trong tiểu thuyết của Defoe đã bắt đầu xuất bản khoảng mười năm cuối đời.)
Defoe suốt đời mang tiếng nói dối, không ít lần ông phải biện minh tình thế lấp lửng của mình, và tình cờ thì như thế lại rất giống với hình ảnh của một tiểu thuyết gia: luôn luôn nghĩ rằng mình nói sự thật, thế nhưng cũng biết rằng sẽ chẳng có ai tin. (Nhưng, liệu có thể nói rằng, phải chăng người có tư cách nhất để nói sự thật là kẻ lúc nào cũng nói dối? và tương tự như vậy, người nói được thứ gì đó về điều cao cả phải chăng nên là kẻ thấp kém nhất, hoặc người có tư cách nói về việc xây dựng thì đương nhiên đừng nên là các kiến trúc sư?) Những gì Defoe viết luôn được cam đoan là chuyện có thật, kể cả (và đặc biệt là) các tiểu thuyết; Defoe có vẻ như là một nhà báo hơn là một tiểu thuyết gia, và những gì có thể xem là tiểu thuyết hẳn hoi của Defoe lại chiếm một lượng rất khiêm tốn (Robinson Crusoe, rất khiêm tốn, lại càng ít mang tính chất Defoe hơn nữa, tuy nhiên chính nhờ nó bán rất chạy mà những thứ lùng nhùng khác cũng được kéo lên theo), cứ như thể chỉ vô tình, hay tiện tay, bắn ra từ khối rất lớn những gì Defoe viết cho các tờ báo hay các pamphlet, các quyển sách về tình hình nước Anh, Scotland, các quyển sách chẳng biết nên gọi là gì, và trong đó có cả các tường thuật về thiên tai. (Sau khi ra khỏi nhà tù Newgate Defoe viết the Storm, một trong những gì sớm nhất, tường thuật lại cơn bão lớn năm 1703 gây thiệt hại rất lớn cho nước Anh; và trong khi Defoe viết rất ít (chỉ đề cập thoáng qua trong một tập về các thành phố nước Anh) về trận hỏa hoạn khủng khiếp năm 66, thì cuốn sách của Defoe về trận dịch hạch ngay trước hỏa hoạn ấy một năm lại rất quan trọng, bởi nó khiến chuyển động của Defoe, có thể thấy, rất gần với chuyển động của một nhân vật khác: Geoffrey Chaucer, và đó là cả một chuyển động lớn). Nhưng, trước hết, rất có thể chính vì như vậy mà các nhà phê bình (trong đó có, lại thêm lần nữa, Virginia Woolf, cùng với cả ông bố, Leslie Stephen) dường luôn thấy yên tâm khi buộc chặt Defoe vào với một giọng tiểu thuyết có tính cách báo chí, một xu hướng chung lúc bấy giờ vốn thu hút công chúng vào những cuộc phiêu lưu với lắm chuyện giật gân và phải làm sao cho càng thực càng tốt (cùng năm xuất hiện Robinson Crusoe, 1719, còn có Love in Excess của Eliza Haywood cũng bán rất chạy, và cuốn sách nhỏ sau đó của bà Fantomina lại khiến người ta nghĩ đến Roxana của Defoe, xuất bản trước đó một năm với những hóa trang rất khéo, nhưng ở đây nữ nhân vật chính chỉ nhắm đến một người đàn ông duy nhất, trong khi Roxana (dài hơn nhiều và có vẻ Defoe chỉ miễn cưỡng viết xong để xuất bản) che giấu thân phận của mình với rất nhiều các bậc quý phái khác nhau; còn Gulliver của Swift, dường muốn nhại toàn bộ lối viết truyện phiêu lưu lúc nào cũng được đảm bảo là có thực, thì đến năm 1726 mới xuất hiện).
Nhưng, có tính chất báo chí thì như thế nào? Có thể tồn tại những tờ báo chỉ đơn thuần là cơ quan ngôn luận của các đảng phái, và cũng có những tờ chỉ thuần về các tin tức và thông báo của chính phủ, nhưng cũng có loại báo - dường như cũng có quy mô như một pamphlet nhưng phát hành mỗi ngày - nhắm vào bình luận xã hội và văn hóa; ngược lại (hoặc cũng chính vì bắn ra từ đó) với mục tin giật gân - một câu lạc bộ chuyện tai tiếng - xuất hiện trên tờ Review của Defoe là tờ Spectator nổi tiếng của Addison và Steele hằng ngày xuất bản các essay, dành cho những tầng lớp cao, mà Defoe rất ngưỡng mộ, và về sau Defoe sẽ viết cho số đầu tiên khi tờ Universal Spectator của con rể xuất hiện năm 1728 (vai trò của Defoe ở đây không chỉ có thế, và Defoe cũng nói rằng cái đích của nó là đạt đến, với một sức sống mạnh hơn, mức của Spectator trước đó). Nhưng đương nhiên điều được nói mỗi khi nhắc đến tiểu thuyết của Defoe, rằng ông tìm mọi cách và bằng chứng để làm cho cái được kể trở nên đáng tin, không vì vậy mà trở nên kém chắc chắn hơn; trong khi điều có lẽ cũng gần như thế, nhưng dường quan trọng hơn, đó là Defoe cố gắng trở nên - để cho tất cả những gì được bày tỏ ở đó được kéo xuống gần với công chúng nhất có thể - không có giọng. Defoe cố giấu giọng của mình đi: chính điều này, như một nhu cầu tất yếu bởi muốn được đón nhận và vẫn còn đấy những nghi kị trong quá khứ, lại gây thêm không ít những điều tréo ngoe; những gì được viết với giọng mỉa mai mà người ta đọc thấy trên báo hay pamphlet, với ý chống lại chính phủ hay chống lại các tư tưởng cực đoan, thì thường được nghi ngờ là do chính Defoe viết, trong khi, ngược lại, những gì đích thị của Defoe, thường là các bài viết để đánh giá tình hình thương mại, tình trạng gia đình Tin lành, những mầm mống suy đồi xã hội hay các chỉ dẫn cho thương gia và các việc buôn bán... viết theo lối đưa ra thông tin và dẫn chứng rất nhiều (những cuộc đối thoại giữa các nhân vật buôn bán và gia đình chẳng hạn) cùng với các đề xuất cải cách (có vẻ là không thể thiếu được) thì, một khi người ta nhận ra tác giả của nó là ai, không thể được đọc bằng con mắt bình tĩnh được nữa. (Cứ tưởng tượng rằng một quyển sách nào đó rất được lòng công chúng (in đi in lại biết bao nhiêu lần) bởi những gì đầy khích lệ - và tuyệt đối không một nguy cơ gây căng thẳng - được viết ra ở đó, hướng tới văn minh và tiến bộ chẳng hạn, hoặc chỉ cho cách làm sao để có một hình ảnh đẹp đẽ, hoặc cách vượt qua được trở ngại và đi đến thành công vân vân... đến một lúc nào đó bỗng nhiên người ta phát hiện rằng tác giả của nó là một kẻ vốn mang tiếng chống đối con người, hay nói cách khác, những gì người này viết ra đều ít nhiều gây ra một mặc cảm ngấm ngầm hoặc không thể chịu nổi, trong khi các nhân vật biết làm ra vẻ thanh cao hơn, thực lòng tin vào những xiên xẹo nghiêng ngửa của mình và đương nhiên thích người khác thấy mình ở một vị thế cao hơn, lại không thể tránh khỏi cám dỗ nói rằng cảm thấy đáng tiếc cho người ấy - tóm lại, một người rất đáng ghét, - hẳn là khi ấy người ta sẽ thấy cần phải đọc lại quyển sách tuyệt diệu kia với rất nhiều nghi ngại, hoặc, có lẽ như thế này thì phổ biến hơn, người ta thấy mình không khác gì một thằng ngẫn.) Sự sáng sủa và mạch lạc đặc trưng của những gì Defoe viết đương nhiên không vì thế mà trở nên dễ hiểu trước một nhu cầu chung: đòi phải thấy được giọng; một giọng, liệu đó có phải là bày tỏ sớm nhất về cách người viết nhìn chủ đề của mình với một khoảng cách, cũng có nghĩa là chuyển động của tâm trí người viết hướng đến chủ đề của mình? và việc không xác quyết được ngay lập tức chuyển động ấy đôi khi gây ra nỗi sốt ruột khủng khiếp. Trước một hình thức đã trồi lên như thế, phê phán nó là cả một cám dỗ lớn; nhưng, đâu có gì dễ hơn việc phê phán một hình thức? Những gì thấp kém nhất, khi ấy, như thể tìm được một cái lỗ để rớt xuống, và ai được miễn khỏi cái dục vọng để cho mình thoải mái bị đẩy đi bởi những gì thuộc về bản năng con vật, tức là phản ứng ngay lập tức trước những gì trêu ngươi con mắt của chuyển động lấp lửng? Và phải chăng như vậy chính là vì sự đòi ấy lại tương ứng với điều diễn ra ở chiều ngược lại, từ người viết? Tức là, một giọng thì đòi. Một giọng thì rất dễ đòi lung tung, và đòi rất nhiều, nhưng không phải