Lý thuyết trôi dạt

Lý thuyết trôi dạt

Guy Debord

(Theory of the Dérive)

Một trong những thực hành cơ bản của Situationist là sự trôi dạt, một kỹ thuật đi nhanh qua các bầu không khí khác nhau. Trôi dạt đòi hỏi một trạng thái vui chơi mang tính xây dựng và nhận thức về các tác động tâm-địa lý[1], và bởi vậy phần nào khác với những khái niệm cổ điển về du hành hoặc đi dạo.

Trong cuộc trôi dạt, một hay nhiều người, trong một khoảng thời gian nhất định, tách khỏi các mối quan hệ, công việc và hoạt động giải trí của họ, cũng như tất tật những động cơ thông thường của họ trong việc di chuyển và hoạt động, và để bản thân bị hút bởi những hấp dẫn của địa hình và những bắt chợt họ tìm thấy ở đó. Sự ngẫu nhiên là yếu tố ít quan trọng hơn người ta tưởng: theo cái nhìn của trôi dạt, các thành phố có những công tua tâm-địa lý, cùng các dòng chảy không đổi, các điểm cố định và các xoáy nước, chúng kháng cự cách quyết liệt việc đi vào hay thoát ra các vùng nhất định.

Nhưng trôi dạt bao gồm cả sự tách bỏ nói trên và mâu thuẫn tất yếu của nó: sự chi phối các biến thể tâm-địa lý, bởi kiến thức và sự cân nhắc các khả năng của nó. Về mặt này, sinh thái học – bất chấp không gian xã hội hạn hẹp mà nó tự giới hạn – cung cấp cho tâm-địa lý một nguồn dữ liệu dồi dào.

Những phân tích mang tính sinh thái học về đặc tính tuyệt đối hay tương đối của những kẽ nứt trong mạng lưới đô thị, về vai trò của các vi khí khậu[2], về những vùng riêng lẻ kề nhau không liên quan đến ranh giới hành chính, và trên hết, về tác động thống trị của các trung tâm của sức hút, phải được sử dụng và hoàn tất bởi các phương pháp tâm-địa lý. Địa hình ngẫu hứng khách quan của việc trôi dạt phải được xác định cho phù hợp với cả logic tự thân của nó cũng như quan hệ của nó với hình thái học xã hội.

                Trong Paris và sự kết tụ dân Paris[3], Chombart de Lauwe lưu ý rằng “một vùng đô thị được xác định không chỉ bởi các yếu tố địa lý và kinh tế, mà còn bởi hỉnh ảnh mà dân bản địa và những vùng lân cận có về nó.” Cũng trong cùng tác phẩm, để minh họa “sự chật hẹp của Paris thực mà mỗi cá nhân sống… ở trong một vùng địa lý bán kính cực nhỏ”, ông lập sơ đồ mọi chuyển động trong một năm của một sinh viên sống ở Quận 16. Hành trình của cô ấy tạo thành một hình tam giác nhỏ với các chênh lệch không đáng kể, ba đỉnh của nó là trường Khoa học chính trị, chỗ ở của cô và chỗ giáo viên dạy piano.

                Những dữ liệu như thế – chẳng hạn từ một loại thơ ca hiện đại có khả năng khơi gợi những phản ứng cảm xúc rõ nét (trong trường hợp đặc biệt này, quả đáng phẫn nộ khi thấy cuộc sống của bất kì ai cũng có thể bị giới hạn một cách thảm hại) – hoặc thậm chí lý thuyết của Burgess về những hoạt động xã hội của Chicago, chúng được phân bổ theo các khu vực tách biệt, chắc chắn sẽ tỏ ra hữu dụng cho trôi dạt.

                Nếu như sự ngẫu nhiên đóng vai trò quan trọng trong trôi dạt, chính là bởi phương pháp luận của quan sát tâm-địa lý vẫn còn sơ khai. Nhưng tác động của ngẫu nhiên là phải chăng và trong một bối cảnh mới có xu hướng rút gọn mọi thứ thành thói quen hoặc thành sự luôn phiên của một số hữu hạn các biến thể. Tiến bộ tức là xuyên được vào những nơi mà sự ngẫu nhiên nắm quyền thống trị bằng cách tạo ra các điều kiện mới thuận lợi hơn cho mục đích của chúng ta. Có thể nói, bởi vậy, tính ngẫu nhiên của một cuộc trôi dạt khác với của một cuộc đi dạo, nhưng cũng chính những điểm hấp dẫn đầu tiên về tâm-địa lý được khám phá bởi trôi dạt có thể cố định chúng quanh các trục thói quen mới, thành những thứ mà chúng sẽ luôn luôn bị loại bỏ.

