Cũng là để tiếp tục dấu hiệu
Nếu như cây vú sữa là một điểm đặc trưng để ghi nhớ về căn nhà cũ đối với những họ hàng xa thì cái giường của bà tôi, nếu có ai khác không dám phủ nhận tất tật những gì đã diễn ra, ngoài tôi, hẳn có thể xem là liên quan đến cả một huyền thoại.
Cái ngày nó bị dỡ ra bà tôi còn không buồn nán lại xem, bà đi cùng với tôi đến căn nhà ở tạm. Tôi không rõ ngày hôm ấy người ta đã làm gì với nó, trước tiên tháo rời mọi bộ phận rồi đem bỏ ra ngoài, hay khiêng cả cái giường ấy, mỗi đầu một hoặc hai người, đưa ra sân trước rồi mới bắt đầu dỡ; cả hai cách đều khả dĩ, nhưng cả hai cách đều khó tin như nhau, vì dù là giường đơn thì nó vẫn choán chỗ và gây vướng víu cho bao nhiêu việc tháo dỡ khác diễn ra trong nhà, những vách tường gỗ đánh dấu phòng ngủ và những kệ tủ cao đến trần để ngăn nhà ngoài và nhà trong..., và dù là giường đơn thì nếu đem để ở sân trước nhà nó hẳn phải chồm ra con đường vốn không lúc nào thiếu người qua lại - nhưng lúc nào cũng làm bộ như bận bịu một chuyện gì đó, bất kể người già nghiêm trang đi lễ hay đám trẻ con tọc mạch, chỉ để ngó qua nhà hàng xóm một cái. (Quả thật việc này vượt quá thú vui đơn thuần của tính tò mò, vì giả như vào buổi tối muộn, trên đường về sau ca đêm, con người trầm lặng nhất sống trong xóm - anh chàng công nhân lúc nào cũng thẫn thờ lê bước, mặt cúi gằm và tâm trí bất lực hoàn toàn bị trói chặt bởi cô gái đã bỏ đi từ lâu cũng như sự thất bại mà anh ta khám phá cùng cái ngày thê lương ấy, một cái bóng không rời cả ngày lẫn đêm - bất chợt phát hiện, bởi luồng sáng khả nghi lóe lên nơi khóe mắt làm chấn động cái đầu chưa phải là hết thuốc chữa, một cánh cửa nhà hàng xóm bỏ ngỏ giữa đêm; khó mà tưởng tượng được rằng đến cả anh ta cũng không thể không thắc mắc xem thứ ám muội sau cánh cửa kia là gì, và tâm trí chật chội ấy ngay lập tức khoái hoạt, ép chật thêm nữa để nhường chỗ cho cái phát hiện kinh hoàng hằng được kỳ vọng sau cú lia mắt chớp nhoáng vào sâu nhất có thể.) Nhưng không thể nghi ngờ việc, bằng cách này hoặc cách kia, người ta đã tấn công cái giường... chỉ có điều, dù cách này hay cách kia, tôi đều không tưởng tượng được, hay nói cho đúng thì tôi chưa bao giờ nghĩ thật cụ thể đến việc người ta đã làm gì với cái giường ấy; không, chính xác thì trí tưởng tượng tôi đã loại trừ hẳn khả năng cái giường bị đụng đến bởi bất kỳ ai khác ngoài bà tôi. Vậy là, điều này thì tôi chắc chắn, kể từ khi tôi biết đến nó cho đến ngày bị tiêu hủy, cột lại thành từng bó sau khi đã chẻ nhỏ và dựng trước nhà đợi người tới lấy, chỉ duy nhất một lần nó bị đe dọa, kéo lê ầm ĩ và suýt nữa chui vào nhà kho.
Cái giường đã rất cũ, bởi vì người nào trong nhà cũng khẳng định điều ấy, cũ lắm rồi, và, thế là rất tiện cho kết luận ngay sau đó, bởi bất kỳ người nào khác chứ không phải bà tôi, làm sao mà nằm được nữa. Ấy là lúc tôi còn chưa học lớp một, và các vách gỗ của hai phòng ngủ mới vừa được dựng lên nhằm chuẩn bị cho việc chú tôi lấy vợ (nhưng không phải thím, tức vợ chú, mà chính chú mới là người, trong khi thấm đẫm ân sủng của sự lạc quan, khởi sự cho mọi thay đổi lớn nhỏ của căn nhà). Và cũng như cuộc sụp đổ cuối cùng sau đó vài năm, sự thay da đổi thịt lần cuối của căn nhà này dĩ nhiên không thể tránh được việc đặt cái giường gỗ của bà vào tầm ngắm hủy diệt. Cái giường màu nâu, trên nó bà tôi, đen và nâu xỉn và bạc, ngồi phần lớn thời gian trong ngày nếu không ở dưới bếp, đặt ở chỗ giao của hai bức tường ngà vàng - một ngăn với nhà bác, một, có cửa sổ và cửa đi, ngăn với khoảng sân giữa nhà, nơi duy nhất còn dấu tích của sự liền lạc giữa nhà tôi và nhà bác -, cùng với phần trần gỗ hạ thấp (bên trên là gác lửng) đủ để phân biệt hai không gian của nhà giữa và nhà ngoài mà chẳng cần vách ngăn nào phía đuôi giường ngoài một cái tủ thấp, tạo thành, nếu một vị khách bất chợt xuất hiện trên ngưỡng cửa và quan sát khắp nhà, một góc hài hòa xỉn màu chìm hẳn vào phông nền với tiền cảnh là phòng khách trần cao vút khuất tầm mắt. Giống như những sự vật đã tồn tại muôn đời, cái giường và bà tôi dẫu quá hiển nhiên lại luôn tuột ra khỏi cú lia mắt đầu tiên những vị khách lạ. Nhưng bằng một cách tình cờ nào đó, rất có thể là sự bận tâm ngẫu hứng của bác tôi - người không mấy khi xuất hiện trong nhà và lại biết đến tồn tại của cái giường thành thử ý nghĩ về sự khổ sở loay hoay của bà trong một khoảng chật hẹp bức bối, điều hẳn là không tưởng nếu được phát biểu thành lời trong nhà, có cơ hội quẫy đạp đến khó chịu trong óc - một hôm nào đó đã không phải vô tình mà lọt vào tai bố tôi, và kiến thức về sự cũ của nó từ đó không khi nào rời bỏ ông nữa. Cũng không thể loại trừ những gợi ý nho nhỏ về bổn phận của các con trai của bà, hiển nhiên xuất hiện cùng lúc với phát lộ gây ngỡ ngàng kia, chắc hẳn chọc vào bố tôi những cú đau điếng; và rồi ông hẳn là quen thuộc với một kẻ vô hình nào đó, bỗng chốc hiện hữu và rình rập trong tâm trí ông, lúc nào cũng chực nhảy xổ ra, khi cái ý về sự cũ ấy khởi sự gặm nhấm rào rạo trong đầu: sao lại để bà già ngủ trên cái giường cũ nát như thế, hắn đắc chí oang oang tuyên bố giữa ban ngày ban mặt.
