Cuối năm

            Trời lạnh đột ngột hai hôm nay. Tôi ngồi quán café ở gần nhà và định làm vài việc vẫn còn thiếu nợ, chợt nảy ra một ý định khác hẳn. Một bản kiểm kê. Lúc nãy anh chàng ở quán café lân la đến châm nước rồi nhìn quyển sách tôi đọc, đúng hơn anh ta nhìn cái bìa, rồi đưa ra kết luận, lại một cuốn tiểu thuyết cũ. Từ lâu anh ta gắn chặt tôi vào với mấy cuốn tiểu thuyết cũ, khởi nguồn từ màu bìa vàng nâu sậm của Tê-lê-mặc cách đây vài tháng. Cũ và mới, đó là cách phân loại của anh. “Mấy cuốn tiểu thuyết cũ đâu liên quan tới chuyện bây giờ”, anh ta nói, không kèm ác ý gì, tôi vẫn biết anh ta hiền lành dễ dãi. Nhưng tôi cần gì cái chuyện bây giờ kia. Tuy nghĩ thế tôi vẫn đáp lại đại loại phải đọc mới biết có liên quan hay không chứ, dù sao tôi cũng không muốn xấu tính với anh ta, phải kiếm lời nói qua nói lại… “Nhưng logic của tiểu thuyết cũ vẫn có gì đó trật tự hơn,” anh nói, “giờ mọi thứ loạn lắm, ngày xưa làm gì có mạng xã hội,” rồi anh bỏ đi. Tôi đoán anh chưa va chạm nhiều với AI, nếu không thì đã nhắc đến nó ngay rồi, như người ta vẫn thế. Mọi người phát sốt lên vì AI, rất may là ở thành trì bé bé nơi thành phố nhỏ này, mọi thứ chậm rì và lê lết theo thành phố lớn, AI vẫn chưa làm mọi thứ sôi lên sung sục. A cái thành phố lớn kia, trung tâm mọi ảo tưởng của thời đại kia! Sau giờ làm tôi chạy thẳng về nhà, như mỗi cuối tuần vẫn thế, biến mất khỏi cái nơi mỗi lúc một thêm hiện rõ ra là không thể chịu nổi ấy. Cách đây mới mấy ngày, trên phố đi bộ Nguyễn Huệ, tôi thao thao nói với D về cái thành phố quảng cáo ấy, may là tôi dừng lại đúng lúc. Đại khái theo ý tôi, mọi thứ choáng ngợp ấy chỉ là cái nó muốn khiến người ta chú ý đến, không hơn, giấu nhẹm đi vẻ tồi tàn nhôm nhựa ốp lát đằng sau. Cái hào nhoáng của nó còn lúc nào hơn lúc này tỏ rõ vẻ giả vờ của những trò mời mọc vô nghĩa lý? Và AI, với tôi nó chỉ là một tên gọi mới cho những dục vọng cũ mèm của con người, chẳng là thứ gì ghê gớm lắm. Đám nhao nhao theo nó thì gây phiền phức, đương nhiên, chúng phóng uế khắp mọi nơi, nhưng tức cười hơn nữa là những kẻ giương cao ngọn cờ chống AI kia. Cứ như thể trước nay chẳng có gì để chống lại, hay là những kẻ thù cũ đã nhường chỗ cho kẻ thù mới? Tôi lặn ngụp giữa tất tật những làm giả và ra vẻ ấy hằng ngày, hay chửa, nhưng may là tôi không nói với D điều ấy…

