Đánh cược

I've mortgaged all my castles in the air...

Một sợi dây lỏng nhưng lờ mờ hiện lên (chí ít là với tôi những ướm thử chớp nhoáng như thể vô tình ấy là quan trọng) khi tôi đọc False Dawn của Edith Wharton. Nếu như Mr. Wentworth thể hiện thái độ dè dặt trước những người họ hàng Châu Âu của mình, nhưng dẫu sao vẫn chấp nhận ngồi làm mẫu cho Felix Young vẽ, thì định kiến đối với Công giáo La Mã, và các loại tà giáo nói chung, chẳng hạn nghệ thuật tà giáo, nghệ thuật chưa được gọi tên, trong gia đình Raycie vốn theo Tin Lành (một nhánh của Tin Lành), cụ thể là Mr. Raycie và chị gái Sarah Anne của Lewis Raycie, tức bà Huzzard, vợ của "người đã đem về một bức Raphael", lại trở thành hết sức gay gắt và lố bịch. Phòng tranh của Lewis Raycie có tên là Gallery of Christian Art, một cái gai trong mắt người đương thời ở Newyork và chọc mạnh nhất vào mắt Sarah Anne, người mà một hôm đến gặp Lewis với đề nghị tăng tiền trợ cấp cho anh chỉ để dẹp phòng tranh.

...

"Tôi đến thăm cậu và vợ." Cô ta hổn hển, lắc cho duỗi ra những viền ren, và vội vã thêm: "Và để hỏi cậu... cảnh tượng này còn kéo dài bao lâu nữa..."

"Triển lãm à?" Lewis cười, Cô ta xác nhận bằng vệt ửng đỏ trên mặt.

"Chà, dạo này lượng khách tham quan giảm thấy rõ..."

"Tạ ơn Chúa!" cô ta xen vào.

"Nhưng miễn là tôi cảm thấy còn ai đó muốn đến... Tôi sẽ ở đây... để mở cửa, chị thấy đấy."

Cô ta run rẩy liếc một vòng xung quanh. "Lewis - tôi tự hỏi cậu có nhận ra không...?"

"Ô, hoàn toàn."

"Vậy sao lại cứ tiếp tục? Chưa đủ sao - cậu chưa thỏa sao?"

"Với hiệu ứng chúng tạo ra ư?"

"Với hiệu ứng cậu gây ra - cho gia đình cậu và cho toàn bộ New York. Cùng với sự xấu hổ cho ký ức tội nghiệp về Papa."

"Papa để lại các bức tranh cho tôi, Sarah Anne."

"Phải. Nhưng đừng biến mình thành kẻ bịp bợm về chúng."

Lewis cân nhắc điều này với lẽ công bằng. "Chị chắc chứ? Có lẽ là ngược lại, ông đã làm vậy vì chính lý do đó." [đối với Mr. Raycie quá cố những bức tranh mà Lewis đem về gây thất vọng ghê gớm vì ông trông đợi một bức Raphael cùng những bức tranh đã được các cố vấn khắp châu Âu khẳng định, còn tranh con trai ông đem về, ông chỉ lờ mờ đoán là bản sao khi nhìn chúng bối rối, hoàn toàn thuộc về những cái tên không ai biết]

"Ôi, đừng quẳng thêm lời lăng mạ lên ký ức về cha chúng ta nữa! Mọi chuyện đã đủ tệ lắm rồi. Làm sao vợ của cậu có thể cho phép điều đó, tôi chẳng hiểu nổi. Cậu có bao giờ nghĩ đến sự sỉ nhục cô ấy phải chịu không?"

...

Nếu tình cờ theo dõi chuyển động của hơn một cộng đồng tôn giáo cụ thể, chí ít là không phải theo nghĩa bao quát, người ta không khỏi nhận ra những điểm tương đồng.