Rốt cuộc cũng đến một hôm ngôi nhà tôi tất bật hơn thường lệ, các con trai của bà, tức bố tôi cùng với chú và bác (đúng hơn, các con trai còn lại của bà, vì trước một sự trọng đại như thế thật không thể tưởng tượng được người vô tình vắng mặt sẽ phải hứng lấy những nhận xét thế nào về sự lơ là nghĩa vụ) loay hoay lắp đặt một cái giường sắt tại chỗ vẫn luôn là cái giường gỗ, thứ giờ đây nằm ngoài sân sau, hẳn đã được nhiều người khiêng ra vì dỡ nó ngay tại chỗ thì tốn thời gian trong khi mục tiêu đặt ra là phải làm nhanh nhất có thể, và ánh mắt khó đăm đăm của bà cụ hẳn sẽ khiến họ không thể chịu đựng được nếu cứ kéo dài ra thêm cái khoảnh khắc sốt ruột vô cùng ấy; vả lại quãng đường chỉ rất ngắn, khó khăn duy nhất của việc này là làm sao nghiêng cái giường một góc đủ để lọt qua được khung cửa - không quá rộng - ngăn gian nhà với khoảng sân sau. Tất cả những việc này tôi chẳng được chứng kiến, hoặc đã bằng cách nào đó tuột ra khỏi con mắt lơ đễnh của tôi vốn chỉ biết trông chờ, và luôn nhận ra nhanh hơn cả, những dịp hiếm hoi mang tiềm năng phá vỡ giờ giấc quy củ trong nhà, thường là một sự cố hay một vị khách, mà bố tôi không lúc nào không cố sắp đặt (ngăn nắp nhất có thể, một nỗi ám ảnh của ông, và hẳn phải thêm cả sạch sẽ nhất hay hiệu quả nhất có thể; thường xuyên, qua những chuyện kể về quá khứ - rất nhiều, và thính giả duy nhất, hoặc người duy nhất tin vào sự thực của nó là tôi - ông tạo ra cảm giác như thể tôi đang đứng trước một nhà quân sự lỗi lạc nhưng buồn thay hoàn cảnh ông bị đặt vào thì khủng khiếp quá với sức người trong khi đám binh lính ông nắm trong tay chỉ toàn hạng què quặt vô dụng, mà không ít lần tôi phải xấu hổ lảng đi khi sự ám chỉ về tôi trong số đó quá hiển nhiên); và hẳn đây là một cuộc náo động khi mà người vắng mặt duy nhất là người anh họ - con trai bác - đang học ở xa. Cái giường sắt đỏ bốn chân trông thật kỳ quặc khi được xếp vào góc nhà, màu đỏ trơ trẽn của nó, dù đã cố trở nên đứng đắn với tông trầm nhất có thể, lại càng bật lên với tấm đệm mỏng trắng tinh, như thể một nhà cải cách vừa xuất hiện, một thứ không thể ngoảnh mặt đi mỗi khi phải đi xuống nhà dưới. Cứng ngắc, ai đó thốt lên khi trước phản ứng trơ lỳ của nó mặc cho vô vàn những tác động phóng túng phi thường người ta có thể tưởng tượng ra nhằm mô phỏng những trường hợp xui rủi nhất mà rất có thể một lúc nào đó bà tôi gây ra; bác tôi, có lẽ, vì chú tôi đã rất nặng nề sau nhiều năm hành nghề tài xế, thậm chí còn đứng lên dẫm thình thịch và nếu không có ai ở đó, tôi dám nói vậy, hẳn ông không cưỡng được việc thực hiện động tác bật nhảy đập bóng mà ông rất thành thục. Thậm chí sự hứng khởi - thứ dễ dàng gạt bỏ vẻ không bằng lòng hiện rõ nơi bà tôi vốn bị gán cho sự ẩm ương chệch nhịp của tuổi già - còn kéo dài thêm một lúc khi một người nào đó cố nài bà ngồi xuống cái đệm trắng mới toanh cho bằng được. Nhưng nó tàn lụi trong chốc lát và bị lãng quên hoàn toàn vì ngay hôm sau đã phải nhường chỗ cho sự náo động mới. Lại đúng nguyên sự náo động tôi bắt gặp sáng hôm trước, vẫn sự đông đủ ấy, nhưng giọng điệu chung dường mang vẻ trách móc nhiều hơn. Mãi một lúc tôi mới nhận ra, trong khi chưa kịp hiểu những cảm thán nhấm nhẳng liên tục góp thêm vào kia, bà tôi ngồi trên giường và ngoảnh đi khỏi đám con cháu đông đủ (một lần nữa, những người còn lại và không phải miễng cưỡng vắng mặt), với cái vẻ khăng khăng và cố chấp hơn thường lệ, quá mức thản nhiên vân vê cái lá trên khay trầu; và kìa, đó là cái giường gỗ chứ không phải cái thứ khệnh khạng lỳ lợm hôm trước! Bằng nỗ lực nào đây, khi mà toàn bộ những người khác đều có vẻ ngỡ ngàng! Chỉ trừ bố tôi, dẫu ông liên tục nhắc đi nhắc lại sự không thể tưởng tượng được ấy thì chúng tôi cũng biết rằng ở đó còn ngầm ẩn một nỗi tức tối mà những người trong nhà biết rõ hơn ai hết. Chuyện quái đản ông nhay đi nhay lại, không chỉ lúc ấy mà suốt cả bữa trưa, hết sức đơn giản, là thế này: trong đêm, khi mọi người còn đang ngủ, (không một tiếng động!) bà cụ hì hục tha lôi cái giường sắt ra sân sau; tức là, theo như tôi dựng lại, trước hết lôi nó đi theo chiều ngang, đến chỗ khung cửa - mà hai cánh cửa, mang lá sách và rất nhẹ, có đóng lại hay không thì chưa bao giờ là mối bận tâm của ai khác ngoài tôi, do ảnh hưởng lâu dài của truyền thuyết mà bố tôi hay kể khi tôi còn rất nhỏ, rằng rất có thể trong đêm sẽ có bảy tên bộ đội leo cành đu đủ chui tọt vào nhà qua ngả sân sau, sự đáng sợ chuyện ấy gợi lên rõ ràng đã lấn át tâm trí tôi đến nỗi quên mất rằng chẳng có một cây đu đủ nào trong nhà, và hiển nhiên, như sau này tôi biết, câu nói của bố tôi ám chỉ sự khổ sở của bảy kẻ tội nghiệp kia hơn bất kỳ hành động đe dọa nào họ có thể gây ra - đến đây bắt buộc phải, hoặc vừa nghiêng nó một góc vừa vặn rồi đẩy tới theo chiều dọc, tức cần ít nhất hai người, hoặc lật cho bốn chân nằm ngang hẳn rồi đẩy, việc này chỉ cần một nhưng tiếng động gây ra bởi đống sắt cục mịch ấy chắc chắn lớn ghê gớm; sau khi cái giường sắt đã được đưa qua khung cửa rồi thì vẫn còn một lượt nữa cho cái giường gỗ trở về chỗ cũ, và ở giữa cũng như để kết thúc toàn bộ công việc nhọc công khủng khiếp ấy không thể không nghĩ đến những việc vặt nhưng độ náo động có thể gây ra lại khó mà loại trừ: phải hạ cả bốn chân xuống rồi xê dịch các mép cho ngay. Sự mù mờ của việc không tưởng ấy đương nhiên nằm ở chỗ, hoặc bà tôi phải có đôi tay khỏe phi thường và rõ ràng không phải vậy, việc lúc ấy bà chỉ mới hơn bảy mươi thì vẫn còn cách rất xa mức phi thường đòi hỏi (so với những người già khác bất kể đàn ông đàn bà thì để ướm sức lực với họ bà tôi phải chấp ngót hai chục năm, và đây là điều ít huyền hoặc nhất, thậm chí không chút mảy may), hoặc phải có một kẻ đồng lõa giấu mặt, điều này cũng loại trừ nốt vì tất tật đều, khi bị ai đó chậm trễ xuất hiện đòi phải thuật lại, chối chết khẳng định rằng sáng ra sự thể đã như thế, rằng cái giường gỗ đã xuất hiện trong nhà trong khi bà đi nhà thờ (thậm chí còn mắc màn hẳn hoi!), còn cái kia tơ hơ giữa sân. Chú tôi là người đầu tiên được miễn trừ trách nhiệm, bởi bất chấp những phàn nàn, có lẽ bởi cảm nhận tuyệt đối chủ quan, về chứng mất ngủ luôn đeo đẳng chú từ thời xa xưa, chú nổi tiếng ngủ giỏi; trong khi đó mẹ và chị tôi chiếm trọn căn khác; hiển nhiên bố tôi là người nhạy cảm nhất với sự việc, trong một cuộc đông đủ gia đình mà cả hai bác tôi cũng góp mặt. Những trách móc ông tuôn ra giờ đây bền bỉ nhưng tuyệt vọng lao đến để rồi rớt xuống chân cái giường bất khả xâm phạm, khoảng không gian vạch ra của hình chữ nhật cái giường gỗ bất tử ấy là bất khả xâm phạm, bà tôi chỉ việc, kể từ lúc đi lễ về, ngồi im nhìn ra cửa sổ.