            Tôi chợt nhận ra chỉ vài ngày nữa sẽ chạm ngưỡng ba mươi. Chẳng có gì ghê gớm. Nhưng vì vậy mà những thứ xảy ra năm vừa rồi buộc tôi ít nhiều nhìn nhận chúng nghiêm túc hơn. Lập bản kiểm kê, ý định này trở đi trở lại trong đầu Molloy. Mùa hè năm ấy bố tôi vẫn còn ở nhà, và quán đường ray là nơi duy nhất tôi yên ổn ngồi cả buổi, mò mẫm dịch Molloy trên cái laptop liệt chữ “a”, có lúc tưởng chừng không thể kết thúc. Dẫu sao kiểm kê các thứ là việc tôi vẫn tự ngăn mình rơi vào, cứ lúc nào thẫn thờ tôi lại bắt gặp mình đang điểm lại đủ thứ. Nhưng một ngày gần cuối năm se lạnh hiếm hoi thế này…

            Quán café tôi đang ngồi đây, bên cạnh đường ray xe lửa, thành lũy của tôi từ bao năm nay, là nơi hiếm hoi tôi gắn bó mà vẫn chưa dẹp tiệm. Những chỗ khác giờ phần lớn đã biến mất, những nơi tôi ngồi lỳ và để lại những cái hốc mà thời gian tràn qua không thể lấp đầy và rửa sạch, những nơi tạo nên một nhịp khác, không liên quan, thờ ơ, chẳng cắt vào cái nhịp đơn điệu mỗi ngày… Ở quán đường ray nơi thành phố nhỏ này tôi đã đọc vài quyển sách, làm một số chuyện, hút vô số thuốc; ở đây tôi khám phá Beckett, bắt đầu từ Molloy mút đá… Những cuốn sách đánh dấu những quán café, chẳng lý do nào, chẳng biết tại sao lại là cuốn này chứ không phải cuốn kia. Cách quán đường ray vài căn là quán của dân chơi phố núi, các tay anh chị từ Lạng Sơn trốn vợ vào miền Nam làm ăn, những hội bảo kê, cho vay lãi, giờ đã không còn dấu vết… Ở đó tôi đọc Stendhal, Fabrice, Đỏ và Đen, giữa những xì xồ bá láp bàn đánh bài bên cạnh hay tiếng quát tháo mấy mụ xồn xồn đến xin khất hẹn trả nợ… Một quán khác, dưới chân cầu bắc qua con kênh hôi rình, cũng đã dẹp, tôi đọc Houellebecq, tối mùa hè mưa lạnh lâm râm… Thường đám nhân viên hay chủ quán quen mặt tôi, chúng tôi phớt lờ lẫn nhau. Những người ít ỏi tỏ ra có thiện cảm với tôi lại là những người sớm biến mất… Một quán sáng đèn lô góc khu chung cư, một cái bể cá vàng đích thực với hai mặt tiền lắp kính, tôi ghé vào chỉ vì quán quen đóng cửa, và những ngôi sao lấp lánh, bộ bàn ghế gỗ thấp trước hiên cùng với ông bà Swann đã mãi mãi ấn định chỗ này. Chẳng bao lâu sau có cậu nhân viên mới, cậu ta còn đang đi học, nói tiếng Anh và Pháp nhoay nhoáy với một cậu bạn tóc xoăn da trắng; một lần, sau khi đã quen với sự hiện diện của tôi, tôi nhận ra cậu vặn nhỏ nhạc lại khi bắt gặp tôi bước vào, quán vắng ngắt. Vài tuần sau đó cậu ta nghỉ việc, bị đuổi, tôi ghe lỏm thì hiểu rằng ông chủ quán bắt gặp cậu nói về chuyện hút hít một thứ gì đó ghê gớm… Bể cá ấy vẫn tồn tại, sau ba lần đổi chủ trong vòng hai năm, người chủ quán cuối cùng có vẻ biết làm ăn nhất vì chị ta vẫn trụ lại tới giờ; chị đổi chỗ bàn ghế hàng tuần, để đổi mới không gian, chị tự trình bày với tôi thế, tuy chẳng hỏi; sau đó tôi bỏ hẳn và trở lại quán đối diện.