lúc nào nó cũng hướng đến đúng chỗ; một giọng đúng - hoặc đôi khi chẳng còn giọng nữa - thì chẳng phải là không gây ra một mặc cảm nào đó, nhưng một giọng sai thì đòi cả những gì vượt quá cái điểm nó phát ra, dễ lan ra thành những thứ ít nhiều dặt dẹo nhưng sức mở rộng lại không nhỏ, tức những gì ở mức phổ quát: đòi giùm cả những người mà nó mặc nhiên đứng về phía mình. (Một giọng sai đặc biệt dễ nhận ra khi nào? khi nó nhắm đến phụ nữ; đúng hơn, nó cố với đến, trong khi một giọng đúng thì đơn giản là biết tránh khỏi những gì không phải chỗ của nó; nhưng Defoe, dẫu thế nào đi nữa, lại rất đúng khi viết về phụ nữ.) Những gì Defoe viết luôn bị đòi phải mang một giọng rõ ràng, chẳng hạn người ta đã quen xem là mỉa mai hay giáo huấn những gì thật ra vô cùng sáng sủa (những essay như everybody's business is nobody's business, hay the great law of subordination consider'd), nhưng cũng có trường hợp rất kỳ quặc: complete English trademan, được viết như một sự trình bày về tất tật những khía cạnh mà một thương nhân Anh quốc gặp phải trong việc kinh doanh, tức là rất giống dạy làm giàu, và nó nghiễm nhiên được xem như một thứ rất có ích; nhưng những con mắt tinh tường, Charles Lamb chẳng hạn, thấy rằng không thể chịu nổi nếu lờ đi những gì vô cùng đểu cáng ở đó: những thủ đoạn và mưu mô nó tỉ mỉ trình bày thì không thể hèn hạ hơn được nữa với Lamb, và chúng lại còn được biện minh bằng cái mục đích quý báu là gạt đi những gì đẹp đẽ để đổi lấy cái mà Defoe gọi là cơ hội làm giàu, và Lamb thấy rằng chỉ có thể đọc được, và như thế nó sẽ là một quyển sách rất thú vị, nếu xem đó là một tác phẩm châm biếm kín đáo. Charles Lamb, có thể nói, đi xa hơn rất nhiều so với những nhà văn sau này thấy rằng nhất thiết phải nói về Defoe, khi từ sớm đã thấy rằng phải nhìn vào chính những gì có thể được gọi là tiểu thuyết hạng hai - những tiểu thuyết có vẻ giật gân và hẳn gây ngỡ ngàng nếu đặt cạnh Robinson Crusoe hạng nhất, tức là cả một tập đoàn những gái điếm và trộm cướp, từ cao cấp đến mạt hạng, như Singleton, Colonel Jack, Moll Flanders hay Roxana... (những gì Lamb nhận thấy dẫu sao cũng chẳng phải sớm lắm, tức sau gần một thế kỷ, nhưng sự thật là trong suốt thế kỷ mười tám ấy, những nhân vật lớn nhất, nếu không đồng loạt lờ Defoe đi, cũng thấy cần phải đi ngược lại những gì Defoe làm.)
Nhưng phải trở lại với quyển sách về dịch hạch của Defoe. Đương nhiên Defoe làm cho quyển sách giống hệt như một hồi ký của một người trải qua chính trận dịch hạch ấy (khi ấy Defoe mới khoảng năm tuổi, và khi xuất bản quyển sách được xem là của một ông H.F buôn yên ngựa, rất giống Henry Foe một người họ hàng của Defoe cũng làm chính nghề ấy ở London), và ngay từ đầu đã có những lời chứng về tình hình tin tức được loan truyền thời ấy: cuối năm 1664, khi bắt đầu xuất hiện có những ca nhiễm bệnh đầu tiên, chưa có một tờ báo nào ở London dành cho công chúng, và người ta chỉ biết tin tức qua lời các thương gia hay tin đồn của hàng xóm, trong khi số người chết, thứ có lẽ xác thực nhất vào thời điểm ấy, chỉ được thông báo qua các yết thị hàng tuần ở nhà thờ của mỗi giáo xứ (tờ London Gazette ra đời ngay năm 65 đỉnh điểm dịch hạch (cụ thể lúc bấy giờ là Oxford Gazette: triều đình lùi về Oxford lánh nạn dịch hạch ở London rồi sau đó mới đổi tên lại) thì lại không có mấy tác dụng trong quãng thời gian ấy đối với công chúng ở London; và lúc bấy giờ in ấn vẫn còn bị kiểm duyệt rất chặt, mãi đến khi chỉ còn vài năm nữa sẽ sang thế kỷ 18 mọi thứ mới được thả lỏng, nhưng, đương nhiên, việc đòi hỏi sự xác thực, trước vô vàn các tin đồn nhảm và hão huyền lúc bấy giờ giữa dân chúng, bằng cách phó mặc cho tin tức hằng ngày của các tờ báo thì ngay cả Defoe cũng chưa bao giờ tin là khả thi, chính xác hơn thì ngay từ đầu Defoe đã tránh khỏi những gì thuộc về phía của tin tức - sự biết đơn thuần - vì thấy rõ chúng vô ích và dễ làm giả đến thế nào). Người kể trong quyển sách ấy, H.F, hiển nhiên ở lại London chứ không bỏ đi, một hoàn cảnh rất hợp lý cho người kể nhìn thấy những gì xảy ra, và rồi sẽ mất một lúc lâu để tự dằn vặt với câu hỏi: tại sao ở lại. Nhưng dịch hạch thì nghĩa là gì, nếu không phải là cho thấy một ý rất lớn liên quan đến dịch chuyển? Chính sự dịch chuyển - chứ không phải là căn nguyên của bệnh lây nhiễm, cũng không phải sự khác nhau giữa các cái tên và việc nó từ đâu tới, vốn vô cùng thích hợp với tin tức báo chí - mới gây rắc rối vô cùng lớn, nhưng, không thể rõ ràng hơn, cũng là điều người ta muốn lờ đi hơn bao giờ hết, bởi khi ấy việc đi từ chỗ này sang chỗ kia, vốn đã trở nên rất dễ so với trước, còn là một đặc quyền. Nhưng đổ lỗi cho dịch bệnh hoàn toàn ở sự dịch chuyển, hoặc thấy ở sự lây lan khủng khiếp của nó chỉ như một kết quả tất yếu thuần về mặt không gian như thế (và chuyện ở Anh thì còn gọn hơn nữa vì mọi thứ đều xâm nhập từ cảng) thì dường như đã quá xem nhẹ chính sự dịch chuyển - bởi vì, đương nhiên, sự dịch chuyển ấy diễn ra ở nhiều tầng - và vô tình gắn nó vào một nghĩa - như cách các điều luật được hình thành, hay một thứ có tính chất đại diện, và như thế cũng có nghĩa là tạo ra một cơ hội lớn để nó không còn ở chỗ đúng của nó nữa - chẳng còn mấy sức sống bởi phớt lờ những gì chỉ có thể nói được khi để cho các tín hiệu của nó không hơn một dấu hiệu lấp lửng quấy rầy khóe mắt. Dấu hiệu ấy báo động và cùng lúc trêu ngươi, dường như vô hại bởi những tủn mủn bậy bạ nhưng dường như lại gợi ra những gì không thể lờ đi được, giống như, chẳng hạn, chính văn chương của Geoffrey Chaucer, một nhân vật vô cùng lớn của chính sự dịch chuyển - và như thế cũng là dẫn đến Boccaccio, đến thế kỷ 14 cùng (không chỉ có mỗi) trận dịch hạch khủng khiếp của nó.
(Thế kỷ 14, đối với Rilke, là khi mà thiên đàng và địa ngục trở thành những thứ trần tục; đương nhiên ở bất kỳ thời nào người ta cũng có thể đôi khi, và với cám dỗ lớn vô cùng nhưng không bao giờ là không phổ biến, uất lên bởi ý nghĩ rằng đây sẽ là nơi cuối cùng của một sự tan rã, và không có Chúa, chẳng hạn, theo hàm ý rằng giờ đây chẳng gì còn như cũ nữa thì lúc nào mà chẳng có thể nói tới được, và thậm chí những nơi cứ viện đến mãi những mẫu như thế, như một loại mật khẩu, còn tự phát ra dấu hiệu không thể rõ hơn của những nhân vật luôn luôn ở sai chỗ nhưng rất giỏi tỏ ra vững vàng của Chaucer, cặp Summoner và Pardoner vô cùng đặc biệt của Chaucer chẳng hạn, và rất nhiều các nhân vật khác; nhưng, ở dưới cái đáy của cặn bã ấy Malte lại có thể lùi sâu xuống hẳn, để nhìn thấy nó, khi tìm đến với cái thế kỷ náo loạn của châu Âu được mở ra, theo một cách đầy hình tượng, bằng sự dịch chuyển của Giáo hoàng từ Rome về Avignon, hay sự xuất hiện của hai vị Giáo hoàng cùng lúc (trong khi ở Anh hình thức nghị viện được thiết lập ở cuối thế kỷ trước đang trở nên chắc chắn hơn), thế kỷ của những giao thương quốc tế và sự suy đồi không thể cứu vãn của các Guild, hay của sự xua đuổi người Do Thái, và của những gì được đem ra, theo nghĩa rất cụ thể, khỏi đền thờ, tức chuyển động của Gothic và Renaissance... nhưng cũng là thời điểm của sự nảy sinh một thế giới mới, tức là, thế kỷ của Dante và Boccaccio, và Chaucer.)