Nhưng, trách nhiệm nào! nếu có thể gọi đó là trách nhiệm thì chỉ có thể hiểu, bằng một nỗi ám ảnh nào đó về sự sắp đặt các đồ vật cũng như giờ giấc trong nhà, đó hoàn toàn là thứ bố tôi dành riêng cho mình ông! Ai nấy đều tiếc cái giường, những xuýt xoa bắn ra không ngớt, từ tất cả mọi người, tức không loại trừ những người chỉ góp mặt chứng kiến; và khó mà nói rằng điều kỳ lạ xảy ra trong đêm ấy hay cái giường mới toanh bị ruồng rẫy mới là nguồn cơn đích đáng gây ra vụ lộn xộn kia. Mọi thứ mau chóng trở lại bình thường (tức là cho đến khi sự kiện trọng đại của chú tôi diễn ra), kể cả cái giường sắt cũng đã biến mất đi đâu, có chăng là việc nhịn ăn trưa của bố tôi khiến những ngày còn lại của tuần ấy trôi qua không mấy suôn sẻ. Bởi bà tôi là người luôn lo toan mọi thứ cho bữa trưa (mẹ tôi đi làm đến chiều), nên hiển nhiên đây là cách ông ngấm ngầm biểu tình - nhưng rõ ràng là không êm tai cho lắm, và các buổi trưa giờ đây được lấp đầy bởi cái giọng đều đều nhấm nhẳng như thể cố ý gây hấn của cái máy may. Dẫu sao thì sự thực là một thứ mà sự chú ý của tôi lúc ấy, gần như bằng không và hơn nữa chỉ đơn thuần ham thích các biến động, không nhận thấy được gì nhiều hơn sự giận dỗi của đôi bên. Khi đã lớn hơn một chút, một câu hỏi khác chen vào mỗi khi sự việc kia, mà thời gian chỉ làm tăng thêm độ huyền hoặc bởi kết quả của nó chẳng ai có thể phủ nhận, trở đi trở lại trong đầu tôi, tại sao bố tôi lại luôn mang cái vẻ tuẫn đạo ấy, kể cả lúc sự việc xảy ra cũng như mỗi lần trong câu chuyện ông kể về gia đình ngày xưa vô tình chú và bác tôi xuất hiện (rõ ràng ông thường vượt xa một sự hồi cố và tiến gần đến chỗ đưa ra một kết luận đạo đức, hoặc nếu không thì chệch sang hướng phê phán phong tục, đã quá mệt cho một cuộc cách mạng mới, thường xuyên đó là kết thúc của câu chuyện); không ít lần bố tôi bóng gió rằng chỉ có mỗi mình ông trông thấy mọi thứ. Thường xuyên ông lãnh về phần mình đủ mọi chuyện, kể cả những chuyện nhỏ nhặt nhất, khi mà không ai có thể làm ông hài lòng; nhưng để cho đầy đủ, theo chiều ngược lại, phải nói rằng chẳng ai có thể vui vẻ làm bất kể việc gì, khi rất thường xuyên con mắt dò xét của ông bất thần xuất hiện giữa lúc công việc tiến triển, và trong khi nó dán chặt vào đương sự thì ông tuôn ra hàng tràng mô tả thật kỹ càng những thao tác sắp sửa diễn ra tiếp sau đó, mà hoàn toàn có thể hiểu rằng người bất chợt bị giám sát kia nắm rất rõ, khi ấy kể cả những việc đơn giản nhất cũng được nâng lên tầm nghiêm trọng khủng khiếp bởi bầu không khí đột ngột căng cứng). Đương nhiên ông mong chờ bất kỳ một phản chiếu nào dẫu là lờ mờ từ những người ông phải gặp hằng ngày trong thế giới nhỏ bé của mình - thế giới mà sự no đủ hằng ngày, giờ đây, lặp lại một cách vô lý, vẫn được cầu xin (tức, theo cách hiểu của con dân các xứ đạo, cũng là cầu nguyện, sự lẫn lộn ấy dẫu đáng kinh ngạc thế nào thì vẫn là điều không thể nghi ngờ giữa các con chiên), trong khi tất tật đều ngầm đồng thuận rằng quả thực người ta muốn nhiều hơn, và mức này luôn tăng lên một cách tự nhiên, để sống đàng hoàng - rồi sau đó chỉ có thể là rất nhiều dấu hiệu khác được trông chờ; và khi phải chờ đợi mãi như thế - ở nơi các khúc gỗ trơ lỳ, và rủi thay rất thường xuyên ở nơi tôi, kẻ không làm gì khác ngoài gây thất vọng triền miên - thỉnh thoảng ông tỏ ra sốt ruột khủng khiếp.