                Một nhận thức không đầy đủ về những giới hạn của sự ngẫu nhiên, và về những hiệu ứng phản động tất yếu của nó, đã nhận lấy thất bại não nề, như chuyến lang thang vô mục đích nổi tiếng được thực hiện năm 1923 bởi bốn nhà siêu thực, khởi đầu từ một thị trấn được chọn bằng cách bốc thăm: Lang thang trong một xứ sở bỏ ngỏ thì đương nhiên buồn chán, và những can thiệp của ngẫu nhiên ở đó nghèo nàn hơn bất cứ đâu khác. Nhưng sự ngu xuẩn này còn được đẩy đi xa hơn bởi một tay Pierre Vendryes nào đó (tháng Năm năm 1954), người cho rằng có thể liên hệ giai thoại trên với các thí nghiệm xác suất khác nhau, trên cơ sở chúng đều được xem là có liên quan đến cùng một kiểu giải phóng mang tính phản định mệnh chủ nghĩa. Anh ta lấy ví dụ về sự phân bố ngẫu nhiên của nòng nọc trong một cái bể tròn, rồi lưu ý, đầy trịnh trọng, “sự phân bổ cá thể như thế, cần thiết là không được để bị ảnh hưởng bởi tác động bên ngoài”. Từ góc độ đó, những con nòng nọc, có thể xem như được giải phóng một cách tự nhiên hơn những nhà siêu thực, bởi chúng có lợi thế trong tình trạng “loại bỏ hết mức có thể sự hiểu biết, tính ưa cộng đồng và tính dục,” và bởi vậy “thực sự độc lập với cá thể khác.”

                Đối cực với những vụng dại ấy, đặc điểm chính mang tính đô thị của trôi dạt, ở hoàn cảnh của nó trong những thành phố công nghiệp hóa lớn – những trung tâm của khả thể và nghĩa – có thể diễn đạt theo như phát biểu của Marx: “Người ta chẳng thể nhìn thấy gì xung quanh mà không là ảnh của chính họ; tất tật đều nói với họ về chính bản thân họ. Phong cảnh đích thực của họ là sự sống.”

                Người ta có thể trôi dạt một mình, nhưng kinh nghiệm chỉ ra kết quả tốt nhất đến từ những nhóm nhỏ hai hay ba người có cùng trình độ nhận thức, sau đó kiểm tra chéo những ấn tượng của những nhóm khác nhau này tạo ra, chúng ta sẽ có thể có được những kết luận khách quan hơn. Còn tốt hơn nữa nếu gộp các nhóm này để chuyển từ một cuộc trôi dạt này sang một cuộc trôi dạt khác. Với hơn bốn hoặc năm người tham gia, tính chất đặc trưng của trôi dạt giảm đi nhanh chóng, và trong bất cứ trường hợp nào, không thể có hơn mười hay mười hai người tham gia mà cuộc trôi dạt không bị chia nhỏ thành nhiều trôi dạt đồng thời. Việc thực hành phân mảnh này trên thực tế rất được quan tâm, nhưng những trở ngại nó gây ra, cho đến nay, ngăn nó không thể được tổ chức với một tỷ lệ tham gia vừa đủ.

                Khoảng thời gian trung bình của một cuộc trôi dạt là một ngày, có thể xem là giữa hai giấc ngủ. Thời điểm khởi đầu và kết thúc không nhất thiết phụ thuộc vào ngày tính theo mặt trời mọc, nhưng cần lưu ý rằng những giờ cuối cùng của đêm thì thường không thích hợp để trôi dạt.