Chuyến hành hương về Canterbury của Chaucer bao gồm các nhân vật có khả năng thực hiện một chuyến đi dài tốn kém - mỗi người được dự định từ đầu là sẽ kể một chuyện cho chuyến đi và một chuyện cho chuyến về nhưng rồi bị rút gọn lại, và không phải nhân vật nào đi trong đoàn cũng kể chuyện, trong khi đó lại có người mãi về sau mới nhập đoàn (một người theo đuổi giả kim thuật, cùng với người hầu, nhưng chính người hầu mới kể chuyện) - lại không có nông dân (villein, vốn được xem là thấp nhất và không thể tách rời khỏi đất) và bậc vua chúa (trừ nhân vật thuộc hàng thấp nhất của giới quý tộc, một knight). Sự dịch chuyển là điều có thể thấy được ngay từ đầu, và, đương nhiên, nghĩa của nó không chỉ thấy được ở việc đi từ chỗ này sang chỗ kia của đoàn người, hoặc ở việc Chaucer cố tình xoáy vào các nhân vật dường như phải ở yên một chỗ mới đúng (sự cố định làm nên địa vị của họ, và nhìn chung của hầu hết các địa vị cao trong xã hội ấy), tức là giới tăng lữ và các nhân vật thuộc về quản lý hành chính và về thi hành giáo luật (chính là cặp Pardoner, người xá tội, và Summoner, người buộc tội, nhưng trong khi Pardoner tự nói rất rõ về mình, Summoner và Friar, một dạng khất sĩ nằm ngoài sự cai quản của giáo luật địa phương, lại là một cặp soi rõ nhau), cũng như các nhân vật mà dục vọng của dịch chuyển là điều không thể rõ hơn, tức là cánh thợ thuyền (có năm guildsman đi chung với nhau được mô tả trong lời mở đầu và bản thân họ không kể chuyện, nhưng lại có câu chuyện của hai người, một từng là thợ dệt, wife of Bath's tale, và từng là thợ mộc, reeve's tale, những gì vô cùng đáng nhớ, và đương nhiên việc từng có một nghề, thuộc về một guild, và rồi không làm nghề đó nữa là một điều không hề hiển nhiên vào thế kỷ 14 ấy) và những nhân vật thuộc về thương mại (trên cả đất liền và biển), cả một thế lực lớn lúc bấy giờ. Sự dịch chuyển còn nằm ở một tầng sâu hơn, và thấy được nó thì không thể không nhắc đến Boccaccio, người dường như đã đi trước Chaucer rất nhiều (Anh và Ý, nếu có thể tóm gọn như vậy, trước Chaucer và trước Boccaccio hay Dante, đều là những nền văn chương nhỏ nếu so với văn chương lớn của tiếng Pháp và tiếng La Tinh, nhưng nước Anh luôn có một vị thế rất khác so với Ý, nếu tạm thời tóm gọn toàn bộ các thành bang của nó lại như thế, nghĩa là thường được thấy theo nghĩa chậm chạp hơn), và chính Chaucer là một độc giả lớn của Boccaccio và Decameron - quyển sách đi thẳng ra từ trận dịch hạch đầu thế kỷ 14. Trong đoàn hành hương về Canterbury cũng có một plowman, một người làm nghề cày thuê nhưng tự do hơn villein, nhưng người này không kể chuyện gì và về sau sẽ bị gán cho the plowman's tale không phải do Chaucer viết (và không phải nhân vật không kể nào cũng bị gán thêm cho các tale sau này); nhưng chính nhân vật mục sư đi cùng với plowman ấy lại có vai trò rất quan trọng, tức là kết thúc một chuỗi các tale của người trong đoàn, và parson's tale lại không phải là một tale mà gần với một bài giảng về ăn năn tội hơn: tale cuối cùng của Canterbury tales chính là một đảo ngược của chuyện đầu tiên được kể trong ngày đầu tiên của Decameron (được kể bởi Panfilo, người ta vẫn biết rằng rất nhiều truyện của Boccaccio trong Decameron có chung nguồn hoặc trở thành nguồn cho các tale của Chaucer, nhưng Panfilo lại là người có hầu hết các chuyện được khai thác, và dường như là những gì rất quan trọng): đây, chuyện đầu tiên được kể trong Decameron, là về một lời xưng tội ngược, tức là, thay vì lần lượt kể ra tội của mình, tay công chứng viên - từ đầu được mô tả rất kỹ về tội lỗi đặc biệt là làm chứng giả cũng như lúc nào cũng sẵn sàng thề vung vít - lại cố tình làm cho cha giải tội phải đặt ra các câu hỏi về các tội, và chính sự đảo ngược này dẫn đến việc tay công chứng viên sau đó trở thành một ông thánh; còn tale đầu tiên ngay sau lời mở đầu của Canterbury tales, tức chính là Knight's tale, thì lại rút thẳng ra từ Teseida delle nozze d’Emilia của Boccaccio. Ở giữa mở đầu và kết thúc rất chắc chắn như thế (và gắn vào với lời của vị mục sư là lời rút lại toàn bộ những gì đã kể của Chaucer, đại ý xin Chúa tha thứ vì đã kể chuyện), những gì ở giữa lại có vẻ như vẫn còn có thể co dãn được; nhưng ngay sau câu chuyện mở đầu - một câu chuyện của các lý tưởng, tức thuộc về phía các ý - là những gì có vẻ tục tằn bậy bạ nhất (ở đây người ta sẽ hiểu ngay tại sao Chaucer lại có lời ăn năn kia), và, có thể chính vì vậy, lại là những gì thú vị nhất (chẳng phải là không đáng để ý đến việc Chaucer - vốn không giấu diếm việc là con của nhà buôn rượu - tự xếp mình, dù có cố ý hay không, vào nhóm được giới thiệu cuối cùng của đoàn hành hương, từ nhóm này sẽ có Reeve's tale, Miller's tale, Summoner's tale, Pardoner's tale, và Manciple's tale (câu chuyện dựa trên truyện của Ovid, trong Biến hình, về Apollon, một vị thần sáng, và con quạ trắng - được dạy nói và nói rất hay - bị cạo trụi lông vì đơn thuần lặp lại những gì đã thấy), cùng với hai câu chuyện của chính nhân vật Chaucer, được mô tả là lúc nào cũng nhìn xuống đất và khi được hỏi tới thì bảo rằng chẳng biết kể chuyện gì).