_____________

Bỗng xuất hiện mội mớ lùng nhùng. Tóm tắt lại như sau: năm 1891 Henry James, khi chị gái đang dần suy yếu, đến Dressen thăm đám tang của một người bạn rất trẻ, xấp xỉ tuổi Edith Wharton, Wolcott Balestier, nhà văn, biên tập, xuất bản người Mỹ. Ông dường không chỉ quen biết một Balestier ấy mà còn cả cô em gái; có một chi tiết, Henry James là người dẫn cô dâu Caroline Balestier đến trao cho chú rể Rudyard Kipling, người bạn rất thân của anh trai tội nghiệp. Wolcott Blestier viết từ rất sớm, 17 tuổi đã gửi các truyện ngắn đến tờ Atlantic Monthly, và người biên tập chúng là William Dean Howells. Mất mát này gây vô vàn thương tiếc. Về phần Rudyard Kipling, đây là nhân vật làm xuất hiện những vệt lờ mờ này khi tôi đi tìm False Dawn của Edith Wharton thì vô tình được dẫn đến False Dawn của Kipling, viết từ quãng đầu sự nghiệp, năm 1888, tức sớm hơn nhiều so với truyện ngắn xuất hiện trong tập Old New York năm 1924 của Edith Wharton. Henry James cũng bình luận về các truyện ngắn đầu tiên của Rudyard Kipling trong Views and Reviews.

_____________

Nhân vật xuất hiện để gõ vào đầu Lewis ấy, cũng như làm suy sụp toàn bộ niềm tin vào nghệ thuật và cậu con trai của Mr. Raycie, chính là John Ruskin, chàng thanh niên người Anh mắt xanh mà Edith Wharton để cho làm bạn đồng hành của Lewis trong chuyến du hành châu Âu.

______________

Bạo lực sinh ra do kháng cự? Sự kháng cự luôn chỉ là vẻ bề ngoài, và hoàn toàn có thể nói chẳng có sự kháng cự nào cũng bằng như nói ở đâu cũng có kháng cự, tức các lực tác động qua lại lẫn nhau. Nhưng nhìn xem, khi một người thành thật với bản thân quyết định rằng phải kháng cự lại một thứ gì đó, anh ta ngay lập tức vấp phải câu hỏi, cái gì đó kia là cái gì? Đi sâu hơn nữa vào đó, như một người thành thật vốn dĩ, anh ta liền trượt khỏi khoảnh khắc của kháng cự. Vậy thì sự kháng cự chỉ có thể tồn tại khi cái gì đó luôn luôn lơ lửng không được vạch ra một cách cụ thể, và đồng thời tồn tại trong chính trạng thái lơ lửng ấy, hay nói cách khác, một ý, một ý thật mạnh mà người ta miễn cho bản thân cái hành động nhìn thẳng vào đó. Vậy còn sự kháng cự của một tập thể? Đó là khi một ý thống trị.

Bạo lực không sinh ra do kháng cự, nhưng sự kháng cự giả thì đích thị là biểu hiện của bạo lực. Giả, là vì không hiểu, không biết mình làm gì, vì muốn trơn tuột, khi mọi sự hình thành thật dễ, khi mà sản phẩm của tất tật những hành động chuyển hóa vật chất từ loại này sang loại kia, để vươn ra thật rộng, có thể bao gồm những việc như viết, vẽ, nói... Kháng cự giả là khi người ta, đáng lẽ phải vượt qua sự kháng cự ấy, tìm cách thỏa thuận với các lực, thậm chí tìm cách tiêu hủy nó, anh ta lại chọn cách dễ hơn cả là vờ như không có nó; vì đương nhiên nó là một ý chẳng phải một vật, nó chẳng còn gây trở ngại cho anh ta ngay từ khoảnh khắc quyết định những phản lực kia, thứ cảm nhận được bằng chính cảm giác chân thực nhất, chẳng phải là điều quan trọng; nhưng những lực ấy, thứ làm anh ta cảm thấy khó chịu vì sự tồn tại hiển nhiên của chúng, chẳng hề mất đi vì không được giải quyết. Theo cách ấy mà khi nhìn vào những tồn tại vô nguyên cớ, sản phẩm cho hành động kháng cự giả, người ta luôn cảm thấy một sự trơ trẽn khó nói thành lời nơi bản thân chúng, nếu không bị làm cho mờ đi cái nhìn chân thực, như cái nhìn của một đứa trẻ con. Nhưng thường thì chúng được làm cho chấp nhận, việc này chẳng bao giờ là khó, bởi vì nếu như người kia, tay nghệ nhân giả vờ, tay kiến trúc sư giả vờ, tay họa sĩ giả vờ... và thậm chí có thể nói, một Cơ đốc nhân giả vờ, một Cha xứ giả vờ, nếu như họ dễ dàng gạt đi các lực đương nhiên, họ cũng dễ dàng tạo ra các lực giả và hình thành nên các ý sai; nhưng điều này mới quan trọng, đó là, họ làm thế, chẳng phải theo một lối lừa đảo cố tình mà là theo cách thành thực nhất, vì với họ việc vất vả lao vào nhìn trừng trừng mà không ngoảnh mặt đi khỏi các ý là một việc nhỏ mọn không xứng đáng với phẩm chất, như một công việc đòi hỏi lao động vất vả và bị khinh thường như bản thân lao động, và ngoảnh đi theo một cách thành thực nhất.