                Nhưng khoảng thời gian này chỉ là một trung bình có tính thống kê. Bởi một điều, trôi dạt hiếm khi diễn ra ở dạng thuần túy của nó: thật khó để những người tham gia có thể tránh việc giành ra một hoặc hai giờ vào đầu hay cuối ngày để giải quyết những việc thông thường; và về cuối ngày sự mệt mỏi lại có xu hướng khuyến khích từ bỏ. Nhưng quan trọng hơn nữa, một cuộc trôi dạt thường diễn ra trong một khoảng thời gian được cân nhắc giới hạn trong vài giờ, hoặc thậm chí, một cách tình cờ, trong những khoảnh khắc khá ngắn; hoặc nó có thể kéo dài nhiều ngày không ngừng. Bất chấp những ngắt quãng bắt buộc cho nhu cầu ngủ, một số cuộc trôi dạt với cường độ đủ vẫn có thể duy trì trong ba hay bốn ngày, hoặc thậm chí lâu hơn. Đúng là trong trường hợp một loạt trôi dạt trong một khoảng thời gian khá dài, hầu như không thể xác định đúng khi nào trạng thái tâm trí đặc biệt của trôi dạt nhường chỗ cho trạng thái tâm trí khác. Một chuỗi trôi dạt đã được theo đuổi mà không có một ngắt quãng đáng kể nào trong khoảng hai tháng. Một kinh nghiệm như thế làm nảy sinh các điều kiện khách quan mới của thái độ, từ đó làm biến mất một lượng lớn những điều kiện cũ.

                Sự ảnh hưởng của thời tiết đến trôi dạt, dù là thực, lại là một yếu tố quan trọng chỉ trong trường hợp mưa kéo dài, khiến “trôi dạt” là việc không thể. Nhưng bão hoặc các loại mưa dông khác lại khá thích hợp cho trôi dạt.

                Trường không gian của một cuộc trôi dạt có thể được giới hạn một cách chính xác hoặc mơ hồ, tùy theo mục đích của nó, để khám phá địa hình hay để tự đi lạc một cách ngẫu hứng. Đừng quên rằng hai khía cạnh này của trôi dạt chồng lên nhau theo nhiều cách thành thử không thể phân biệt được một trong số chúng ở trạng thái đơn thuần. Nhưng việc sử dụng taxi, chẳng hạn, có thể vạch ra một đường phân chia đủ rõ: Nếu trong quá trình trôi dạt một người bắt một chiếc taxi, để đến mốt đích cụ thể hay đơn giản chỉ để di chuyển, bảo tài xế, đi về hướng tây hai mươi phút, có thể anh ta chủ yếu hướng đến một chuyến đi cá nhân ở ngoài môi trường thông thường. Mặt khác, nếu nhắm trực tiếp đến việc khám phá một địa hình cụ thể, anh ta lại chủ yếu nghiên cứu một khía cạnh tâm-địa lý của đô thị.

                Trong trường hợp nào thì trường không gian, trước hết, phụ thuộc vào điểm khởi hành – nơi ở của người trôi dạt một mình hoặc nơi được một nhóm chọn để họp mặt. Độ rộng tối đa của trường không gian này không vươt qua một thành phố lớn và những vùng ngoại ô của nó. Còn độ rộng tối thiếu của nó có thể được giới hạn như một không gian nhỏ tự khép kín: một khu phố riêng lẻ hay thậm chí một cụm căn hộ nếu như nó đủ thú vị (trường hợp cực tiểu là một cuộc trôi dạt – tĩnh cả ngày bên trong ga tàu Saint-Lazare).

                Sự khám phá một trường không gian cố định đòi hỏi phải thiết lập các cơ sở và dự tính những hướng xâm nhập. Chính ở đây việc nghiên cứu các bản đồ – những bản đồ thông thường cũng như bản đồ sinh thái học hay bản đồ tâm-địa lý – tiến hành đồng thời với việc chỉnh sửa và phát triển chúng. Chẳng cần nói rằng chúng ta hoàn toàn không quan tâm những trường hợp thuần túy kỳ lạ có thể nảy sinh từ thực tế như là ai đó khám phá khu phố lần đầu tiên. Bên cạnh sự không quan trọng của nó, khía cạnh này hoàn toàn là chủ quan và sẽ sớm biến mất.