Một điều rất dễ thấy, và không chỉ ở chuyện mà đám người này kể lại, các nhân vật kể chuyện và nhân vật được kể về ở trong các tale lúc nào cũng sẵn sàng thề; dường như rất khó hình dung, nhất là khi người ta đã văn minh hơn, lối thề như vậy từng phổ biến đến thế nào (rất có thể chính bởi vậy mà với đám trẻ con, chẳng hạn, điều răn thứ hai thì luôn luôn rất khó hiểu, bởi làm gì có điều răn nào, hay là các mối của tội, không kháng lại những nguy cơ phổ biến, trong khi chẳng còn lời thề nào theo cách ấy còn tồn tại, và đương nhiên những lạy Chúa tôi thì chẳng hề có vai trò gì trong chuyện này). Nhưng mọi chuyện dường đơn giản hơn nhiều, khi mà thề thì đâu có xa với, chẳng hạn, trích dẫn? và luôn luôn còn đó, dù thời nào đi nữa, ham muốn làm cho tin (hay là trở thành tín), và nhất là phải ngay lập tức; và trong tất tật các phương sách, dành cho đủ mọi hạng, thề là cách dễ nhất, khi phải làm sao để tìm được một hình thức đủ sức găm vào đầu đối phương (và kể cả khi đã biến thành chửi thề với mọi hình ảnh rất phong phú của nó thì cũng chẳng chệch đi khỏi mục tiêu này), ngay lập tức viện đến điều không thể bác bỏ được (và trích dẫn, và name-dropping, thì cũng rất dễ khi đã văn minh hơn rất nhiều). Đương nhiên các nhân vật thuộc hàng cao quý hơn của Chaucer, không có lối thề vung vãi như như đám người tục tằn kia, thì có thói quen thuyết phục bằng các điển tích, hay các huyền thoại (trong các chuyện về tình yêu cao thượng, hay trong chẳng hạn Monk's tale - câu chuyện của vị đan sĩ được mô tả là thích đi săn và đi giao thiệp khắp nơi thay vì ở trong tu viện - chỉ toàn các mẩu về nhân vật nổi tiếng trong lịch sử và kinh thánh, nói về sự sụp đổ của họ như một cách rất thường thấy khi các tu sĩ muốn gợi ra sự ăn năn... nhưng giữa chừng thì hiệp sĩ phải hô lớn cắt ngang câu chuyện và nói đại khái rằng chuyện chán đến nẫu ruột, và ngay sau đó là câu chuyện hay hơn hẳn, Nun's Priest's tale, vẫn đúng là những điển tích và huyền thoại về tai họa được báo trước, nhưng được phát ra bởi một con gà, khi nó muốn làm cho vợ nó, một con gà mái nhất định cho rằng nó nên khám bệnh thì hơn, tin vào giấc mơ của nó - việc làm cho tin vào giấc mơ như thế cũng đã xuất hiện trong một câu chuyện của Decameron và trong cả các truyện cổ, nhưng, đương nhiên, không ai biến nó thành chuyện gà qué như Chaucer). (Người ta thường cho rằng các tale của Chaucer được xếp rất lỏng... nhưng có các cặp không thể tách rời, Monk's tale và Nun's Priest's tale, chẳng hạn, còn Friar's tale và Summoner's tale thì quá rõ, khi người này kể về (nghề) người kia, nhưng còn cả Clerk's tale phải đi chung với Merchant's tale - chuyện trước kể về một người vợ tuân phục tuyệt đối, thì chuyện ngay sau đó là về người vợ chơi khăm chồng trong một hoàn cảnh tương đương, và cả hai đều có những mẫu tương tự trong Decameron - nhưng đôi khi cũng có những chuyện không liên kết với nhau theo lối trái ngược, mà tương đồng, và được xếp cách xa nhau, như hai câu chuyện được kể trong Prioress's tale và Second nun's tale, và cùng được soi sáng theo cách vô cùng hiểm bởi chuyện kể về con quạ bị vặt lông, và cũng không chỉ có thế.) Nhưng đỉnh cao nhất của cái trò làm giả ấy (và chẳng phải là nhà giả kim bởi sự lừa đảo của nó thì ai cũng thấy quá rõ, ở câu chuyện biến thủy ngân thành bạc để lừa một ông linh mục già ham muốn sự chuyển hóa dễ dãi được kể lại trong Canon's yeoman's tale, ngoài ra câu chuyện về sự chuyển hóa-hỏng này được xếp ngay sau câu chuyện về những người được cải đạo, và ngay sau đó đều chết vì đạo, của Second nun's tale) - giống như ông thánh Ciappelletto mở đường cho Decameron - nhất định phải là cặp gắn liền với việc thực thi giáo luật, summoner và pardoner (Boccaccio cũng viết về một nhân vật xá tội, nhưng lại là một thầy tu): nếu như người xá tội kiếm lợi bằng cách dựa vào cái thiêng - lúc nào cũng có sẵn các sắc chỉ, giấy xá tội và đặc biệt là các thánh tích - thì người buộc tội, summoner, lại dựa vào cái thực, tạo ra các chứng cớ (để tống tiền tội ngoại tình), hoặc chăm chăm bám vào những gì hoàn toàn thực, lời và chữ, nhưng không có nghĩa - hoặc chính vì biết cái thực ấy đã mất nghĩa (khi miêu tả trong lời giới thiệu chung, ngoài cái mặt khủng khiếp, Chaucer ví summoner, biết nói tiếng La Tinh, với một con chim giẻ cùi, một loài cũng thuộc họ quạ và có khả năng lặp lại tiếng người). Nhưng, đúng hơn, dường như đã mất đi - và sự dịch chuyển ấy được Chaucer cùng những người ở một thời điểm như thế cùng nhận thấy - thứ vốn bất biến và khả dĩ tạo ra hướng, thứ khiến cho tất tật những gì được coi là cái thực - mọi dấu vết hay vật chất, kể cả chữ và lời - có nghĩa, trong sự tồn tại gắn liền với nó. Một cơ thể đã mất đi tinh thần - hoặc ở một độ lùi nào đó, một điểm nhìn thấp hơn, thật khó mà nghĩ đến sự tồn tại của tinh thần ấy trong khi các dấu vết thực thì vẫn còn nguyên - thì không hề kém hấp dẫn để người ta nhìn vào đó, thậm chí đó còn là nguồn làm yên tâm (thế nên mới dễ có nhu cầu phải tuyên xưng, và có lắm bằng chứng và trích dẫn, hoặc nhảy cóc từ cái này sang cái kia vì khả năng của biết mỗi lúc một lớn hơn (và có cái gì dễ hơn như thế đâu khi ai cũng đã biết đọc chữ) hoặc cái trò day vào từng lời từng chữ - cũng gây vô vàn yên tâm, nhưng, đương nhiên, thường thì sai chỗ, và, cũng như việc đâu có gì mà người ta không còn biết được, có cái gì là không thể bắt bẻ được?). Nhưng như thế có nghĩa là những gì rõ là đã không còn như cũ kia buộc phải tìm được một chuyển hóa để có thể được nói - tìm một nghĩa mới - và nhất thiết phải từ chối sự lặp lại đơn thuần, và lời nhắc rằng mọi thứ nên chỉ được nhìn bằng tinh thần chứ chẳng cần phải nhắm vào sự thực mà Chaucer rất hay lặp lại ấy thì rõ đâu chỉ là một lời biện minh cho câu chuyện (bản thân Chaucer chẳng phải là không có một độ lỏng nhất định, Canterbury Tales ngắn hơn rất nhiều so với dự định ban đầu, chưa kể những biến thể và bỏ lửng; ở một chỗ giữa hai câu chuyện mà nhân vật tôi kể, Chaucer xin được bỏ quá cho nếu kể khác đi những gì người ta biết, vì đến cả kinh thánh cũng chẳng có sách nào chép giống nhau nhưng các sách lại rốt cuộc nói cùng một điều).
(Không đúng chỗ, bởi được lặp lại (thậm chí chỉ cần lặp lại một mẫu lần thứ hai thôi là sẽ lãnh đủ, một cú thích vào mông chẳng hạn - Miller's tale), hay được chép lại (và cả trích dẫn, name-dropping) thì gây ra chí ít cũng là một mớ lộn xộn lố bịch: nguyên cớ cho cuộc vật lộn của bà vợ (được kể lại trong Wife of Bath's prologue, đây là người được mô tả là dệt vải giỏi hơn bất kỳ thợ dệt nào ở Flanders, và có năm đời chồng) với người chồng thứ năm là khi người này quá khoái trá với thứ vốn là gom góp các điển tích được chép lại thành một quyển sách, và chỉ còn thấy ở đó những gì độc ác nhất của phụ nữ; hoặc khủng khiếp hơn, cậu bé bị cắt cổ, chẳng hạn, vì vô tư ca ngợi Đức Bà khi đi ngang khu của người Do Thái (Prioress's tale); nhưng chính sự dịch chuyển cũng có thể được nói ra hết sức cụ thể: dời chỗ một cái nôi, trong reeve's tale, câu chuyện có nguồn là một fabliau, chuyện hài tục tĩu của giới bình dân Pháp, và được cả Boccaccio lẫn Chaucer viết lại, và trong khi các nhân vật thay đổi, cả hai lại giữ nguyên việc cái nôi bị đẩy đi khỏi chỗ của nó - sau đó là những gì vô cùng lộn xộn.)