Dẫu sao thì chính bố tôi là người đã mua cái giường sắt; và đã chỉ một mình ông gánh lấy việc ấy, giữa khi mọi sự thay đổi trong nhà, ngay cả những cái hết sức nhỏ mọn, túm lấy ông như con mồi ngon lành duy nhất, và ngay cả khi tất tật đều đột nhiên sốt hầm hập vì thấy cần một cái giường mới, trừ bà tôi, và bác tôi thì từ sớm đã mang lấy thiên chức nhà phê bình đạo đức - sau bao nhiêu khốn khổ bác phải chịu, theo cách mà bác muốn mọi người trông thấy, và về việc ấy, dĩ nhiên, bố tôi giải thích theo cách hoàn toàn khác - thì cơn sốt ấy cũng không thể hành hạ ai khác ngoài bố tôi. Nhưng việc ấy rất lâu sau này tôi mới biết, khi mà ngay cả câu hỏi cũng chẳng còn lý do tồn tại, và tôi biết theo cách hoàn toàn tự nhiên: giờ đây, tôi trở thành người thừa kế duy nhất của cái giường sắt đỏ. Sẽ quá thừa nếu phải khẳng định rằng chưa bao giờ tôi đụng đến nó, kể từ trước lẫn sau phát hiện ấy, thứ đến với tôi khi đã đi cả một đường dài thông tin - một vòng thế giới theo nghĩa đen - trong khi cái thứ vô dụng bốn chân bằng sắt kia vẫn xếp xó trên tầng lầu bỏ trống của căn nhà. Có thể nói rằng giờ đây nó cũng có một lịch sử của riêng mình, và để tưởng nhớ người chủ đầu tiên của nó, tôi nghĩ rằng ít nhất mình cũng giống bà ở một điểm: tuy không giữ vẻ khăng khăng im lìm từ chối như bà, tôi cũng hiểu rằng điều này quá hiển nhiên để mà nói thành lời với bất cứ ai, và giả như có nghe thấy thì người ta cũng không thể làm gì khác hơn là xem như một điều nhẹ tênh trong thế giới quá nhiều thứ quan trọng hơn này, đó là cái giường ấy xấu khủng khiếp; nó còn xấu hơn cả một cái giường bệnh viện, thứ cũng có hình dáng tương tự chỉ khác màu sơn, vả lại so với một cái giường đơn bệnh viện, thứ đẹp xấu là điều chẳng cần thiết, thì cái giường sơn đỏ này cũng ngang phần trơ trẽn, bởi sau bấy nhiêu năm nó chẳng suy suyển mảy may, không một vết xước.
Khi chuyển về căn nhà này lúc nó vừa xây xong, và cho đến khi không còn thuộc về sự sở hữu của bà nữa, cái giường sắt nằm yên trong một góc được tạo ra gọn gàng bởi vách tủ và bức tường chắn cầu thang. Nhưng để thật rõ ràng thì chẳng thể gọi bất kỳ chỗ nào trong một căn nhà như thế là một góc. Trên mảnh đất cũ không mọc lên một mà là hai căn nhà ống (và từ này được sử dụng hết sức hợp lý, vì không chỉ tỷ lệ của căn nhà đã đạt đến một độ chênh lệch lớn giữa chiều sâu và chiều rộng, mà chiều cao của một tầng, thứ phụ thuộc vào chiều cao của con người, loài chẳng thể đột nhiên trở nên quá cao hay quá thấp theo tỷ lệ chung mà luôn được duy trì ở mức hợp lý; và về độ cao này, sự mỉa mai nơi các tòa nhà cao tầng có thể thấy rõ nhất: bất kể tòa cao ốc có trông như thế nào đi nữa thì chiều cao của mỗi tầng luôn phải tính toán sao cho nhỏ nhất có thể, thế thì sống trong một căn nhà năm tầng hay bốn mươi tầng không có nghĩa là con người có hy vọng thoát khỏi một cái trần nhà đè nặng trên đầu; nhưng để quay trở lại với cái ống, một căn nhà có bề ngang càng lúc càng hẹp thì tức là nó tiến về tỷ lệ cân bằng của một hình vuông), và có thể hình dung mọi thứ giờ đây giống như bốn cái ống dài được xếp gọn chồng lên nhau, hai cái mỗi bên là một căn nhà tách biệt với đầy đủ chức năng, kể cả cầu thang riêng - thứ luôn luôn được xem là tốn diện tích, nhưng cùng lúc nỗ lực giảm nhẹ phí tổn về mặt không gian của kiến trúc sư (đương nhiên chỉ nói đến những người hiểu được một cái cầu thang dẫn lên một độ cao không đổi thì chiều dài của nó, tức thứ quyết định khoảng không phải hy sinh của căn nhà, luôn phải chấp nhận một mức giới hạn nào đó không thể nhỏ hơn) luôn vấp phải sự phản đối kịch liệt của chủ nhà, thường là những Birotteau chỉ trông thấy trước hết một sự sang trọng ngơ ngẩn từ những phiến đá hoa cương mặt bậc cầu thang và hình thế đồ sộ nó tạo ra đập vào mắt người vừa bước qua ngưỡng cửa nhà, trong khi luôn quên rằng căn nhà của mình hẹp hơn nhiều những nơi lộng lẫy mà cái cầu thang ở đó làm ông ta mê mẩn. Việc tách đôi căn nhà, hẳn là chuyện không thể tránh khỏi, hiển nhiên diệt trừ mọi cái hốc, và có thể nói rằng như thế thì người hài lòng nhất là bố tôi, người cả đời tuyên bố chống lại những thứ gì mờ ám; thế giới từ lâu đã bị kết án phải giữ nguyên mọi tư thế giữa hai lần con mắt ông đảo tới quan sát, khi ông không trông thấy thì đương nhiên không có gì diễn ra, không gì mới mẻ thêm vào tồn tại (bởi nếu có thì hẳn không thể chấp nhận được, và cơn hốt hoảng ông không ngại bày tỏ - sẽ lên đến mức khốn khổ cùng cực hoặc ít nhất thì cũng khoa trương đến mức sỉ nhục nếu kẻ phải tội là một người nào đó trong nhà, và cũng không cần nói rõ thêm thường xuyên đó là ai - trước những gì ông cho là không hề ngờ đến, một cú bật ngửa..., nhìn chung chặn đứng ngay cả những bộc lộ không được ý thức đầy đủ), và việc quan sát của ông giờ đây lại rất tiện, mọi thứ luôn bày ra tuồn tuột từ đầu đến cuối nhà, không một góc khuất. Đương nhiên tôi không phải lúc nào cũng mang mặc cảm tội lỗi trong mình để mà cảm thấy không thể chịu được, nhưng quả thực căn nhà, sau một vài tuần đầu phải thích nghi, cho thấy rằng nó sẽ mãi mãi giữ dáng vẻ chán ngắt như thế: không một chỗ nào được vô ý tạo ra mà bỗng nhiên người ta, trong một lúc nào đó, nghĩ rằng mình có thể ngồi xuống được, ngoài những nơi đã được định trước, chẳng hạn cái ghế ở phòng khách (giờ thì những người trong nhà bắt đầu gọi cái chỗ trước đây từng không mang một cái tên cụ thể, nhưng đã luôn được xác lập thật rõ, là phòng khách, giờ đây nó quá hẹp và chẳng khác gì một lối đi không thể tránh khỏi). Một thứ khác cũng tương đương một chỗ ngồi tạm trước đây tôi hay sà vào là cái giường gỗ của bà tôi - sau khi phân nhà ra làm đôi bà vẫn ở với gia đình tôi, vì nếu không còn những cuộc dằn dỗi với bố tôi thì bà chẳng còn gì khả dĩ giải khuây nữa, chẳng còn một cái sân cho bà tưới cây, và tất tật cây cối đều tống lên các sân trước và sau của tầng lầu, nơi bà không thể đặt chân đến: cầu thang quá dốc (đây là một lỗi tổ hợp nhiều nguyên nhân tế nhị mà rất sớm toàn bộ đã bị lấp đi bằng cách đổ trọn trách nhiệm cho tay kiến trúc sư, nhân vật không một ngày nào sau khi xây nhà xong không bị bố tôi lôi ra nguyền rủa). Nhưng như đã nói, tôi không ngồi lên cái giường sắt bao giờ, và điều này là đúng theo nghĩa đen; những chi tiết nho nhỏ mà tôi dần phát hiện ở nó chỉ gây thêm hằn thù, đỉnh điểm là một lần tôi đá vào cái vòng nhỏ gắn bên chân giường để cắm cây mắc màn.
