Nhà thông minh

Tôi chưa bao giờ nghĩ 1984 là một thứ gì đáng để tất tật phải lao xao và cấm đoán nhiều đến vậy. Nó có thể là bất cứ cái gì cũng được, nhưng một cuốn tiểu thuyết lớn thì không. Chắc chắn ở đây tiên tri đang được cho là đoán trước tương lai (khi nào con người nhảy bổ vào những trò đoán trước tương lai theo lối hăm hở nhất? Daniel Defoe: khi tai họa làm cho người ta mất hết trí khôn). Dù sao những con lợn biết đi thì cũng đáng sợ hơn nhiều, và như vậy chẳng phải bởi bất kỳ ám chỉ nào của nó, có lẽ chỉ bởi cái cơ chế mà bất kỳ con vật nào cũng có thể đáng sợ: trở nên giống người. Một thứ tương tự: những con chó mặc áo (đối với tôi, chứ ai lại đi sợ được mấy con chó chihuahua, cái loài, đối với tôi đương nhiên, phải nói là không thể đê tiện hơn; ngay sau đó, poodle (nó mà bị làm sao là mày trả tiền thuốc chữa trầm cảm đấy, bạn tôi, chủ một con poodle hay ỉa đái bậy nhất từng thấy đã tuyên bố)). Cuốn tiểu thuyết của George Orwell, theo cách nào đó, có thể xem như một thứ khả dĩ cứu chuộc, theo cách mà bởi vậy cũng có thể nói hình ảnh của Hitler đã cứu chuộc cho tất tật những người bài Do Thái. 

Những cái camera giấu khắp nơi đáng sợ? Nhưng nếu vậy thì, liệu có thể chắc chắn hơn không, những người sợ hãi nó nhất - để cho nó thắt chặt lấy tim và dẫu có thành thực tới đâu cũng không ngần ngại kéo dài và tuyên xưng cái cảm giác ấy theo cách rất đáng ngờ - những người khiếp sợ, và bởi vậy căm ghét, sự chuyên chế (cũng hay được gọi là toàn trị; và một biến thể khác, gia đình trị, đã trở nên rất phổ biến bởi khả dĩ biện minh cho hầu hết những gì èo oặt và lắm mồm) lại rất thích những gì thông minh. Điều này có vẻ rất hợp lý: sự áp đặt khăng khăng thì đe dọa khả năng phát triển trí tuệ của họ.

Nhưng rốt cuộc sự thông minh ấy dẫn đến chính những cái camera. Mà thậm chí đã chẳng còn phải giấu.

(làm sao mà đáng ghét thế, cái thói vẽ mà cố tình để màu vón cục trên toan; sắp tới người ta có lẽ không thể xem tranh mà không lấy đèn chiếu vào cho có bóng đổ từ mấy cục màu vón đặc như vậy? làm cho nó chuyển động luôn không? (thiết kế chiếu sáng: một trò đồi bại và đê tiện), có cần phải nói là làm như thế rất dễ không? và thêm nữa, cái trò chấm bi bằng cọ vung vãi không phải là cũng dễ lắm hay sao? Một họa sĩ nghiệp dư từng hớn hở tuyên bố với tôi rằng ông ta vẽ mấy bức tranh con bướm treo khắp nhà bằng các khớp ngón tay. Chắc phải chảy máu xây xước ghê lắm nhỉ? suýt nữa thì tôi hỏi như vậy; nếu cần tôi cũng biết đưa đẩy đấy chứ, vì theo hướng đó hẳn ông ta có thể sẽ hiểu nhầm rồi ngồi kể lể cả ngày về mấy con bướm)

Camera là thứ không thể thiếu của một ngôi nhà nếu nó muốn trở thành nhà thông minh. Nhưng đây là những con mắt thần, không phải chỉ để nhìn lén. Sự thật là, và đương nhiên điều này đã không còn mới, theo cách một căn nhà được gọi là tối giản thì đương nhiên nó vô cùng phức tạp và rối rắm để thực hiện, tức theo nghĩa mà người ta thường hiểu là phải giấu đi thật khéo những lồi lõm không muốn trông thấy, (tôi không ngăn được mình nghĩ rằng một cách sống tối giản khiến người ta híp mắt lại, nhưng đúng là chỉ khi nào biết rằng không được nhìn thấy nhiều quá thì mới có thể sống một cách đơn giản được), sự thật là một ngôi nhà thông minh biết làm hết mọi việc cho người ra lệnh sẽ trở nên vô cùng phức tạp khi lắp đặt và điều khiển, ấy là đã tạm phớt lờ thời điểm trong tương lai khi cần phải sửa chữa, hoặc thêm vào, bất kỳ thứ nào trong những sản phẩm đem lại tiện nghi này.