Chaucer, đương nhiên, cũng như Boccaccio, quan tâm đến những dịch chuyển gây ra bởi tiền. Wife of Bath dường không nằm trong dự tính ban đầu mà chỉ xuất hiện khi Chaucer bắt đầu thấy bà vợ ấy quá đỗi thú vị, khi viết Shipman's tale, và rốt cuộc có hẳn một prologue và một tale riêng cho Wife of Bath; nhưng Shipman's tale vẫn được giữ lại (đặt ngay sau Pardoner's tale, câu chuyện về các thánh tích và dấu vết được đinh ninh là thực) - thêm một chuyện có hơi hướm các fabliau đểu cáng, nhưng cũng có thể thấy nó rất rõ trong vài chuyện được kể vào ngày thứ tám của Decameron: các chuyện có mẫu chung là những trông đợi vào tài sản khiến một phụ nữ đồng thuận với người tình, nhưng tài sản ấy lại là tiền, và rốt cuộc bằng cách nào đó, bởi mưu mẹo của người tình, nó tuột đi mất. (Trong câu chuyện Panfilo kể thì người tình là một linh mục, và thậm chí vị linh mục này chỉ hứa về tiền chứ bản thân tiền không xuất hiện; mười câu chuyện Panfilo kể trong mười ngày thì hết chín đã được Chaucer nháy lại, câu chuyện duy nhất được chừa ra, và phần nào cũng dễ hiểu, là về một nhân vật còn chưa xa thời ấy lắm: Giotto, một người bạn chung - một gạch nối - của Boccaccio và Dante, còn câu chuyện thì đại khái có ý nói rằng, nhìn vậy mà không phải vậy). Nhưng câu chuyện của Chaucer thì có rất nhiều dịch chuyển dồn lại một chỗ: người kể nó là một thủy thủ, ông chồng thương nhân không có mấy lúc ở yên một chỗ, người vợ - một phụ nữ tuyệt đẹp của giới giao tế - lúc nào cũng cần tiền, và tình nhân của bà, đương nhiên, một thầy tu, đã giải quyết mọi thứ êm xuôi bằng cách mượn tiền của chồng đưa cho vợ, và sau đó nói với ông chồng rằng mọi thứ đã được thanh toán, và câu chuyện kết thúc mà ai cũng hài lòng. Tiền, lúc bấy giờ còn là kim loại quý, và chúng còn thực hơn cả những gì chúng đại diện cho: nếu như tính vật chất của tiền kim loại được đảm bảo rõ hơn cả ở việc sự cản trở, theo nghĩa rất cụ thể, bởi khối lượng của nó trở thành chính vấn đề dẫn đến những đòi hỏi không thể tránh được về một hình thức nhẹ hơn thay mặt cho nó - cần phải nhẹ đi cho các dịch chuyển - thì trong khi đó thứ được xác định bởi nó, tài sản và tất tật những gì có thể đổi bằng tiền, lại được cấp cho một khả năng tự nảy nở và dịch chuyển vô cùng linh hoạt; và các tồn tại nhiều tính cách tưởng tượng ấy, luôn có thể làm cho tăng lên sụt xuống tùy ý dẫu luôn hiện ra như những gì vô cùng chắc chắn và có thể kiểm chứng, đặc biệt trở nên nhiều hơn hẳn những thời kỳ trước đó khi các thương nhân, và các hoàn cảnh dẫn đến thế lực của họ, chưa quan trọng như thế. Nhưng cũng phải rất lâu về sau thì tiền kim loại mới hoàn toàn được đại diện ở hình thức nhẹ hơn của tiền giấy, khi các ngân phiếu được vận hành như tiền mặt; vậy là những thứ kim loại quý kia, vốn được sử dụng vì sự hao hụt tối thiểu về mặt vật chất của chúng - và giờ đã được đại diện bằng các tờ giấy ngân phiếu đã được sử dụng rộng rãi hơn nhiều, tức tiền giấy, bởi được đảm bảo, bằng mọi cách dựa trên danh dự và bởi các hệ thống bản vị, về một sự tương ứng tuyệt đối với vàng và bạc trong kho - bỗng có được một sự tồn tại kỳ quặc trong cái kho của nó, thoải mái phình lên và tự sinh sôi và nhúc nhích không ngừng, hệt như, nói theo một lối hình tượng, những gì được quy ước là tương ứng với tiền kim loại trước kia. Đương nhiên quá trình ấy diễn ra rất lâu, và sự xuất hiện cuối cùng - hình thức của tiền giấy: các ngân phiếu có thể trao đổi với nhau trong sự tin tưởng tuyệt đối vào những gì nó đại diện còn nằm trong kho, - sau những thử nghiệm để chắc chắn được rằng sự chênh lệch quá lớn, và lúc nào cũng chỉ muốn tăng lên, giữa cái ở trong và ở ngoài chỉ gây ra thảm họa, có được những cái mốc rải rác của nó, chẳng hạn vào thế kỷ 17 ở Thụy Điển và sau đó là ở Anh (Ngân hàng Anh được thành lập cuối thế kỷ ấy (quãng Defoe bắt đầu viết) và phát hành tiền giấy bên cạnh nhiều thôi thúc khác mà trong đó có cả việc dồn ngân sách cho chiến tranh với Pháp), nhưng ở Pháp thì mãi đến Ngân hàng Pháp dưới thời Napoléon Bonaparte mới phát hành được loại tiền giấy ổn định (cũng là khi Balzac đã ra đời), sau cả một thế kỷ 18 ám ảnh với nó.
(Ngay trước đó, ở Pháp, là sự tồn tại ngắn ngủi của tiền assignat, thoạt đầu chính là trái phiếu chính phủ - được đảm bảo bởi tài sản của Giáo hội đã tịch thu - và sau đó lưu thông như tiền giấy (đây là khởi nguồn cho việc Malin, trong Một vụ việc án muội, trở thành bá tước de Gondreville, khi, là một nhân vật của Hội đồng Nhà nước, không thể tự tay mua khu đất Gondreville - đã được sung vào tài sản quốc gia - mà phải qua tay Marion, và mua lại nó bằng tiền giấy assignat), nhưng chỉ vài năm sau loại giấy nợ này - được đảm bảo bằng đất thay vì kim loại quý - trở nên hoàn toàn vô giá trị, sau những lần được in thêm rất nhiều; còn hồi đầu thế kỷ ấy ở Pháp cũng có một cuộc phát hành tiền giấy khác, và tồn tại được thậm chí còn ngắn hơn, bởi Banque Royale, vốn gắn liền với John Law và đương nhiên vụ nổ bong bóng của công ty Mississippi vào năm 1720. Điều trùng hợp là trong cùng năm ấy, cũng diễn ra đồng thời với cơn sốt cổ phiếu hầm hập của công ty Mississippi ở Pháp là tai họa tương tự, cũng là một vụ nổ bong bóng khủng khiếp, với công ty South Sea ở Anh, nhưng tiền giấy của Anh sau đó vẫn còn tồn tại được, không mất hết giá trị như ở Pháp (công ty Mississippi và Banque Royale (được chính phủ Pháp bảo trợ, và cùng là sáng kiến của nhân vật người Scotland kia, người đã cải sang đạo Công giáo mới một năm trước đó để có thể lãnh vai trò tổng kiểm soát tài chính) có mối quan hệ gắn chặt với nhau giữa một bên in tiền giấy còn một bên phát hành cổ phiếu, với nguồn bảo đảm là lãi suất nợ chính phủ và lợi nhuận được trông chờ từ hoạt động khai thác thuộc địa, trong khi Ngân hàng Anh và công ty South Sea, một cặp tương tự ở Anh, lại là hai nơi hầu như thù địch nhau (liên quan đến hai đảng lúc bấy giờ, và cũng không có chuyện in thêm tiền để giải quyết vấn đề của cổ phần công ty như ở Pháp) và cùng giành quyền kiểm soát nợ công của chính phủ nhưng rốt cuộc công ty South Sea đã chiếm được độc quyền (và cũng sụp đổ trong cùng một năm)). Thoạt đầu Defoe sử dụng chính tờ báo của mình để nói, ngoài những vấn đề về thương mại và đặc biệt là tín dụng, về các hoạt động của công ty South Sea - do Robert Harley đề xướng như một cách rất hay, theo cùng cách mà John Law tạo ra công ty Mississippi, để chuyển nợ chính phủ thành cổ phần của công ty (công ty South Sea nắm độc quyền khai thác và buôn bán ở vùng Nam Mỹ, trong đó có cả việc cung cấp nô lệ da đen đến các thuộc địa của Tây Ban Nha ở đây, còn công ty của John Law, được chính phủ Pháp bảo trợ, lại chiếm độc quyền vùng Bắc Mỹ (trong đó có cả vùng Louisiana mà sau này các nhân vật của Manon Lescaut sẽ lưu đày, và những gì xảy ra ở vùng thuộc địa Pháp này - vốn được hy vọng sẽ khai thác được vàng, - cũng như cuộc lưu đày bi kịch trong Manon Lescaut, thì khác hẳn chuyện xảy ra ở Virginia và Carolina, nơi các nhân vật của Moll Flanders bị đày (nhưng thực ra lại giống như lập nghiệp hơn, và Moll Flanders, ngay khi đặt chân đến đây lần thứ hai, đã tìm ra cách mua lại được tự do, trong khi chỉ mới trước đó không lâu còn cầm chắc án tử hình, và rồi dần trở nên giàu có) và nước Anh thì đã không khai thác khoáng sản ở đây nữa mà chủ yếu phát triển đồn điền, còn công ty South Sea thì chỉ hoạt động ở phía nam châu Mỹ), tuy nhiên ở phía bắc công ty Mississippi hầu chẳng kiếm được nhiều vàng như mong muốn, còn ở