Nhưng khả năng thích nghi của con người là vô hạn, dẫu đôi khi có chậm chạp vô cùng. Hãy thả bất kỳ ai đó vào một khoảng trống, người ta sẽ không sớm thì muộn biến nó thành một chỗ của riêng mình, cần gì đến một thứ xa xỉ như một căn phòng riêng? Quả thực rất lâu sau này, khi mà thậm chí chẳng cần đến nữa, tôi mới biết đến một căn phòng riêng. Bài học đầu tiên mà ngôi trường kia dạy cho tôi là một hình ảnh mơ hồ - nói theo lối hình tượng mơ hồ là điều bất kỳ kiến trúc sư nào cũng rất thích, bằng chứng là họ thành thật tin đó chính là văn chương, và cụ thể hơn nữa là việc, vào một năm nào đó, chính các kiến trúc sư đã đề xuất thêm môn văn vào kỳ thi đại học - nói về việc xác lập không gian thì giống như trải một cái chiếu giữa sa mạc vân vân... điều này thì chẳng có gì mới, vì hồi còn rất nhỏ tôi đã cảm thấy không thể nào ngồi yên được giữa gian nhà rộng bao la nếu không ở trên một tấm giấy carton cũ sờn, và đương nhiên nó bị xem là một căn bệnh. Nhưng càng lớn lên thì những thứ như vậy càng để lộ một vẻ bệnh hoạn nghiêm trọng thành thử tôi phải loay hoay rất lâu để giải quyết vấn đề làm sao không bị trơ ra giữa căn nhà của gạch men và đèn huỳnh quang ấy (điều này hiển nhiên là không thể tránh khỏi, ánh sáng đặc quánh của những bóng đèn dài ấy đã hoàn toàn thống trị, khi mà khoảng sân và những cái cửa sổ không còn). Mọi chuyện chỉ chấm dứt, hay có thể nói là bị quên đi, khi một ngày nọ mẹ tôi bỗng thấy rằng phải có một cái võng; tức là sau khi lần lượt để cho xuất hiện trong nhà những thứ mới mẻ mà trước đây chưa từng tồn tại trong căn nhà cũ. Về việc này, trước hết cần phải thực hiện ngay một so sánh nho nhỏ: so với bố thì thực ra mẹ tôi mới là người luôn có xu hướng bỏ đi những đồ vật thừa trong nhà; một kho chứa đồ trong nhà thì hoàn toàn vô lý đối với bà, và cái nhà kho của căn nhà cũ - nơi dường chẳng bao giờ bà đặt chân vào, và thậm chí những bình rượu quả bà ngâm hay các thứ đồ khô thỉnh thoảng xuất hiện trong nhà luôn được xếp gọn dưới bếp chờ đến khi tôi hoặc bố lãnh trách nhiệm đưa chúng lên gác và để vào kho, và không phải thứ nào cũng cồng kềnh hay nặng quá sức - chỉ tồn tại được có lẽ là bởi sự nhẫn nhịn vô biên của bà; kể từ khi đặt chân vào căn nhà cũ cho đến lúc nó không còn nữa, bản năng thu vén sắp đặt của bà có lẽ đã rất nhạy cảm khi thấy rằng chưa phải lúc để hành động, và trong hơn mười năm nó ngủ yên những thay đổi lớn nhỏ trong nhà hoàn toàn được để mặc cho bố và chú tôi định đoạt. Trong khi đó khuynh hướng sắp đặt của bố tôi lại không hề mâu thuẫn với tính thích lưu trữ đủ mọi thứ vặt vãnh bỏ đi của ông, và không chỉ với những vật thôi không còn dùng được vào việc gì nữa trong nhà mà đôi khi ông còn tha về những thứ hiển nhiên vô dụng, chẳng hạn một khung sườn xe đạp bỏ đi, những cái đệm ghế xe hơi cũ sờn và cũng chẳng thể ngồi lên nữa, vô số những phụ kiện lặt vặt vốn đi theo cặp mà hẳn là sự tồn tại thiếu hụt thấy rõ của chúng phải có giá trị nào đó trong mắt ông, và cũng thường xuyên là những bản mô phỏng mà tiền thân của chúng ông đã bắt gặp đâu đó trong một nhà hàng xóm..., và tất tật xuất thân từ những xó xỉnh mờ ám mà đôi khi đối mặt với sự tránh né kỳ quặc, rất hiếm xuất hiện nơi bản tính ông, về nguồn gốc bí ẩn của chúng, mẹ tôi đành phải để yên, dẫu luôn với điêu bộ không bằng lòng một chút nào; và cũng thật khó mà biết được những dự đồ của ông với những vật kia hướng đến đâu bởi đích đến của chúng không mấy khi thành hình mà luôn bằng một cách nào đó vô tình bị chặn đứng, những vũ khí và kho lương được chuẩn bị một cách tình cờ từ rất lâu, trong khi đó thỉnh thoảng được dời chỗ từ đây sang kia, chờ một cuộc cách mạng lớn dang dở không khi nào ông không ấp ủ, dẫu là ở dạng các ý hết sức mơ hồ - tức cũng là dạng bền vững nhất. Về phần mẹ tôi, rõ ràng bà đã thành công trong việc thích nghi với căn nhà mới mà chẳng mấy chốc bà hoàn toàn làm chủ; mọi thứ không thể thiếu của nhà cũ được thay đổi theo ý bà, nhưng như thế thì cũng có nghĩa là nhiều thứ bị bỏ đi hơn. Cùng ra đi với cái giường cũ là cái ghế bành trong xó nhà bố tôi tha về khi xưa, nhưng sự thiếu hụt ấy tôi chỉ nhận ra, khi trở về sau quãng ở tạm nhà thuê xóm dưới, bởi không tìm được cái cặp bỏ đi trong đó nhét vô vàn sách truyện cũ để trong hốc nhà giữa cái ghế và bức tường (cái cặp này rõ ràng cũng chỉ là chỗ mẹ tôi nhét cho gọn những tờ báo hay sách truyện vương vãi, và thứ tưởng chừng có giá trị nhất cất trong đó đối với tôi khi biết nó mất tích là một quyển sách mỏng cả ruột lẫn bìa đã ố vàng, khi bố còn thơ; không cần phải nói tôi làm mình làm mẩy rất lâu, vứt đi một quyển sách với biết bao kỷ niệm, và cả cái mùi cũ mốc khăm khẳm mà nó cũng như những thứ khác xộc lên như vẫn luôn được chờ đợi khi lục lọi cái cặp, thì thật nhẫn tâm, tôi đã lập luận theo cách trẻ con của mình như thế; hẳn là tai nạn này đã mang lại cho nó, suốt nhiều năm, trong mắt tôi, số phận của một kiệt tác, mãi cho đến khi chính nó được tái bản cách đây vài năm, với một hình hài rất đẹp, giấy bóng in màu, mà chỉ cần nhìn là thấy ngay đó là quyển sách dành cho một đứa bé, thì tôi thậm chí không thấy cần phải đọc hết một trang trước khi đẩy đi cho khuất mắt, nó giống một quyển tạp chí bóng bẩy hơn thứ huyền hoặc vốn luôn ở trong đầu tôi; và giả như hành động này là vô lý thì ít nhất tôi cũng biết rõ mình đã không bỏ lỡ gì, khi, cũng gần đây, tôi đem về hai quyển mới in lại của Nguyễn Tuân và cũng hành xử tương tự khi thấy các con số cuối từng trang trong đó in màu một cách ngu xuẩn). Trong số những gì được giữ lại, rất ít, có cái tủ gỗ của bố tôi. Qua quyển nhật ký mà không biết bằng cách nào mãi sau này tôi mới lục ra được từ trong chính cái tủ ấy, khi tất tật đã ở rất xa, tôi biết được rằng khi ở tuổi thanh niên và là công nhân nhà máy ông đã nhờ ai đó đóng nó, với nguyên liệu là những mảng gỗ thừa mà một hôm sau khi tan làm ông nổi ý định thuổng về từ nhà máy gỗ (bên cạnh nó là nhà máy giấy, cả hai đều tách biệt cách kỳ quặc với những khu công nghiệp lớn của thành phố và ở gần nhà tôi thành thử xưa kia việc ông đi bộ về trong đêm với những súc gỗ dài cùng với, có lẽ, một hoặc hai đồng phạm, là việc hoàn toàn khả thi; đương nhiên giờ đây cả hai nhà máy này đã bỏ hoang rất lâu, từng có một dự án quy hoạch dựng lên trên nền các nhà máy cũ một siêu thị lớn khủng khiếp, nhưng có lẽ dân cư ở đây bám chặt vào đất của họ hơn thành thử những nhà xung quanh đó không thể dễ dàng giải tỏa, rốt cuộc dự án phải dời sang cù lao, nơi người ta đã bỏ mặc từ rất lâu).