(Sự rắc rối trong việc sửa chữa, bảo hành... đã luôn là một gợi ý quảng cáo cho các hãng cung cấp thiết bị (đương nhiên họ đã biết từ lâu). Chẳng hạn, nếu biết rằng không giải quyết được việc thoát hiểm trong các nhà cao tầng (tầng thoát hiểm? tôi chẳng tin, dù đó là điều bắt buộc; thường thì người ta thích làm hồ bơi ở đó cùng với những thứ tưởng như vô hại, còn tôi thì thích vẽ thêm một cái ván nhảy cầu), người ta hướng sự quan tâm đến tiêu chuẩn về kích thước và số lượng thang máy, và đương nhiên, chất lượng các thứ được lắp đặt.)

Về quy tắc chung, một căn nhà thông minh cần có một trung khu thần kinh điều khiển toàn bộ các thiết bị, và độ thông minh ít hay nhiều của căn nhà là ở chỗ nó kiểm soát được bao nhiêu trong số vô vàn các thiết bị ấy (càng lúc càng nhiều thêm trong một căn nhà). Nhưng trung khu thần kinh này rõ ràng, dù thường thì các nhà cung cấp cố tình bỏ quên và không bao giờ đề cập cho đến khi có ai đó buột miệng hỏi, không khác gì một bên trung gian, nghĩa là thêm vô vàn rắc rối chen vào giữa người sử dụng và thứ đồ vật được điều khiển mà vốn dĩ khi nó chưa trở nên thông minh đã rất khó kiểm soát với người ấy. Trước đây, để bật một bóng đèn, mở một cánh cửa vv..., người ta trước hết, trong một chuỗi những động tác mà ở đó việc chạm ngón tay đến công tắc, hoặc tay nắm cửa, nằm ở cuối cùng, phải dùng đến chân. Ý về tiện nghi bảo rằng việc dùng chân ấy, hoặc nói đúng hơn, quá trình dài dặc lần lượt phải diễn ra cho đến khi các đầu ngón tay được dùng đến, là rất không cần thiết và làm hại đến chất lượng cuộc sống. Thật không đẹp mắt, hoặc ít ra người ta có xu hướng tự thấy mình trở nên xấu hơn, khi phải tự tay lùa cửa hoặc phải bước xuống khỏi xe để mở cổng trước khi vào được nhà. Các vật dụng trong nhà (đây là đang nói đến những ngôi nhà mà gia chủ, những người vốn đã thấy mình ở trên một mức nhất định của khả năng chi trả cho đồ tiêu dùng, thấy cần phải làm cho nó trở nên thông minh hơn), vốn đã mắc tiền ấy lại càng trở nên không thể chịu đựng nổi nếu phải trực tiếp thao tác, và cũng bởi vì phải đạt đến một độ sang nào đó mà mỗi thứ buộc phải có một nhãn dán riêng của nơi sản xuất. Điều này ngay lập tức gây mâu thuẫn, bởi chúng mắc tiền thì không dễ bảo, trong khi để trở thành thông minh thì dễ bảo là điều kiện trước tiên để trung khu thần kinh kia có thể kiểm soát toàn bộ. Đương nhiên để giải quyết điều này thì rất dễ, chỉ việc đưa tất cả vào một hệ thống ngôn ngữ, tức là để cho trung khu thần kinh kia có thể hiểu được toàn bộ các tính năng của vật dụng. Và  chuyện này người ta đã làm từ lâu, tức là đặt ra các tiêu chuẩn (càng lúc càng nhiều cho một nhãn hàng, mà xanh, hay đảm bảo sức khỏe... chỉ là những cái ngoài rìa dành riêng cho đám cả mắt híp lẫn không híp).