nam Mỹ, South Sea lại gặp khó khăn bởi người Tây Ban Nha); nhưng rốt cuộc, trước khi mọi thứ đổ bể, Defoe viết những bài báo và pamphlet rất căng thẳng, theo cách của chúng, đại ý gọi những kẻ đầu têu cái trò môi giới chứng khoán là bọn phản quốc, và đó còn chẳng phải lời tiên tri khi mà những việc như vậy đã diễn ra từ lâu (trước cả khi ngân hàng Anh được thành lập thì đã có rất nhiều các ngân hàng khác cùng các công ty cổ phần bắt đầu nảy ra sau cuộc cách mạng Vinh quang năm 1688, những trò phao tin và dàn dựng để cho tiền tăng hoặc giảm so với giấy tờ, nhắm vào chính những nhà tiên tri, những màn kịch công phu mà Defoe không thể rành hơn, được miêu tả rất kỹ chẳng hạn như khi viết về Exchange Alley hay những chỉ dẫn cho các thương nhân Anh quốc). Vậy là, thời điểm ấy, một đằng chẳng có tài sản nào thu được tương ứng với kỳ vọng của các công ty ở châu Mỹ, South Sea và Mississippi, đằng khác, ở trong nước - cả ở Anh lẫn ở Pháp - người ta tin (hoặc được làm cho tin bởi rất nhiều chứng cứ xác thực được bày ra sao cho phù hợp, và cũng cần cả bản chất lương thiện vốn không chấp nhận những gì lấp lửng hay mờ ám) rằng tài sản của chúng đã tăng lên khủng khiếp, và lúc nào cũng chỉ có tăng lên thêm (đương nhiên không thể thiếu các nạn nhân nổi tiếng (những người nổi tiếng, vai trò của họ là gì đây nếu không phải được nhìn vào như những cột mốc), nhà toán học Isaac Newton chẳng hạn, và thậm chí trường hợp năm 1720 của thiên tài kiệt xuất ấy còn khó quên hơn: nhà toán học (mà cùng với Leibniz đương thời, mối quan tâm của ông đến sự cụ thể - tức đạo hàm và tích phân, những thứ thường bị hiểu lầm là mù mờ bởi một hình dung mù mờ nào đó đối với tính cần thiết của chúng - đã là dấu hiệu không thể rõ hơn của thiên tài) - sau khi đã kiếm được rất nhiều bởi bán cổ phiếu của công ty South Sea - không thể bỏ qua chuyện giá trị của chúng rõ ràng còn tăng lên thêm nữa, và lên cao khủng khiếp, thành thử đã đổ thêm rất nhiều tài sản vào cổ phiếu của South Sea ngay thời điểm bong bóng sắp nổ (nhưng đến cả thần Apollon cũng đôi khi gặp phải những tình cảnh oái oăm như thế, thấy hết mọi thứ nhưng cũng phải hối hận vì tin lời con quạ, dẫu nó chỉ lặp lại điều nó thấy), chuyện này dẫu sao cũng khiến trở nên dễ tin hơn việc Isaac Newton còn nghiên cứu giả kim thuật - đương nhiên không phải loại nhà giả kim đểu giả mà Chaucer đã miêu tả rất kỹ việc biến thủy ngân thành bạc, nhưng vẫn là (dẫu còn đó mâu thuẫn lớn: trong khi muốn tiền của mình lỏng nhất có thể, liquidity, người ta lại không thôi ham muốn làm cho rắn lại) một nhà giả kim)).
Sự lỏng lẻo vào cái quãng đầy biến động ấy được Defoe (một người cũng đi rất nhiều, với tư cách một thương gia và một nhà tình báo, nhưng, dẫu lạ lùng tới đâu, Defoe còn đáng ghét bởi, hay chính vì vậy mà phải hứng lấy những gì người ta thấy rất thích hợp để gán cho, chính là một nhân vật bảo thủ, lúc nào cũng ý thức về sự tồn tại của một ông vua (hoặc nữ hoàng) trên đầu mình (và bởi vậy biết cách giấu giọng của mình đi, hay nói cách khác, tìm thấy chỗ đúng cho nó, và dù vậy lại cũng hầu như luôn viết bằng tên giả và không phải lúc nào cũng có người nhận ra, thậm chí phải sau rất lâu những gì thuộc về Defoe mới được gom góp lại đầy đủ, thế nên việc Charles Lamb, sống sau đó cả thế kỷ, trở thành một trong những người bình luận Defoe sớm nhất với tư cách là tác giả không chỉ của mỗi Robinson Crusoe (như người cùng thời hay gọi) mà còn của những Moll Flanders, Colonel Jack, Roxana và rất nhiều những thứ khác, cũng không quá bất thường), và, ngay cả là một thương nhân, chưa bao giờ tỏ ra hứng thú với cái gọi là thương mại tự do) nhìn thấy ở các nhân vật lúc nào cũng có ham muốn đi ra khỏi vị trí của mình, trong hoạt động của thương nhân cùng cả một hệ thống lớn của đám môi giới chứng khoán, đương nhiên, trong hoạt động của báo chí, trong đám chính khách, trong đám tội phạm và cướp biển... nhưng còn ở cả một dạng nhân vật dường như trước đây không có mấy tiếng nói đã dần trở nên nói mỗi lúc một to, và thậm chí còn đồng thanh, cả một thế lực khó mà bỏ qua - theo một cách nào đó cũng tương ứng với sự tồn tại của cánh thợ làm thuê trong các nghiệp đoàn thợ thủ công vào thời trung cổ, tức là những nhân vật đã thấy là hiển nhiên việc chẳng còn ràng buộc nào đối với công việc họ làm và lúc nào cũng có thể chuyển sang chỗ khác (đương nhiên Chaucer không bỏ qua lớp người này trong các câu chuyện chơi khăm xỏ lá của mình, và dành riêng Cook's tale để viết về họ, nhưng rồi bỏ dở), - tức là, các hầu gái. Moll Flanders khởi đầu ngay ở chỗ dùng dằng không chịu làm một hầu gái, dường là một số phận không thể tránh khỏi, còn Roxana, một nhân vật xuất thân ở tầng lớp cao hơn, hẳn đã không thể thực hiện được tất cả những dịch chuyển và những màn hóa trang tuyệt diệu của mình - dẫu cho lần tuyệt nhất thì đúng là chỉ có một mình ở Pháp - nếu không có sự trợ giúp của hầu gái Amy trung thành; nhưng đâu chỉ có thế, vấn đề hầu gái vẫn còn được Defoe đề cập đến cách trực tiếp hơn so với khi xuất hiện trong các tiểu thuyết vốn chỉ trình bày các sự việc (và đương nhiên những hối hận và ăn năn khiên cưỡng còn bị rút đi hẳn trong Roxana, ngoài ra, suốt một thời gian dài, người ta vẫn tin rằng đó là các hồi ký được viết lại thật, thậm chí memoirs of a Cavalier, viết sau Robinson, suốt một quãng còn được trích dẫn như một tài liệu lịch sử). The Great Law of Subordination Consider’d, quyển sách gồm mười bức thư (nhưng không phải tiểu thuyết, đương nhiên, mãi đến khi Richardson xuất hiện thì nó mới trở thành một hình thức của tiểu thuyết) của một người Pháp ở Anh gửi cho người ở quê nhà nói về sự suy giảm tính tuân phục, sự phân cấp truyền thống đã lung lay ghê gớm giữa chủ và tớ, ảnh hưởng như thế nào đến thể chế xã hội mà người ấy quan sát được ở Anh, cùng với Everybody’s Business Is Nobody’s Business, mang hình thức gọn hơn của một pamphlet và chủ đề cũng nhỏ hơn về thứ bậc chủ tớ trong gia đình, đều đặt vấn đề chính là những hầu gái: xấc xược và đòi hỏi về chuyện ăn mặc và rành rẽ về cung cách của giới thượng lưu (học uống trà chiều chẳng hạn, và đương nhiên, Defoe nói, không còn phân biệt được đâu là chủ nhà đâu là hầu gái nữa) và can thiệp cả vào sự giáo dục của con cái trong nhà, trong khi làm việc thì tệ hơn, đến nỗi chẳng hiếm những trường hợp lỡ dở giữa người hầu và gái điếm, và, Defoe nói, chẳng biết làm cái nào ra hồn; có cả những phường hội riêng của cánh người hầu để đòi hỏi quyền lợi, cho nhau ý kiến rằng có nên đòi tăng lương hay không và sẵn sàng bỏ đi chỗ khác nếu chủ nhà cư xử không vừa ý... bởi vì họ biết rõ sự phụ thuộc của chủ nhà vào họ - những người nắm hết toàn bộ công việc và tiền nong trong nhà và thậm chí còn - điều mà Defoe vô cùng ghét và gọi đó là gian trá nhất hạng - can thiệp được vào giá cả của các mặt hàng chung. Đám hầu gái này - vốn khinh thường chủ nhà, và trong khi chẳng làm cái gì ra hồn lại rất biết cách lợi dụng danh dự ấy để kiếm lợi cho mình - luôn đòi một khoản poundage, theo cách Defoe gọi, cũng là chiết khấu, mà các thương nhân phải trả cho họ dựa trên lượng hàng cung cấp, và những người này cũng dần xem đó là chuyện bình thường, và cánh hầu gái có đủ phương tiện và đoàn hội để làm cho e ngại cả cánh buôn bán lẫn chủ nhà, những người cùng sợ mất uy tín (nhưng đương nhiên Defoe không sống lâu đến lúc tục lệ của hầu gái này trở thành cả một thứ văn minh đáng thèm muốn và người ta học lấy nó còn nhanh hơn cả đám hầu gái).