Nhưng đó là cái võng của một ý định thiên tài, cái võng mà mẹ tôi, khi đã thu xếp xong xuôi mọi sự, cảm thấy rằng nếu thiếu đi thì công cuộc cải tổ của bà không được trọn vẹn; hoặc rất có thể mọi sự đơn giản hơn nhiều, ai mà biết được, vì dẫu sao người ta cũng chẳng bao giờ thấy cần phải nói gì với tôi, và khi không thể nào chịu nổi nữa những bước chân sốt ruột của tôi, kẻ không có một chỗ nào khả dĩ để ngồi yên trong căn nhà mới, một cái võng, đặt gọn gàng bên cạnh cái giường của bà tôi, hẳn là một sắp đặt vô cùng hợp lý. Nhưng ngay từ đầu, việc cái võng xuất hiện trong nhà đã là một sự kiện lớn, chưa kể đến việc nó sẽ là nơi tôi trải qua hầu hết mọi đêm trong căn nhà này, và cái đồng hồ treo đối diện đằng đuôi võng phải chịu sự giám sát đặc biệt khắt khe của tôi không để cho kim giây ăn gian lấy một trong năm bước từ một con số sang số bên cạnh, rồi sau đó tôi sẽ trở về lần theo các bậc thang lên gác lửng căn nhà cũ... Mẹ tôi từ rất lâu, trước khi trở thành bà chủ chính thức của căn nhà mới xây, đã hoàn toàn quen thuộc với mọi cung cách ở đây (bà là người miền Nam, chứ không phải miền Tây, như bố tôi từng giải thích, nhưng dẫu sao thì giọng nói của bà so với toàn bộ dân cư trong vùng đã là cả một sự khác biệt lớn, điều này khi tôi lớn lên đã được chứng kiến nó lặp lại nơi một vài gia đình khác, rất hiếm, phải thừa nhận như vậy, các thanh niên thuộc lớp cha chú tôi xưa kia hay các bạn và anh chị tôi bây giờ phần lớn quen biết người cùng trong phường này hoặc chịu sự mai mối của những bà con có đạo khác, nhưng đây là cả một sự vụ phức tạp với nhiều rẽ nhánh khó mà trình bày rạch ròi trong một dấu ngoặc), một trong số đó là cách thức mua bán rất đặc trưng cho sự khôn ngoan của dân trong vùng. Nếu một người cần đi mua thực phẩm, chẳng hạn bún, và đi đến chỗ bán bún trong chợ, nhất quyết đó không phải là dân ở đây, dẫu cái chợ gần nhà tôi thuộc loại nổi tiếng cả thành phố tuy chỉ là chợ của một phường, và với tôi chợ chỉ có nghĩa là nó, không còn một cái tên nào khác (điều nghễnh ngãng này đã được đẩy đi xa hết mức có thể, khi tôi còn học tiểu học, một hôm trên đường đi bộ về nhà sau giờ học, bỗng cô bé nọ - mới chuyển vào lớp tôi và được giới thiệu buổi sáng, cô bé từ nơi khác chuyển đến -, vẻ mặt rất tội nghiệp, hỏi tôi rằng có biết chợ T. ở đâu không, lúc ấy tôi thấy thật tiếc vì đã không biết cái chợ T. ấy ở đâu và đành bảo rằng không biết, rồi đi về, hôm sau tôi lại trông thấy cô bé ấy, lần này được bố dắt đến trường, đi ngang tôi trong xóm: một hàng xóm mới toanh ở ngay đầu chợ); tóm lại người ta vẫn có thói quen đi đến tận lò sản xuất, một nhà nào đó trong các xóm ở đây, để mua những thứ thực phẩm kia. Tương tự như vậy là các thứ đồ dùng trong nhà; trong khi có cả một dãy cửa hiệu bán đồ nội thất dọc theo con đường lớn, tức đi qua chợ, (như đã nói dân ở đây rất hiếm người làm nghề mộc, nhưng rất nhiều nơi bán đồ nội thất và hầu như toàn bộ đều nhập hàng từ nơi khác, một xứ đạo khác, nơi có xưởng đóng đồ mộc lớn mà ông bố của bạn tôi làm việc) thì người trong các xóm hẳn tự nhủ rằng phải ngẫn lắm mới để mình bị bắt gặp đang xem đồ ở các cửa hiệu này. Sự khôn ngoan ấy soi sáng cho mẹ tôi trong việc đi tìm một cái võng. Và chỉ vì tình cờ mà tôi được dẫn theo mẹ, một buổi tối muộn, đến nhà ông bán võng; đây là cả một sự kiện lớn, như tôi đã nói, bởi không chỉ sự xuất hiện của thứ được mong chờ kia, mà bên cạnh đó còn có thể kể, chẳng hạn lần đầu tiên tôi được đi xa đến thế, không phải hướng ra ngoài mà tiến vào thật sâu vùng đất tuy tôi lớn lên nhưng thật ra chưa bao giờ vượt quá những con đường quen thuộc - nhiều nhà dân, quanh quẩn những xóm mà hai đầu xa nhất là nhà thờ và trường tiểu học; và trên hết là một khuôn mặt mới, con trai ông bán võng, người bạn đã cùng tôi, trong một quãng ngắn ngủi kỳ lạ nhưng không thể nói rõ được là bao lâu, tiếp tục đi sâu hơn nữa vào toàn bộ vùng này.