Nhưng sự thể là ở các vùng xa xôi, chẳng hạn ở tỉnh so với ở thành phố, mà sự chênh lệch còn rất lớn giữa, một bên là hiểu biết về dịch vụ và đồ tiêu dùng (đã được bảo đảm, vì ai cũng biết tiếng Anh, thậm chí còn biết nói rất hay, và cái gì cũng đọc được, khi ai nói gì là ngay lập tức mở điện thoại kiểm tra ngay trước mặt, rất tiện), bên còn lại là khả năng cung cấp, sự xuất hiện của các nhãn hàng... khiến cho ý tưởng lắp đặt một ngôi nhà thông minh trở nên một thứ gì đó chặn ngay ở họng những mồm lưỡi kiến trúc sư mượt nhất. Các kiến trúc sư (biết tuốt tuồn tuột, đương nhiên, tất cả mọi thứ, từ cái khay rửa chén cho đến các trường phái triết học hiện đại nhất, phải luôn nói được ngay một món đồ cổ xuất hiện từ thời nào, cho đến cách vận hành xe bay) dù thế nào đi nữa, tức là có biết vẽ hay không, thì cũng biết rằng một căn nhà thông minh tiềm ẩn vô vàn nguy cơ. Trước hết sự thông minh ấy liên quan đến việc bảo hành.

Xây cầu

Thật là một cảm giác độc ác đến kỳ lạ khi nhìn chằm chằm vào hai cây cột lớn mặt tiền nhà thờ (một nhà thờ rất lớn) - vốn phủ đá rửa và vừa mới được ốp lại bằng tấm nhựa giả đá, ở giữa hai hàng cột, chính giữa cổng nhà thờ, được bonus thêm một cái cổng vòm giả sơn nhũ vàng, lấp la lấp lánh... (lời một bài nhạc rap đấy) - tôi bỗng nghĩ đến việc cách đây vài năm ở trường đại học người ta nổi đóa lên vì bỗng nhiên lớp đá rửa ở cổng trường được phủ sơn trắng đè lên. Mô đần nít Sài Gòn trước 75 (đừng bao giờ quên cái đuôi vì đó là một mật khẩu, để đi vào lòng người chẳng hạn) đã trở thành một cái gì đó rất kỳ khôi khi bỗng dưng, cách đây vài năm, hàng loạt nhà ốp đá rửa, dù phần lớn rất xấu và vô lý, được đem ra trưng bày, bằng hình chụp đương nhiên, trên các hội nhóm có nhiều người nước ngoài (nếu chỉ có người VN không thôi thì nó đã không rầm rĩ như vậy). (Đương nhiên không chỉ Sài Gòn, mà còn Đà Lạt, kể cả chỗ tôi cũng rất nhiều những nhà như thế; đó là những nhà rất giàu, và việc những ngôi nhà như vậy còn sót lại ở chỗ tôi thì chỉ có hai trường hợp, hoặc đã lụn bại, hoặc đều đã đi Mĩ cả; Roth nói rằng người Do Thái ở Đông Âu, giống như Mendel, hầu như nhà nào cũng có người thân ở Mĩ, và cũng có thể nói tương tự như vậy với khu nhà tôi vì mật độ đi Mĩ ở đây đặc biệt dày). Nhưng dường như đã hết hot rồi; anh bạn tôi tưởng vẫn còn ở Đà Lạt - vừa hành nghề, vừa bán cafe, vừa tham gia đủ mọi hội nhóm bảo tồn các công trình của thành phố ở đó - đã sớm trở về SG, không làm ăn gì được. Tôi rất thích anh ta, không chỉ trông y như John Lennon, anh ta còn là cứu tinh của tôi khi, dù đang bận chụp hình, đã cho tôi mượn cái mũ tốt nghiệp (bỏ quên).