(Thomas De Quincey về sau cũng là người để cho nhân vật hầu gái xuất hiện rải rác nhiều nơi trong những gì mình viết (còn trong The Household Wreck của de Quincey lại có nhân vật bà vợ, lần này thì không phải hầu gái, bị gài bẫy dính vào một vụ ăn cắp vải và bị bắt tại trận, mở đầu cho bi kịch gia đình, và từ thời Defoe cho tới lúc bấy giờ có thể thấy sự cay nghiệt (rất khủng khiếp) dành cho những kẻ ăn cắp vải vẫn chẳng mảy may giảm đi chút nào,) nhưng đó vẫn là hai văn chương khác hẳn nhau, dẫu có bao nhiêu sự tương đồng đi chăng nữa (chẳng hạn ngay từ cách tự đặt tên của họ đều đã nói không thể rõ hơn một dục vọng về dịch chuyển, hay việc cả đời lúc nào cũng phải trốn tránh các chủ nợ, và cùng gắn bó với đường phố London theo những cách thức rất đặc biệt (Oxford Street mà De Quincey hay nhắc tới vào thời của Defoe đó chính là Tyburn Road, vốn là con đường dẫn các tử tù từ Newgate đến giá treo cổ)); và trong khi De Quincey vốn dĩ ở rất xa Defoe - mà ông xem là có biệt tài làm cho mọi thứ trở nên giống hệt như thật - thì những người cùng thời, Charles Lamb và William Hazlitt, lại xem đó như là một khám phá lớn: William Hazlitt ngay lập tức quan tâm và viết một bài phê bình về Daniel Defoe sau khi đọc cuốn tiểu sử rất dày dặn và đầy đủ về Defoe (và đặc biệt có rất nhiều chi tiết về chính trị, một điều dường vẫn hấp dẫn, bởi lúc nào cũng lập lờ, với cả những người viết về Defoe sau này) của Walter Wilson - một người bạn của Charles Lamb và được Lamb trợ giúp không nhỏ trong việc nhìn nhận về văn chương của Defoe. Rất có thể cái mà De Quincey gọi là nghệ thuật của người vẽ tranh cây cối đánh lừa được cả lũ chim ấy của Defoe trở nên hấp dẫn như thế phần nào là bởi nó chưa bao giờ có đủ sức nặng để trở nên nghiêm túc, hoặc ít nhất là đủ để người ta chú ý đến như một khả năng của hình thức, khi mà cả một thế hệ trước đó - với những tên tuổi lớn, trong đó đương nhiên có bộ tứ của thế kỷ 18 Samuel Richardson, Henry Fielding, Laurence Sterne và Tobias Smollett - hầu như không biết tác giả của Robinson Crusoe, nhân vật vốn dĩ bị xem nhẹ với rất nhiều tai tiếng báo chí và chính trị, và các tác giả hồi ký của Moll Flanders, Roxana, hay cuốn sách về trận dịch hạch lớn ở London, là cùng một người. Nhưng, dẫu vậy, điều đáng nói là chính thợ in Richardson, hai mươi năm sau khi Moll Flanders xuất hiện, lại là người nổi danh với tiểu thuyết đầu tay Pamela, và Pamela Andrews lại là một hầu gái đích thực, tức ngược hẳn lại Moll Flanders - người, dẫu còn thấp kém hơn cả một hầu gái (con rơi của một tử tù), ngay từ đầu đã bằng mọi cách đòi thoát ra bằng được và muốn trở thành một gentlewoman - Pamela dẫu thế nào cũng nhất định không chệch đi khỏi địa vị của mình (và trong số những người sớm ngưỡng mộ Richardson có Abbé Prévost). Nhưng chuyện về hầu gái không chỉ làm cho Richardson xuất hiện, mà ngay một năm sau đó là Henry Fielding - vô cùng chống đối Richardson và cả hầu gái Pamela - với cuốn sách đầu tiên là một cú nhại: Shamela (Andrews), cũng là một tiểu thuyết bằng thư (hai vị mục sư nói xấu một cô hầu), và đây chính là bước đệm để Fielding dựng lên lý thuyết rất tâm đắc của mình về một lối văn xuôi có tính cách sử thi hài hước vân vân... trong lời tựa của Joseph Andrews (được tuyên bố ngay từ đầu là em của Pamela, tuy nhiên sau đó đi xa hơn và thoát khỏi việc chỉ là một cuốn sách nhại)).
Hầu gái cùng với và đám du thủ du thực thì vô cùng hấp dẫn Defoe, và nhân vật của Defoe thậm chí còn xuất phát ở dưới mức của một hầu gái: Moll Flanders dường như gây bực mình không ít, và cả bối rối, nhất là với các nhà luân lý, không hẳn chỉ bởi tất cả những biến cố được trình bày, rất cụ thể, trong suốt cuộc đời hơn sáu mươi năm hoạt động (tức là từ khi câu chuyện được kể lại, nếu phải cụ thể hơn thì là ngoài bảy mươi, và dường như lúc nào cũng có một sức hút ghê người) kể từ khi nhất định không chịu làm một con hầu, mà còn - nhất là - ở chỗ thiếu hẳn đi sự ăn năn, và đương nhiên cũng chẳng bao giờ xem mình là nạn nhân. Thêm nữa, người ta chẳng thể nào chĩa vào một nhân vật giống như thế sự mỉa mai vốn dành cho một tên ăn cướp, hay một gái điếm tự phụ vào tài năng và mánh lới của mình (dù đúng là Moll Flanders đến lúc cũng học được cách phao tin về số tài sản của mình - chính là thứ còn thiếu duy nhất vào thời điểm xuất phát - ngay cả khi chẳng có mấy người giúp sức, và kết quả là gặp ngay được một gentleman hoàn toàn tương xứng với một gentlewoman như Moll, tức là một tướng cướp, và người này rốt cuộc sẽ là người chồng cuối cùng sống cùng Moll ở Mỹ) hay sự mỉa mai mà những kẻ thấp kém thường dành cho những gì mà trước chúng người ta biết rằng tiếng nói của mình bị thủ tiêu. Bởi vì trong cuộc phiêu lưu này hầu như hoàn toàn thiếu đi quyết tâm tách ra khỏi thực tại - liên tục chảy xuống và luôn luôn là những vùng thấp hơn; và sự thiếu quyết tâm này lại chẳng hề là chuyện ngẫu nhiên, khi chính nó lại hoàn toàn thiếu đi khi nhân vật phiêu lưu là đàn ông, như Robinson, hay ở chính trường hợp của Colonel Jack: nhân vật hoàn toàn đối xứng với Moll Flanders, trong cuốn tiểu thuyết xuất hiện vào cùng một năm, cũng là một đứa con ngoài giá thú, cũng, từ rất sớm, mơ trở thành một gentleman, và phải sang Virginia đến tận hai lần (nhưng lần đầu tiên là bị lừa bán làm nô lệ, và, mặc dù cũng kết hôn rất nhiều lần như Moll, chuỗi kết hôn của Jack lại diễn ra sau khi kết thúc nghề móc túi, hoàn toàn ngược lại với Moll vốn chỉ bắt đầu ăn cắp - Moll Flanders khét tiếng chẳng bao giờ để lộ tên thật cho độc giả, còn cánh tội phạm và nhà tù lại chẳng bao giờ biết Moll đích xác trông như thế nào - sau khi người chồng thứ tư qua đời).