Nhưng trước hết, khuôn mặt dè dặt xuất hiện sau cánh cổng hôm ấy không hoàn toàn xa lạ với tôi. Trẻ con trong vùng này gặp nhau thường xuyên ở hai nơi, nhà thờ và trường tiểu học, (ấy là chưa kể đám lớn hơn một chút, sau khi xong bậc tiểu học sẽ tiếp tục học tại trường cấp hai của phường - trường Lê Lợi, nhưng trước đây khi mới thành lập, chỉ sau quãng 1954 một chút, và suốt một thời gian dài nó mang tên trường Thánh Gia; ngôi trường được lập ra và xây dựng trên khu đất hoàn toàn thuộc về giáo xứ, và sự đổi tên ấy diễn ra sau một cuộc chuyển đổi lằng nhằng về việc sở hữu trường giữa giáo xứ và phường; trong khi chị tôi, và hầu hết mọi người ở đây, đều thực hiện việc chuyển cấp gần nhà ấy, tôi không học ở đó một ngày nào), nếu không bắt gặp nhau ở sân trường, nơi có hơn một phần ba là trẻ con ở chỗ khác đến học, thì nhiều khả năng cũng sẽ biết nhau ở nhà thờ hay nhà xứ - nơi các cha ở và có lớp dạy giáo lý - bên cạnh. Tôi đã gặp An - tên của con trai ông bán võng - trước tiên là một vài lần trên đường đi lễ về buổi tối; nó đi cùng một nhóm lúc nào cũng ít nhất bốn đứa, nhưng chủ yếu An dính chặt lấy đứa cao nhất trong cả đám, và dường như là đứa quan trọng nhất mà bởi nó những đứa khác tụ lại - vẻ thủ lĩnh mà tôi có cảm giác về nó nguyên do bởi những đứa kia luôn kiếm chuyện mà nói với nó thì nhiều hơn là dáng vẻ của một đứa cầm đầu, vì hầu như chẳng bao giờ tôi nghe nó nói gì khi đi đến gần -, và như thế cũng là bởi không ít lần tôi thấy chúng cãi vã, tức giữa An và hai thằng khác, đen nhẻm, nhỏ con hơn nhưng vẻ mặt lanh lợi hung hăng lúc nào cũng rình rập chơi xấu. Ngoài chúng ra còn nhiều đứa khác nữa, tất tật tôi đều biết mặt; sự biết ấy diễn ra trong những quãng ngắn ngủi đi sượt qua ở đâu đó mà tôi chỉ vô tình bắt trọn nơi khóe mắt, một sự việc vốn chẳng có gì hệ trọng, một vụ cãi vã hay ẩu đả trẻ con (về những sự vụ lôi thôi kiểu này tôi luôn là người đứng xem hoặc bị một cánh tay nào đó ngay từ đầu gạt phắt sang bên nhường chỗ cho những nhân vật chính; một vụ đánh nhau luôn là thứ quá xa vời với tôi, và chẳng phải là không có lúc nào tôi thèm khát ý nghĩ trở thành một trong số những đứa bặm trợn kia, những đứa mà sự hiện diện luôn khuấy động cả một góc phố). Thật ra trước đây, vào thời bố tôi, như ông kể, đám con nít các xóm dường quen biết nhau nhiều hơn lớp sau này, và sở dĩ có thể như thế được, tôi đánh giá dựa vào những chi tiết thường xuất hiện trong những chuyện kể xa xưa, phần không nhỏ là nhờ bởi các hẻm thông giữa các xóm kề sát nhau, có thể nói là nhiều vô kể; những xóm song song mà giờ đây dài ngoằng đối với tôi, trước kia, theo như tôi có thể hình dung dựa vào rất ít những hẻm còn sót lại mà tôi biết, từng là một địa đồ chi chít các lối rẽ bất chợt không thể phù hợp hơn cho những đuổi bắt và tìm kiếm bất tận (và sự khúc khuỷu như những ô bàn cờ xiên xẹo ấy đương nhiên lại càng đáng ham muốn với tôi bởi trong những trò như vậy tôi vốn thích trốn ở một xó xỉnh nào đó để có đứa đến lôi ra hơn là đi tìm và phải rượt chối chết theo những thằng chạy rất nhanh, chẳng hạn thằng con ông thợ mộc, vốn luôn được những thằng lớn hơn ưu ái chỉ vì cơn hưng phấn vĩnh cửu của nó với việc chạy); và cũng bởi sự liên lạc với nhau như thế mà lớp người thuộc thế hệ của bố tôi hầu như biết trọn vẹn tất tật các nhà trong giáo xứ (nhưng, điều cũng đáng nói không kém, đó là trong khi những bậc cha chú ấy thường xuyên phàn nàn về thế hệ con cái cô lập của họ, có lẽ chỉ vì vô tình mà họ hoàn toàn quên mất rằng rõ ràng sự lấp đi các con hẻm và gắn các cổng rào kia lại chủ yếu được họ, thế hệ thứ hai của vùng này, thực hiện). Về phần tôi, những khuôn mặt, và những cái tên, tôi gặp thời nhỏ tí, đến một lúc nào chẳng hay tất tật đều biến mất, vô cùng lặng lẽ và chẳng có gì hệ trọng; và rất lâu về sau này, nếu có khi nào bỗng nhiên bắt gặp một ai đó trong số những người từng thân thiết kia - nói đúng hơn, những người phải chạm mặt rất thường xuyên - tại một nơi đông người, vốn luôn luôn khác xa bối cảnh cũ, sự gợi lại nơi bộ dạng ấy, với đủ mọi khác biệt được làm rõ theo lối kinh ngạc nhất, về người mà ngày xưa từng chiếm một vị trí quan trọng, hay ít nhất tôi cũng không thể bỏ ra khỏi tâm trí trong một khoảng thời gian nhất định, không khỏi làm tôi, trong một trạng thái dùng dằng khó tả, nửa muốn nhìn theo thật lâu, như thể để tận hưởng trọn vẹn một sự kinh ngạc gây tò mò, nửa muốn ngoảnh đi ngay khỏi đó như thể đã vô tình trông thấy một chuyện gì báng bổ. Nhưng quay trở lại tối hôm ấy, việc gặp An ở nhà nó là một chuyện ít nhiều gây bất ngờ với tôi, bởi sự hiện diện của nó vốn luôn gắn liền với đứa cao hơn kia, và hơn nữa, những cung cách của nó cũng hoàn toàn khác. Thoạt tiên, trước những hỏi han của mẹ tôi về những cái võng, nó trả lời thật khéo, và trông thật già dặn, theo như đánh giá của mẹ tôi - bà có vẻ rất chú ý đến điều này, bởi, như lời bà kể lại với bố, thằng bé kia cỡ bằng tuổi tôi, và chuyện phụ giúp bố mẹ buôn bán là cả một thành tựu lớn trong mắt bà; nhưng cần phải nói thêm rằng phẩm chất ấy đáng mong muốn như thế cũng một phần là bởi công việc buôn bán là thứ hoàn toàn xa lạ với nhà tôi -, và như thế thì khác xa với cái lối lăng xăng của nó khi đi bên cạnh thằng cao hơn, cũng như khi cãi vã với những thằng khác mà thường nó không có một đồng minh nào, kể cả cây sào mà nó bám chặt không rời. Ngay sau đó nó chạy vào nhà để tìm ông bố, tức người giữ chìa khóa kho hàng và cũng là người chủ trì công việc làm ăn này của gia đình, như rất sớm sau đó tôi được biết, trong khi mẹ nó - người ngay lúc ấy cũng có mặt ở đó, đã quá lớn tuổi và hẳn sẽ trông không khác một bà dì dòng nếu mặc bộ đồ trắng - chỉ quay sang nhìn và gật đầu đáp lại mẹ tôi, dường đã hướng trọn tâm trí đến một điều gì đòi hỏi nhiều nhẫn nhịn hơn, cao cả hơn, với gợi ý là sợi tràng hạt mân mê trên bàn tay, và chẳng hề liên quan đến những chuyện vặt vãnh trong nhà.