Khi dẫn một người bạn khác đi vào khu này để luồn ra bờ kè, ở đó có thể nhìn thấy cái chỏm cuối cùng của Cù Lao, người này - một người gốc Hoa - đã ngay lập tức chú ý đến căn nhà mô đần nít rất lớn ở lối vào phường. Nhưng điều nó quan tâm lại khác hẳn, mãi một lúc tôi mới hiểu cái làm bạn tôi ngạc nhiên: đó là một nhà bán thuốc Bắc với cái bảng tên có chữ Đường mà với tôi nó đã quá quen; tuy nhiên ngay cả khi trong nhà còn có các bảng chữ Tàu thì điều này cũng chẳng gợi lên trong tôi sự chú ý nào tương tự như của người bạn, vì hiển nhiên ở đây tôi đã quen làm một việc khác, đó là đi mua chỉ thêu, và việc này cũng chấm dứt từ rất lâu, nghĩa là đã từ lâu không cần mua chỉ thêu nữa, và cũng từ lâu ở đó đã ngừng bán chỉ. Có thể hiểu đây là ngôi nhà của những người ở trường hợp thứ hai.

(đi ăn phở ở một quán gần khu này thì tốt nhất tránh giờ lễ ra, vì có thể sẽ rất bối rối, nếu đó là một ngày lễ trọng, khi vừa ăn phở vừa nghe tiếng linh mục làm phép hóa bánh ra nhiều phát ra ở cái tivi treo trên đầu; đương nhiên là truyền hình trực tiếp, không những thế, góc máy quay thỉnh thoảng sẽ thay đổi)

(một vật thì cầm được, tệ hơn nữa, người ta có thể cho mượn, đổ khuôn, bắt chước... Bi kịch của Kafka (nếu bằng cách nào đó người ta cứ mãi bị ám ảnh, bởi vậy rất đáng ngờ, rằng Kafka đau khổ): kafkaesque. Việc gọi ra từ ấy, rồi cứ thế lặp lại với nhau, còn khiếp hơn cả in dòng chữ lên áo, đừng nói tới chuyện mặc nó và chụp hình. Trong khi viết người ta không thể cùng lúc duy trì một ý khác, vốn lúc nào cũng hoạt động như một loại ý thức, nó vốn bảo rằng anh ta đang làm việc ấy. Để chấm dứt mọi đường dây xoắn xuýt của ý nghĩ không gì hiệu quả hơn cái ý tối thượng: ta đang nghĩ. Một người đang làm mộc, hoặc đang vẽ, có lợi thế hơn ở chỗ cái loại ý nghĩ vận hành theo lối tự mô tả ấy khó mà chấm dứt ngay lập tức công việc của anh ta được; nhưng chắc chắn sẽ rất dễ trở thành bôi bẩn, trong trường hợp đang cầm một cây bút, hoặc có cơ đóng thẳng vào ngón tay. Cách hiệu quả nhất - và đê tiện nhất, chắc chắn là vậy, tốt hơn hết là cứ tát ngay vào mặt, đừng đợi sang giây thứ hai, cái đứa vừa làm như thế - để làm cho một người trở nên lố bịch: để cho người ấy nói, rồi chỉ cần, ngay khi người ấy vừa dứt lời, lặp lại cái câu, hoặc cụm từ, chấm dứt cả tràng lùng nhùng kia. Toàn bộ sẽ ngay lập tức rơi xuống, và vỡ tan, như vừa bất cẩn nhìn vào mắt Medusa.)

Ở hai bên bờ sông người ta đang làm các bờ kè. Bên này là thành phố, bên kia là Cù lao. Bên này sầm uất, như thể chính là trung tâm của thành phố, nhưng chỉ là một vành đai tỏa ra từ cái lõi Cù lao bên kia - đã bỏ mặc từ rất lâu. Cù lao của người Hoa, nhưng những người Hoa vốn đã ở đó thì giờ, hoặc tụm lại một xó xung quanh ngồi đền của người bảo trợ - Chùa Ông -, hoặc tản ra sống lẫn vào những vùng lân cận khác. Người Hoa thì lẫn vào với người miền Nam, còn người miền Bắc thì không. Bị bỏ mặc vì đó là cái lõi cô độc: một lần nữa, rất dễ để phòng thủ, rất dễ để trở thành một thành trì bất khả xâm phạm, một con hào lớn bao quanh và chỉ một lối ra vào duy nhất, nhưng đã hoàn toàn chẳng được chống đỡ. Tuy nhiên sau rất nhiều năm rốt cuộc đã có một con đường lớn cắt ngang qua, và giờ, thêm một cây cầu nối từ chỏm chữ U của nó sang thành phố, tức là khu nhà tôi, cái chỗ tôi dẫn bạn tôi ra xem sau khi đi vòng về từ Chùa Ông.