            Năm nay tôi khởi đầu bằng cách bị đuổi việc, cắt giảm nhân sự vv… Chính quãng đó tôi bắt tay vào dịch tiếp tập truyện đầu của Bruno Schulz, tôi đã dịch rải rác từ lâu, bỗng dưng lời đề xuất kia như thể từ trên trời rơi xuống; hết sức ngây thơ và không có bất cứ hình dung nào về việc in sách, tôi nói với nơi xuất bản rằng có sách đọc cuối năm thì hay… Nhưng giờ sắp in nốt quyển thứ hai của Schulz, thật tuyệt. Cũng chính vào lúc bắt đầu dịch quyển thứ hai đó, tôi lại bị đuổi việc lần nữa. Một công ty tôi được anh bạn đồng nghiệp cũ giới thiệu, “thiết kế hiện đại phong cách Nhật”, trên dòng mô tả công ty ghi như thế, ông sếp từng làm việc nhiều năm ở Nhật. Thường ngày ông ta lầm lầm ngồi đối diện tôi, ánh mắt dò xét, chẳng nói năng gì. Giống y kiểu người Nhật mà tôi hình dung. Có lẽ vì vậy những gì ít ỏi ông nói, đối với riêng tôi, như thể tách rời khỏi con người ông. Một sáng thứ hai, sau khi thảo luận công việc, bất chợt ông nói thêm với chúng tôi, “… chúng ta đang góp phần làm mọi thứ tốt đẹp hơn… đôi khi kiến trúc có thể thay đổi cuộc sống con người… sứ mệnh của chúng ta là làm cho khách hàng được hạnh phúc….” Câu nói ấy còn trở lại với tôi trong một giấc mơ, tôi và những người không quen ngồi trên các băng ghế ở một nơi như thể lớp học, và người ngồi trên bục giảng chính là ông Nhật giả ấy, giữa chúng tôi câu nói kia cứ lơ lửng mơ hồ trong không khí không chịu tan đi, như thể một con quái vật quẫy cựa tứ tung, mà lẩn sau vẻ nguy hiểm kia là nỗi khốn khổ vì tồn tại vô nghĩa lý của chính nó. Rốt cuộc họ tống tôi đi sau một tháng thử việc. Cuộc trò chuyện cuối cùng giữa tôi và hai vợ chồng ông sếp kéo dài đến tối muộn; hai người giải thích rất nhiều thứ mà tôi không rõ nguồn cơn, tôi chỉ mong xong sớm, đói rung tay. “Không thể chấp nhận được,” “không phù hợp văn hóa công ty,” “ở Nhật Bản người ta tăng ca đến hai giờ sáng nhưng hôm sau vẫn đến đúng giờ” và nhất là “sự chuyên nghiệp và tiềm năng phát triển… anh không đọc được ở em.” Câu cuối lặp đi lặp lại hơn một lần, và lần nào cũng giữ nguyên chữ đọc. Việc đọc ít nhiều gây sốt nơi các kiến trúc sư, phải chăng họ bị ám ảnh bởi việc ấy? Đặc biệt họ luôn khích lệ và khuyên nhủ sự đọc. Một kiến trúc sư khác, sếp cũ, từng có lần hỏi tôi đọc gì, trong cuộc nói chuyện riêng với mục đích uốn nắn tinh thần cuối năm; rõ là một câu hỏi không đợi trả lời, bà cắt ngang mớ ấp úng của tôi và bảo phải đọc Dan Brown, phải như thế thì mới phù hợp với những tưởng tượng kỳ vĩ, bà bảo tôi thế. Một kiến trúc sư khác, chủ trì những dự án rất lớn, một người con đích thực của miền Nam đau đáu về tình hình thương mại lay lắt chợ Bến Thành; mục đích của buổi họp ấy là tìm ra hướng phát triển cho dự án chợ Bến Thành trong tương lai, phải đẩy mạnh thu hút du khách, phải đón đầu các xu hướng thương mại tân tiến nhất trong vòng mười hai mươi năm nữa, xe điện và xe bay vân vân… giữa câu chuyện bỗng ông nhắc đến Bùi Giáng và Bình Nguyên Lộc, rồi kết thúc với một bình luận vu vơ về đám đông làm rung chuyển mặt đất trong buổi hòa nhạc nào đó của Taylor Swift, người đầy tài năng mà theo ông khó có nhạc sĩ nào thời hiện tại sánh nổi.