(Những nhân vật từng qua lại với Moll Flanders trong quãng đời mười hai năm làm điếm và kết hôn năm lần - thông báo ở ngay phụ đề của cuốn hồi ký - trước khi đến với mười hai năm đi ăn trộm (và sau đó nữa là tám năm bị đày sang Virginia và rốt cuộc trở nên giàu có và sống lương thiện...) chẳng phải là không hấp dẫn: người chồng đầu tiên (là em ruột của người tình đầu tiên của Moll) - người yêu Moll chân thành và quyết định cưới Moll nhưng không giành được tình cảm của cô gái, và trong đêm tân hôn bị chuốc say để chẳng thể nhận ra điều mà cặp tình nhân lo sợ - chỉ sống được thêm năm năm sau khi kết hôn; người chồng thứ hai, được Moll chọn, đúng theo tiêu chí một loài lưỡng cư, một thương gia vải lanh và một quý ông, nhưng rồi khám phá ra đây còn là một tay xài tiền như nước, và cuối cùng sang Pháp trốn nợ - sau khi đã sống rất xa hoa, phá sản, bị bắt, trốn ngục để trở về tẩu tán tài sản trước khi bị tịch biên, và từ đầu đến cuối lúc nào cũng rất lịch thiệp với Moll; người chồng thứ ba - em trai cùng mẹ với Moll sinh ra ở Mỹ khi bà mẹ đi lưu đày - thì sau khi được biết sự thật sẽ ủ dột đến hết đời rồi chết; người tiếp theo - một khách du lịch biển ở Bath, có danh dự và tài sản theo đúng tiêu chí của Moll - sẽ ở chung 6 năm và có 3 đứa con, nhưng chỉ có đứa đầu tiên sống được (những đứa con, rất nhiều, đúng là một vấn đề lớn với Moll Flanders khi lúc nào cũng phải tìm người nuôi), ở đây không có cuộc hôn nhân nào vì người đàn ông không bỏ vợ, và sau một cơn bạo bệnh người này tỉnh ra và, để ngắn gọn, biến mất; người chồng thứ tư của Moll thì hoàn toàn ngược lại, đây là một công dân tốt, và là một nhân viên ngân hàng, thấy cần phải bỏ vợ ngay để cưới Moll, và trong khi người này lo liệu giấy tờ cho đúng thủ tục mà một công dân tốt cần phải thực hiện, Moll vướng vào một trò lừa đảo và gặp người chồng thứ năm, kết hôn với người này rồi khám phá ra rằng cả hai chẳng ai có tài sản đúng theo lời đồn; Moll trở lại London một mình - vì người kia là một tên tội phạm có tiếng không thể tới đó được - đúng vào lúc công dân tốt đã lo liệu xong vụ ly hôn, và sau đó Defoe tạo ra một xen cầu hôn lạ lùng của công dân tốt ngay trong quán trọ ven đường (ngay trước đó, Moll phải tìm cách giải quyết đứa con với James tướng cướp để có thể tính tới chuyện kết hôn): người này - đã từng thất bại trong việc đòi Moll ký vào hôn ước - lần lượt lôi ra tất cả các giấy tờ ly hôn, giấy tờ về cũ, tức lời chứng về nơi sống và nơi chết của bà vợ và cả những bằng chứng cụ thể về chuyện người phụ nữ ấy ngoại tình và tình trạng loạn óc sau đó, bản sao báo cáo điều tra, rồi đến nhẫn và giấy đăng ký kết hôn...; nhưng chỉ sau năm năm nhân viên ngân hàng này, với một cuộc đầu tư thất bại (tin tưởng giao gần như toàn bộ tài sản vào tay một đồng nghiệp và người này phá sản), rơi vào cảnh tuyệt vọng và hoàn toàn buông xuôi, sau đó là tình trạng ủ dột kéo dài (cũng giống như người chồng thứ ba) và rồi chết rất nhanh.)
Sự thiếu ăn năn của Moll Flanders còn đặc biệt trêu ngươi ở giai đoạn sau, khi đã bắt đầu nổi tiếng, và nhất là khi đã chẳng còn thiếu thốn gì, và đến chính Moll cũng phải tự hỏi mình sự lì lợm ấy đến từ đâu, cái nghệ thuật đen ấy quá đỗi hấp dẫn ngay cả khi hoàn toàn có thể bỏ đi một nơi khác mà sống sung túc, bởi đồng đội đã bị bắt hết - bị treo cổ hoặc đi đày, như thế thì rất đáng mừng vì không còn ai có thể đe dọa; và ở những chỗ mà người ta dường như lúc nào cũng, dẫu chẳng vì thế mà được làm hài lòng hơn, đòi phải nghe thấy một giọng của tâm hồn, chỉ có thêm các chi tiết rất cụ thể về các màn ăn cướp, biến hình và thoát tội của Moll Flanders: không có chỗ cho ăn năn và than thở, không có chỗ cho ý thức, chỉ có một đòi hỏi duy nhất đối với những gì đã diễn ra, sự cụ thể, và chẳng có gì bị bỏ sót trong các toan tính hòng đối phó với thực tại, cũng như cách mọi thứ thực sự xảy ra, của Moll Flanders. Đòi hỏi sự cụ thể - biết tất cả những gì đã xảy ra - ngay cả, và nhất là khi, đối với những gì vốn được xem là thuộc về phía thấp kém hơn cả của con người; và như thế thì khác với việc trình bày các biên bản của chúng (ham muốn phải gọi tên các tội, chẳng hạn, và những thứ như thế chỉ có thể đến gần sát và dùng để thống kê, và xử lý hay dự đoán... thì hơn là để hiểu, vì dẫu sao cũng nên tránh né những chuyện khó) ở chỗ những sự thật vụn vặt kia luôn chỉ được nói ra kèm theo một đòi hỏi khác, và có lẽ là quan trọng hơn cả, là phải đặt chúng vào đúng chỗ trong một tổng thể, của một câu chuyện - dù rất có thể đó là một câu chuyện không có thật. Và nếu cái nhìn ấy bởi vậy mà, giống như cách Defoe lúc nào cũng bị xem là một kẻ nói dối khéo sắp đặt các chi tiết, trở nên kém hệ trọng, một thứ bị xếp vào hạng hai, thì ít ra nó cũng rất hấp dẫn: ít nhất thì sức hấp dẫn của những gì Moll Flanders trải qua đối với độc giả cũng có thể sánh ngang mức hấp dẫn của việc trộm cắp đối với Moll Flanders. Có một sức gợi ghê gớm đến từ chỗ những chuyện như vậy, không phải kết quả của chúng, mà là chúng đã thực sự xảy ra như thế nào (và ở đây thì rốt cuộc De Quincey cũng đâu phải là ở quá xa Defoe khi mà chính nhà văn của thuốc độc ấy còn nói rất xác đáng về việc nhìn vào một đám cháy hoặc một vụ giết người, thậm chí là một vụ tai nạn tông xe, và điều cần thiết là phải gạt sang một bên những thương khóc và cảm giác về đạo đức và đòi hỏi công lý vân vân... vì rõ là chúng vô ích khi đã có sự can thiệp của đội cứu hỏa, của công ty bảo hiểm và tòa án), đương nhiên đó là một sự khơi gợi chẳng mấy dễ chịu (dẫu chẳng bao giờ thiếu đi sự quan tâm, cùng lúc thấy là phải tỏ ra khó chịu) khi chúng không bao giờ xóa đi một sự dính dáng nhập nhằng với cái thực (như thế thì rất khác với khi Jonathan Swift, chẳng hạn, tuyên bố về việc ăn thịt trẻ con, ai cũng biết, ngay từ đầu, nó là như thế nào); nhưng đây là một sự khơi gợi có thể nói là đối với toàn bộ các giác quan, nơi đầu tiên, và chẳng có phòng bị nào, khả dĩ để cho mọi thứ ấn vào con người, và hẳn vì tính chất gần như thú vật ấy của chúng mà một phương thức cứu rỗi đã được đề xuất từ lâu, tức lấy đức tin bù lại cho sự thiếu hụt đôi khi của chúng (tuy nhiên việc này rốt cuộc đâu có loại trừ khả năng làm yên tâm cho chính những giác quan cùn nhụt, và thực tế thì chính những què quặt ấy được hăm hở phô bày trong những bộ mặt nghiêng ngửa, nói cách khác, các tồn tại bẹt), có lẽ chính vì thế những gì thuộc về phía đùa nghịch với các tội và những gì khủng khiếp lại càng trêu ngươi hơn cả, vì nó không chấp nhận sự cùn nhụt nào lại không thể làm mới (hoặc là cắt phăng đi luôn). Nhưng điều quan trọng hơn cả, đối với Defoe, để cho tất cả những thứ ấy được tồn tại, dù ở một hình thức hạng hai, đó là phải tiếp tục nói dối, như là cách tốt nhất mà một kẻ lúc nào cũng bị xem là nói dối có thể tiếp tục; cách của họ, Defoe nói, là cứ nói dỗi mãi cho đến khi sự thật hiện ra hoàn toàn và không thể nói dối được nữa, và khi ấy kẻ chẳng ai mắc lừa nữa cũng chẳng nói dối được ai...
50
Khi bắt đầu trình bày các vụ giết người trong lecture của một nhân vật thuộc cái hội có tên là hội những người sành nghệ thuật sát nhân (chắc hẳn những câu lạc bộ tự sát - Stevenson, và cái hội kín của Chesterton cũng chẳng xa đó lắm), De Quincey rất sớm (ngay sau vụ giết người nổi tiếng đầu tiên, tức Cain và Abel) đề cập tới vụ án Hugh xứ Lincol - và gọi đó là vụ mà Chaucer rất tán thưởng, vì đã nhắc đến nó trong Canterbury Tales. Cụ thể