Tôi thích Chùa Ông đến nỗi viện cớ giới thiệu cái khu rất hay ấy cho cậu ta, một người Hoa ở SG, chỉ để ghé vào đó thêm một lần nữa. Để làm vậy tôi đã bốc lên rất khiếp về độ lớn ngày xưa của cộng đồng người Hoa ở đây, có khi nhà H hồi trước cũng xuất thân ở Cù lao rồi sau mới chạy lên Chợ Lớn, tôi bảo nó như vậy và hình như nó cũng tin luôn. Tôi còn nhớ lần đầu tiên tới Chùa Ông, nhiều năm trước, tôi đã đứng rất lâu ở giữa điện thờ nhìn một ông già, trông như thể ông quản, đứng chống nạnh thờ ơ bên cạnh một cái bàn lớn bày đồ cúng. Đó là một ông già trông có vẻ chẳng ăn nhập gì vào khung cảnh, ông ta dường đang để ý đi đâu rất xa và chỉ thỉnh thoảng hạ cố thò tay xếp lại các thứ quả trên bàn; sau đó bàn tay này trở lại chống vào hông, trong khi bàn tay kia giữ điếu thuốc. Cứ như thể tôi vừa xen vào một cuộc sống ngày nào cũng diễn ra đều đều như thế. Ông ta không chú ý tới tôi, ông ta không chú ý tới ai cả, trong này rất nhiều người qua lại. Các hành lang và khoảng giếng trời bao quanh điện thờ, một cảm giác lạ thường, khói bay theo luồng và tán ra chứ không quanh quẩn một chỗ. Tôi không quan tâm lắm tới mấy bức tượng, dù sao tôi cũng chỉ biết mỗi Quan Vân Trường, với chòm râu đen dài. Nhưng H tin điều đó. H nói với tôi như một sự thật muôn đời, Quan Vân Trường là người nhà trời, và chòm râu ấy thực ra là tóc của một người khác... Dù nó nói thế không hề với một vẻ khăng khăng, chỉ như một chuyện hiển nhiên, tôi cũng không dám cười. Chùa Ông ở bên một mờ kè mới được mở rộng, trước đây tường rào chỉ cách bờ sông vài bước chân. Ngoài cổng người ta bày những con cá lớn, cùng với nước, cột trong bao ni lông, thật tiện để phóng sinh. Những người bày hàng ở đó có phải là người Hoa không, tôi hỏi H, nhưng nó cũng không có vẻ gì là phân biệt được. Bản thân nó cũng chỉ còn bà nội sống chung trong nhà là nói tiếng Tàu hằng ngày, lúc nào cũng có người tới thăm bà; dường như bà không hiểu tiếng Việt hoặc cố phớt lờ, thường thì tôi không biết bà có trông thấy tôi và nó đi vào nhà hay không.