Cũng có thể ngoảnh đi như thế là bởi cần phải tạm thỏa thuận với chúng, ngay lập tức, hòa hoãn, thay thế tạm thời bằng một cái khác, vì một sự bức thiết nào đó liên quan đến sống còn

Dựng chuyện

Một câu chuyện ở tỉnh thì hấp dẫn, giống như đọc lại một cuốn tiểu thuyết. Ấy là khi người ta không còn bị hút bởi sức căng được kéo về đầu của kết cục. Dẫu sao, khi đọc lại, đương nhiên đó phải là một cuốn tiểu thuyết nói được điều gì mới, ít ra là với người đọc nó, ta lần mò ở khoảng giữa hai đầu sợi dây, tìm cách nối lại những chỗ bằng cách nào đó mất biến không dấu vết, mà có thể chính lực hút đi kia khiến ta cảm thấy nếu lờ đi cũng không để lại hậu quả gì nghiêm trọng, hay ít ra tưởng rằng như vậy, trong lần đọc đầu.

Nhà văn trinh thám hưởng lợi từ tập tính tò mò ấy của độc giả. Những nhà văn lớn thì lấy làm khó chịu. Nỗ lực của Georges Simenon: làm cho sợi dây ấy mờ đi, Maigret không thể là một siêu anh hùng (nhưng cũng phải nói rằng những thứ gọi là trinh thám hiện đại thường pha lẫn kinh dị kia đâu có vượt qua được Conan Doyle), và Maigret mất tích luôn thì càng tốt.

Những bộ phim siêu anh hùng là một đại diện, cho tất tật những trường phái mà ở đó người ta làm một việc: làm chứng cứ giả. Rất thường xuyên người ta dựng lên các tình tiết và cốt truyện, giải thích cái này cái kia, chỉ để làm cho một xen nào đó đứng vững được. Thường đó là một ý rất mạnh, đến nỗi khi nó xuất hiện người ta quyết định ngay phải bám cứng vào nó, không thể khác đi được. Những lời nói dối tinh vi, hay là nói dối vì quá tinh vi. Tôi nhớ rằng mình đã không thể xem hết được Inception mà không khinh bỉ, ngay sau khi nhân vật chính quyết định rằng tay kts kia không đủ năng lực khi không tưởng tượng ra được tấm thảm đủ thật (hay một thứ gì đó liên quan đến tấm thảm?), và tận giờ vẫn chẳng thấy mình thiệt thòi

Lại nhà

Hàng năm, cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều, bố tôi lại ngâm đi ngâm lại đoạn văn này như thể để cho tôi nghe, nhưng không rõ ông có biết là tôi khiếp mùa thu (một cách tượng trưng) đến thế nào hay không, bởi nó từng chỉ có một nghĩa duy nhất là đi học lại sau một quãng dài vơ vẩn, rồi thì kiểm tra và họp phụ huynh vân vân...

Sau rất nhiều cố gắng, đối với tôi, để thoát ra khỏi hình bóng (và cả cái tên) Cá Voi Trắng, truyện Mái hiên (tôi chạm vào đầu tiên vì nghĩ sẽ rất lâu nữa mới lại cầm nó lên) chứng tỏ việc ấy thật dễ. Chọn một chỗ để làm mái hiên cho ngôi nhà thì cũng phải loay hoay như tìm cách may túi cho cái áo Jacket trắng. Nhưng rõ ràng khi có quá nhiều lựa chọn thì người ta dễ lầm lẫn, không có gì ngăn trở thì cũng giống như không biết chọn chỗ nào cho đúng. Sự lựa chọn: khi nó xuất hiện, coi chừng. Dù sao căn nhà cũng tạo ra một huyễn tưởng cho cô gái trên núi, và cho cả người ngồi ở mái hiên ấy, Chắc hẳn đó là một người hạnh phúc.

Mr. Bloomfield của Hotel Savoy thì bằng một cách nào đó khiến tôi nghĩ đến ông thị trưởng của Furnes, đương nhiên đó hoàn toàn không phải hai nhân vật giống nhau, mà là ở chỗ họ nhìn vào mảnh đất của họ; và thêm nữa cái việc ông già quay lại thăm mộ khiến tôi nghĩ đến, thật kỳ lạ là đúng ngay thời điểm đang mày mò này, một người có cái nhìn đặc biệt về các công trình xưa cũ, về việc cải tạo, John Ruskin.