            Việc đi cũng ám ảnh đám kiến trúc sư hoặc những người làm nghề thiết kế ấy, họ đi khắp nơi một cách vô tội vạ và không ngừng để lại dấu vết. Nhìn chung ai cũng đi vung vãi khắp nơi cả, nhưng đám kia lại vừa đi vừa nói, nói sự đi, khuyên nhủ sự đi, đặt ra những vùng tiêu chuẩn mà nếu muốn làm việc tốt đương nhiên không thể không đến xem tận mắt. Một trong những đỉnh cao là Bali với tôn giáo và những khu resort của nó. Họ thao thao về việc bảo tồn tự nhiên nhưng đồng thời ngấm ngầm đồng lõa trong việc cào nát các ngọn đồi, khuấy tung những nơi hoang sơ trước con mắt ngơ ngác dân bản địa, rồi rào kín chúng lại. Chính họ tiếp tay, và mọi thứ được giảm nhẹ lại bởi lớp vỏ mà ai nấy đồng loạt khoác lên mình, mang tên “đem lại hạnh phúc cho mọi người”. Tình cờ một quãng nọ, cũng vào đầu năm nay, cô bạn (không phải kts) lâu không gặp, trong một cuộc trò chuyện, chẳng biết bằng cách nào lại khởi sự nói với tôi về các thứ xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng, thật kỳ lạ. Cô vốn chẳng bao giờ liên quan đến những chuyện lớn lao nhưng sáo mòn ấy, tôi xếp cô vào chỗ những người ngây thơ nhất tôi từng biết… Năm ngoái cô quen một người rất giàu, đất đai rải khắp, bỏ công việc vẫn làm và khởi sự đi vòng quanh các tỉnh Việt Nam; cũng có thể thứ tự đúng không phải thế, nhưng chẳng hề gì. Một người bạn có thể thay đổi biết chừng nào sau bao lâu không gặp. Cô phàn nàn về dịch vụ tiêu dùng ở các tỉnh cô đi qua, ca ngợi những nơi tiện nghi nhất, Quảng Ninh hay Nha Trang. Cô nói về những vùng đất hoang sơ tuyệt diệu vùng núi phía bắc, về những công trình cải tạo mà nhẽ ra phải có nhiều hơn nữa để khai thác những cảnh đẹp trời cho kia. Cô phàn nàn về sự nghèo khổ của con người ở đó. Và cô nói về mức sống tối thiểu cần để đáp ứng mỗi tháng, có lẽ một ngày sẽ phải quay lại Sài Gòn, cô bảo, số tiền ấy cô nói ra thật dễ, nhiều gấp vài lần số tiền lương tháng nghề cũ. Tôi tránh đả động về việc mình đang thất nghiệp và chịu trận cho đến khi cô nói hết chuyện. Nhưng dẫu sao, có lẽ cô vẫn như xưa, ngẫu hứng vơ lấy những ý thời thượng nhất và trong một lúc như thể tự khuôn mình vào đó với mọi sức lực. Bao nhiêu tiền là đủ sống? Gì thì gì tôi vẫn hơi chút ngạc nhiên vì mình vẫn tồn tại thảnh thơi hết năm nay, bằng một cách nào đó, chuyện tiền bạc không làm tôi bấn lên nhiều lắm.

            Giờ đây tôi đã tìm được việc mới, vừa vặn đủ trang trải đến tết. Cứ như thể một trò đùa, giờ tôi chuyển sang phá nát Bảo Lộc Lâm Đồng, và thành phố Đà Lạt, cái nơi tôi vốn có ác cảm ấy. Nhưng mặc cho những cái mồm trí thức rất to thỉnh thoảng ồ lên kêu gào bảo tồn (lại chính là họ đấy, đám người mang vào mình cái sứ mệnh làm hài lòng tất tật, chiều chuộng tất tật, đáp ứng tất tật những nhu cầu hạnh phúc tuyệt đối vô lý), nó vẫn từ từ tha hóa, như cỗ xe tăng thù lù chầm chậm tiến lên, không thể dừng lại được. Ôi những người bạn, những đàn anh, những người thầy của tôi! Ôi những người tìm niềm vui trong việc nói lấp họng kẻ khác! Họ làm tôi có cảm tưởng tất tật đều có xuất thân từ cái thành phố rặt làm giả ấy. Cũng như trước đây, khi còn đi học, cứ như thể toàn bộ đều hướng về Sài Gòn với niềm tiếc nuối sâu sắc, như thể cái viên ngọc nhân tạo kia là chuẩn mực cho mọi xã hội, và sự mất đi được đánh dấu mốc của nó (ôi sao mà dễ thế! sự chấm dứt của nó đột ngột và dịu dàng đến thế! hẳn Bruno Schulz sẽ không tha) mở đường cho nó trở thành một huyền thoại, mãi trở đi trở lại trong những ba láp dạy dỗ và hoài nhớ của đám bác sĩ và kiến trúc sư lắm mồm. Một kẻ như tôi đây, thế hệ thứ ba của những người di dân từ miền Bắc, lớn lên ở một thành phố công nghiệp nhỏ bên cạnh thành phố lớn (giờ đây xung quanh nhà tôi người ta lại tiếp tục ồ ạt đi nước ngoài, lại một cuộc di dân), thường xuyên tôi bối rối khi phải trả lời câu hỏi quê ở đâu, thành thử tôi không khỏi thấy buồn cười trước những tinh thần dập dìu không ngớt hực lên từng đợt kia.