H thường cùng bạn gái nó mò xuống thành phố này, hoặc ở đó chơi rồi về (tôi chẳng biết nó chơi được cái gì ở đây (cái từ thật kỳ quặc, tuy nhiên đúng là nó có tác dụng che đậy cho mọi việc khi người ta thấy không cần phải nói rõ; tôi luôn trả lời rằng mình đi chơi mỗi khi các nhân sư canh gác hỏi thăm, như vậy thật tiện), trong khi những khu lớn nhất của thành phố, doanh trại quân đội cũ - gồm cả sân bay -, khu công nghiệp, và Cù Lao, H dường không hề biết), hoặc chỉ ghé qua trên đường từ SG đến Vũng Tàu - chỗ này thì nó rành hơn nhiều. Tôi dẫn nó đi lòng vòng, tôi thích làm cho người ta ngỡ ngàng với những khung cảnh thay đổi liên tục. Đi ra tới bờ kè khu nhà tôi thì hầu hết người sống ở thành phố này cũng không biết đường: một loạt những hẻm nhỏ ngoắt ngoéo dường không thể đi được khi gần ra tới bờ sông, ấy là chưa nói còn phải đi ngang qua nghĩa trang của xứ. Nhưng toàn bộ khúc ấy, bờ sông, và kể cả nghĩa trang, có thể xem là đã ở cuối cùng một đoạn dốc. Đi từ cổng phường đến bờ kè tức là lên dốc rồi xuống dốc; ở khoảng đất cao nhất của khu này là nhà thờ, từ đó xuôi xuống, về phía mặt tiền, là đường cái, còn về phía sau, các nghĩa trang, rồi bờ sông. Thấp hơn nữa? Những bè nổi và chòi của những người làm nghề thuyền chài. (Nhưng giờ thì, sau nhiều năm tôi chợt nhận ra, tất tật những chòi và bè ấy đã biến mất, họ đã, có thể nói, vào bờ; dù sao đi nữa thì, cho đến khi khi kế hoặc gia cố hai bên bờ sông bắt đầu được thực hiện nghiêm túc, họ hẳn đã biết phải làm gì, sau một quãng dài sống dập dềnh thấp thỏm, theo cả nghĩa này lẫn nghĩa kia, kể từ khi nhiều năm về trước kế hoạch gia cố bờ kè ấy đã được thông báo; việc kế hoạch được thực hiện một phần rồi đột ngột dừng lại, khi ấy tôi còn nhỏ, hẳn không thể hoàn toàn là kết quả của một tác động thần kỳ nào đó từ các nghiên cứu về những nguy cơ gây ra do làm hẹp lòng sông đột ngột; nhưng phải nói lại, chắc chắn đám bài vở ấy chẳng được tích sự gì, những nghiên cứu theo kiểu thời cơ đã đến phải nhao nhao nói ra cho bằng được, cũng giống như việc trùng tu những ngôi nhà cổ trong thành phố).

(nhân tiện, sau một quãng ồ ạt lên bài về trùng tu và chụp rất nhiều hình, chẳng còn ai nói đến căn nhà cổ ấy nữa)

Đi ngang qua sân nhà thờ vào chiều thứ Bảy - nhưng nói cho đúng, chính việc đi ngang qua sân nhà thờ vào lúc ấy với H, trong khi đang định chỉ cho nó hai cái cột đá ốp nhựa gớm ghiếc cùng cái vòm cửa sơn nhũ vàng rất đáng khinh, tôi mới nhận ra đó là chiều thứ Bảy - sẽ gặp cảnh tượng người ta đang chụp ảnh cưới, tức là chụp ảnh sau khi hết lễ cưới (và ở các nhà thờ khác cũng thế, tuy nhiên ở xứ này có một sự dồn tụ đặc biệt bởi có thể nói số giáo dân ở đây lớn hơn nhiều so với một giáo xứ thông thường; trong các tài liệu về việc di dân, người ta thường nhắc đến hai trung tâm lớn ở tỉnh này, Gia Kiệm và Hố Nai, ở đó có rất nhiều giáo xứ, trong khi chỗ tôi dù số lượng không đáng để gộp chung vào với những nới ấy nhưng lại chỉ có một giáo xứ duy nhất). Cái sân rất rộng trước đây chúng tôi vốn bị cấm ngặt không được đá banh (và đó là thời còn đá mấy quả banh nhựa một hoặc hai lớp mềm oặt chứ làm gì có một quả banh da) giờ rất hay được tận dụng làm bãi giữ xe, bãi tổ chức tiệc cưới, và chiều thứ Bảy (chuyện này có từ khi các lễ cưới được tổ chức riêng, ngoài các giờ lễ thường, và thường là bởi các Cha trong gia đình; bên cạnh việc rất nhiều nhà có người đi Mĩ, cũng có rất nhiều nhà có người đi tu) trở thành bãi chụp hình sau lễ cưới, và ấy là sau khi đã chụp rất nhiều bên trong. Không cần phải nghi ngờ việc cái vòm màu vàng nhũ trông không thể ngu xuẩn hơn kia (điều này khó tin nhưng đành phải tin thôi, đó là người ta không còn biết vẽ làm sao cho ra được một cái vòm nhọn nữa chứ đừng nói đến việc tìm được tỷ lệ đẹp cũng như cách thi công cho đúng) cùng với hai khối nhựa bóng láng hai bên, sẽ trở thành trung tâm của mọi tấm hình.

Nhưng sân nhà thờ thì đúng là churchyard còn gì. Điều này đã từng khiến tôi bối rối khi bắt đầu chú ý đến, tại sao churchyard lại không phải là churchyard