Và rồi khi tôi như thể nằm xuống, với cảm giác thư giãn không hề nhỏ, giống như trước đây với Middlemarch, thả mình chìm vào lòng sông một quyển tiểu thuyết thật dày, những trang đầu tiên của nó lại làm một người khác hiện ra, Balzac. Arnold Bennett có ý gì đây khi ngay từ đầu quyển sách đã miêu tả một vùng đất đậm đặc chất tỉnh, cái tên Constance, rồi chuyện ghép ba ngôi nhà lại làm một ấy? Để rồi xem. Nhưng phải nói rằng kiến trúc sư Grindot của Balzac thì không bị bỉ bôi ngay từ đầu như tay kiến trúc sư của nhà Baines. Để cho hai căn phòng thông nhau chênh đến hai bậc là điều kỳ lạ, dù sàn hai tầng nhà giáp vách đương nhiên có độ lệch.

Kiến trúc, hay việc xây dựng, cũng xuất hiện trong Middlemarch, nhưng đấy là khi người ta biết mình phải làm gì.

Grindot, khôi nguyên La Mã, lại phải cay đắng kiếm ăn bằng cách lãnh thầu việc tỉa tót mấy căn nhà cho giới giàu xổi, nhà của César Birotteau chẳng hạn, và nỗi đắng cay ấy vẫn còn kéo dài đến tận ngày nay, chỉ có điều nó đã được đánh lên cho bóng bẩy. Cách thức: nói về sự đọc và khuyên nhủ sự đọc. Nhưng mà, cũng như các bác sĩ, người ta không hiểu một chuyện, đó là thật khó để giấu giếm bất cứ thứ gì một khi đã viết. Đặc biệt còn lại rất nhiều chữ, ngược hẳn với trước kia, khi các kiến trúc sư khuyến khích học trò đọc sách kiến trúc vì nó ít chữ nhiều hình. Các kiến trúc sư lại có rất nhiều câu chuyện, đặc biệt nhiều. Kể một câu chuyện là cụm từ mà người ta nghe thấy hàng ngày trong lớp đồ án. Con trai của một Khôi nguyên La Mã ở Việt Nam gần đây cũng in sách, ở một nhà sách mà đột nhiên xuất hiện rất nhiều các kiến trúc sư, bên cạnh các sách về thiền và tu tập, và những ký ức lên men méo mó... Trong số đó có một người từng hết lời ca ngợi cái tòa thư viện mà Sebald thấy vô cùng gớm ghiếc ở Paris, cũng người đó từng mở lớp dạy thêm thiết kế tại nhà riêng. Dạy thêm, thiết kế, cho những đứa lớp tôi hồi đó thấy có nhu cầu cần học thêm thiết kế, học cách kể các câu chuyện.

Và hàng năm, cứ khi nào một công trình (gần như) xong xuôi, tu bổ hay bị phá đi, mà trước đó chẳng hề một ai biết đến, các kiến trúc sư lại hừng hực khí thế, dập dìu đều đặn bày tỏ quan điểm. Nhưng mà, cứ lẳng lặng như không biết gì đến rồi đột nhiên nhao nhao cả lên một bọn khi một ngày hình hài của nó xuất hiện, thì cũng như là bình luận bóng đá. Đã có tỷ số thì nói sao mà chẳng được, nói thế nào đi nữa thì kết quả cũng không thể thay đổi, thành thử người ta an tâm mà nói. Những gì đã tồn tại, đã xuất hiện rồi thì đều phải chịu được sự rầy rà ấy. 

Nhưng các kiến trúc sư, như vậy tức là họ đã được giáo dục từ chính khách hàng của mình, ở chỗ bình luận tứ tung mọi thứ, và chỉ khi nào một sự gì đó đã xong. Một kiến trúc sư thì càng lúc càng tiến gần đến trình độ khách hàng của mình, cái trình độ mà cũng chính các kiến trúc sư đặt ra để bỉ bôi khi nhao nhao nói về mở mang dân trí. Sự giáo dục ấy nhuốm màu cay đắng. Thường xuyên các chủ nhà không biết mình sẽ phải làm gì, các hình ảnh và ý muốn hết sức mơ hồ liên tục phảng phất biến hình trong không khí, cho đến khi nhìn thấy những phác thảo 3d đầu tiên của căn nhà.