            Có lẽ chính những ý nghĩ mơ hồ về đất mà quãng giữa năm tôi tìm đến với Phúc lành của đất, Knut Hamsun. Sau một phát hiện tuyệt đẹp ngay trước đợt dịch cách đây hai năm, Dưới ánh sao thu, năm nay tôi lại lần về với nhà văn Nauy bị gắn mác phát xít ấy. Giữa truyện có cảnh anh chồng nông dân cục mịch phẫn nộ nhấc bổng vợ mình lên, khi trở lại mặt đất, nàng cũng trở lại như nàng vốn thế, thoát khỏi những xao lãng mơ mòng từ khi tiếp cận với đô thị, qua nhà tù. Những nhà văn thật rắn và bảo thủ ấy đôi khi gây ra một sự bỏ bê căm ghét vô cùng lớn. Người ta sợ những thứ không có vẻ hiền lành dễ vuốt ve. Ngay liền sau đó là Đất của Ngọc Giao, những người nông dân gắn liền với đất, hoàn toàn câm lặng và kiệt quệ. Cũng là đất, thứ nuôi sống và hướng lối cho người ấy, chỗ để dựa vào ấy, nhưng không màu mỡ và trù phú như đất của Knut Hamsun, Đất của Ngọc giao như là đoạn cuối của một thực tại, thứ duy nhất còn lại mà con người có thể tin được, để gắn chặt vào nó số phận mình, hướng về đất, con người nhìn ra và chịu đựng sự thật. Quyển sách không được nhắc tới, chưa một bài, có lẽ bởi sự trở lại kỳ lạ của nó, một thực tại về việc tản cư rất xa ấy xuất hiện cùng lúc với hai quyển sách của Tử Yên Nguyễn Thu Thủy.

            Một người cũng rắn như Knut Hamsun, cũng chìm nghỉm chẳng thấy các đơn vị làm sách đả động đến, ngay lúc này tôi đang đọc, Georges Bernanos, Nhật ký một cha xứ vùng quê, quyển sách mà anh bán café liếc qua rồi xếp ngay vào loại tiểu thuyết cũ. Tôi mua từ lâu, quyển sách mọt gặm thành từng mảng rỗ, một hôm gần đây sau khi đọc xong Giáo dục châu Âu, tôi muốn đọc tiếp một truyện thư thái về miền quê, như một quãng nghỉ sau những cú thật mạnh, và vơ lấy quyển sách cũ trắng nhờ ấy. Cha xứ và miền quê, hai hình dung mơ hồ trước khi mở sách ra và tôi mau chóng bị hút vào đó, chẳng nhọc công gì. Hẳn nếu mở nó ra trước đây, tôi sẽ chán ốm ngay, nhưng vào lúc này, thật kỳ lạ, mọi thứ dường liên qua với nhau hiện ra trước mắt… Tôi mở ngay ra phần tiểu thuyết và không do dự đọc nó trước câu truyện vừa ở phần đầu. Và tôi sung sướng, nếu như có thể nói việc bắt gặp một nhà văn tuyệt vời là sung sướng. Cách đây không lâu tôi nhận ra rằng bắt đầu với dài thì thường dễ hơn là ngắn, quyển sách dày thì dễ hơn quyển sách mỏng… Katharine Mansfield là một ví dụ, sau khi đọc tập truyện mỏng và sau đó là truyện ngắn Tiệc vườn trong tập còn lại, tôi nghĩ lẽ ra nên cầm lên quyển dày hơn kia, nhưng tôi đành để dành lại, chưa phải lúc… Và từ vài tháng nay, tôi ôm khư khư lấy quyển sách về spectacle của Guy Debord, gặm nó đầy khó nhọc bên cạnh những quyển khác. Khi dịch Bruno Schulz, quyển sách ấy không ngừng trở đi trở lại trong đầu tôi, thế giới trượt từ là, sang có, rồi có vẻ…. Spectacle ở khắp mọi nơi, và quyển sách ấy dần dà tôi thấy rõ nó như một cái đai siết lại tất tật sách vở của năm nay tôi đọc.