Ấn tượng rất tốt ngay từ ban đầu của mẹ tôi, và chẳng mấy chốc đã lây sang bố tôi, về An còn được củng cố thêm ngay khi nó bắt đầu sang nhà tôi chơi; và bởi vậy hết sức dễ dàng tôi được cấp giấy thông hành để mặc sức lêu lổng cùng nó. Đương nhiên cuộc gặp riêng đầu tiên tại nhà nó khiến một rào cản vô hình nào đó bị phá vỡ, nhưng nguyên nhân chủ yếu khiến những cuộc gặp của chúng tôi diễn ra thường xuyên hơn có lẽ phần lớn là bởi không lúc nào nó không tìm kiếm một đồng minh. Thoạt đầu những điệu bộ hồ hởi lạ lùng của nó khi trông thấy tôi, sau buổi tối ấy, khiến tôi dù ngạc nhiên không ít nhưng cũng nhanh chóng đáp lại bằng những hồ hởi tương tự. Và thật nhanh chóng tôi tham gia vào những chuyến đi chơi hằng ngày của nó; tức là, trong những khoảng thời gian cố định trong ngày - không mấy rộng rãi - mà chúng tôi gặp nhau, nó kéo tôi đi đến những nơi nó thường xuyên lui tới hơn cả. Trước tiên là ngôi nhà của nó, đương nhiên, nằm bên con đường dài và hẹp mà tối nọ mẹ dẫn tôi đến; khu vực này vốn chẳng mấy sáng sủa do nhà cửa hai bên mỗi lúc một thêm thưa dần, nghĩa là những khoảng sân trước nhà ngày càng tăng lên về tỷ lệ so với khu nhà chính, và nếu cứ đi xuôi con đường hẹp ấy đến tận vùng rìa - mà sau đó nữa, hoặc là những bãi trơ trọi chúng tôi gọi là ruộng, hoặc dẫn đến những khu xóm chài ven sông, ấy là nếu biết cách đi qua những hẻm quanh co được sắp đặt, nếu có thể nói thế, theo một lối ngẫu hứng thật kỳ khôi và luôn luôn người ta bị chặn lại bởi ý nghĩ đang xâm phạm một khu nhà riêng - thì có thể thấy nhà cửa chẳng còn chung vách với nhau nữa, và mỗi căn nhà tại vòng dân cư cuối cùng này của giáo xứ có thể xem là mẫu mực của các nhà vùng quê, với khoảng sân thật rộng làm trung tâm và vây xung quanh là khối nhà chính và nhà phụ, chuồng gia súc, nhà kho... cùng rất nhiều cây cối. Một trong những cơ ngơi mênh mông ấy, mà An nài tôi đi với nó cho bằng được, là nhà P., anh họ của An, chính là cây sào mà lúc nào tôi cũng thấy An bám lấy; đương nhiên bởi cùng đi với nó mà tôi cũng dần dà quen biết cả bọn rất đông những bạn bè của P., vốn luôn tụ tập trong cái sân thật rộng, rào xung quanh bởi um tùm cây cối và rất thích hợp để làm sân đá banh. Nhưng phải nói rằng An xuất hiện ở đó, dẫu thường xuyên đến đâu, giống như đến nhà dì dượng của nó chơi thì hơn là được đám kia chào đón, thông qua mức độ quen thân và những trò chuyện bông lơn của chúng mà tôi nghe được, còn chơi đá banh thì lúc nào cũng thiếu người; và bên cạnh đó một điều khác tôi nhận ra từ sớm, đó là tất tật chúng, trừ An, ít nhiều tôi đều đã gặp thoáng qua ở sân trường tiểu học, thuộc về các lớp lớn. Về chuyện này, tức là ngoài việc An không xuất hiện ở trường tiểu học gần nhà, bố mẹ tôi còn thắc mắc việc thỉnh thoảng nó đến tìm những khi tôi đang ở trường, như vậy là hầu như nó chẳng hề đi học ở bất cứ đâu, và lúc ấy chẳng phải quãng nghỉ hè; nhưng mọi chuyện được giải thích ổn thỏa, tức là về phần bố mẹ tôi quan tâm, khi An bảo rằng nó vốn học tại một trường ở trung tâm thành phố, ở đó anh trai nó là giáo viên dạy nhạc, và theo sau còn một ý mơ hồ về căn bệnh nào đó không nêu tên khiến An không đủ sức khỏe đành phải hoãn lại một năm, nhưng có lẽ chỉ mình tôi nhớ chuyện này, trong khi bố mẹ tôi chắc hẳn đã dừng lại với ấn tượng về cái tên của ngôi trường kia (vốn không dành cho tất tật trẻ con trong thành phố).
Nhưng quãng thời gian lớn nhất - và diễn ra hằng ngày chứ không cách quãng như những dịp đi chơi - vẫn là ở trong nhà thờ, và trên quãng đường mà rõ ràng chúng tôi cố ý kéo ra thật dài bằng cách thay đổi lộ trình cũ, và tôi phải tính toán sao cho về kịp giờ cơm tối. Đòi hỏi một đứa con trai ngồi im không nhúc nhích trên những băng ghế dài trong nhà thờ là chuyện bất khả, trừ một số đứa mà từ nhỏ đã có khuynh hướng của một thầy tu, nói cách khác, đờ đẫn chán ngấy và cùng lúc sợ phát khiếp các huynh trưởng hay dì dòng - vốn hài lòng nhận thấy chẳng cần phải áp đặt bất kỳ biện pháp kiểm soát nào bên các dãy ghế của đám con gái - thường ngồi đầu các băng ghế dài, mỗi băng có thể chứa được đến mười đứa ngọ ngoạy liên tục. Đương nhiên ngay lập tức chúng tôi, tôi và An, dính chặt lấy nhau, đôi khi thằng con ông thợ mộc ngồi bên cạnh tôi ngủ gật, như nó vốn thế xưa nay; ngủ là trạng thái tĩnh của nó trong nhà thờ, dù ngồi, đứng hay quỳ, tức mỗi khi không chuyển động, và lời giải thích cho thói quen kỳ lạ không bao giờ sai đi ấy - mà bởi vậy đôi khi nó phải nhận những cái bạt tai đầy ác ý từ đám huynh trưởng thế nào đó luôn vô cùng hậm hực, có lẽ vì không dám làm gì những đứa hung tợn hơn - rằng nó mệt rũ sau những giờ tập trung học hành quá sức buổi chiều, thì hoặc là của bà mẹ, hoặc chỉ thỏa đáng cho đến khi người ta tận mắt trông thấy nó đứng phắt dậy lúc linh mục đọc lời ban phúc lành cuối lễ, và cho đến khi ra khỏi nhà thờ thì nó, như luôn luôn như thế, đã bỏ xa tít tắp. Thế là, từ rất sớm mối quan hệ mới mẻ đầy hăm hở này, vốn để thỏa hiệp với chân tay bứt rứt không yên mỗi khi ngồi cạnh nhau trong nhà Chúa, dù dưới con mắt thông tỏ mọi sự của ngài, tôi bắt đầu dạy cho An cách sử dụng tín hiệu câm. Cần nói ngay rằng đây là bộ ký hiệu riêng lẻ thực hiện bằng các ngón tay, mô phỏng từng chữ cái, và không liên quan chút nào đến loại tín hiệu mà khi thể hiện toàn bộ hai cánh tay và cả khuôn mặt đều tham gia.