                Mặt khác, tại “điểm hẹn khả dĩ”, yếu tố khám phá thì rất nhỏ so với sự mất phương hướng. Người tham gia được mời đi một mình đến một nơi nào đó vào một thời điểm xác định. Anh ta được giải phóng khỏi những nghĩa vụ phiền toái của những điểm hẹn thông thường bởi vì chẳng có phải chờ đợi ai. Nhưng vì “điểm hẹn khả dĩ” này, chẳng hề báo trước, đưa anh ta đến một nơi có thể anh ta biết hoặc không, anh ta quan sát xung quanh. Có thể cùng chỗ ấy đã được chỉ định là “điểm hẹn khả dĩ” cho một người khác mà anh ta không hề biết danh tính. Vì anh ta chưa bao giờ trông thấy người kia, anh ta sẽ được khuyến khích bắt chuyện với những người qua lại khác nhau. Có thể anh ta chẳng gặp ai, hoặc có thể anh ta gặp đúng người đã sắp xếp “điểm hẹn khả dĩ.” Trong mọi trường hợp, đặc biệt là khi thời gian và địa điểm được chọn kĩ, việc sử dụng thời gian của anh ta sẽ có một bước ngoặt không lường trước được. Anh ta còn có thể gọi điện thoại cho ai đó khác, người này không biết từ “điểm hẹn khả dĩ” đầu tiên nào mà anh ta đã được dẫn đến, để chỉ định một điểm hẹn cho một người khác. Ta có thể thấy rõ nguồn tài nguyên vô tận của trò tiêu khiển này.

                Lối sống buông thả và ngay cả một vài trò vui bị xem là đáng ngờ luôn được thưởng thức bởi nhóm chúng tôi – ban đêm chui vào những ngôi nhà đang bị phá dỡ, liên tục đi nhờ xe và trong suốt hành trình xài tên giả để làm rối, lang thang trong các hầm mộ dười lòng đất bị cấm lai vãng – là biểu hiện của một cảm thức tổng quát hơn nhưng không khác với cảm thức gây ra bởi trôi dạt. Mô tả bằng văn bản chẳng nhiều hơn các mật khẩu cho trò chơi tuyệt diệu này.

                Các bài học rút ra từ trôi dạt cho phép chúng ta có được những quan sát đầu tiên về những khớp nối tâm-địa lý của một thành phố hiện đại. Ngoài việc khám phá những yếu tố của môi trường, những cấu kiện chính và tính địa phương hóa không gian của chúng, ta còn nhận thức được các trục di chuyển chính của chúng, các lối thoát ra và sự phòng vệ của chúng. Ta đi đến giả thuyết chính về sự tồn tại của những điểm neo tâm lý-địa lý. Ta đo những khoảng cách thực sự phân tách hai vùng của một thành phố, những khoảng cách này chẳng mấy liên quan đến khoảng cách vật lý giữa chúng. Với sự trợ giúp của những bản đồ cũ, những phối cảnh trên không và những trôi dạt thử nghiệm, ta có thể vẽ ra những bản đồ có ảnh hưởng lớn cho đến nay vẫn còn thiếu, những bản đồ mà tính mơ hồ khó tránh khỏi của chúng, ở giai đoạn sớm sủa này, chẳng tệ hơn những bản đồ hàng hải đầu tiên. Khác biệt duy nhất ở đây, việc phân định ranh giới các lục địa không còn là vấn đề chính, mà là sự thay đổi kiến trúc và đô thị.

                Ngày nay những đơn vị chên lệch đánh dấu sự tách biệt của bầu khí quyển và nơi ở không còn rõ ràng, nhưng lại được bao quanh bởi các đường ranh giới ít nhiều rộng mở và mờ nhạt. Thay đổi khái quát nhất mà kinh nghiệm về trôi dạt đưa ra là đề xuất việc giảm bớt không ngừng những đường ranh giới này, cho đến khi chúng hoàn toàn bị xóa bỏ.

                Ngay trong kiến trúc, thị hiếu trôi dạt có khuynh hướng thúc đẩy tất cả các dạng mới của những kiểu mê cung mà kỹ thuật xây dựng hiện đại khiến chúng trở nên khả thi. Bởi vậy vào tháng Ba năm 1955 báo chí đã đưa tin về việc xây dựng một tòa nhà ở New York mà ở đó người ta có thể thấy được những dấu hiệu đầu tiên về khả năng trôi dạt trong một căn hộ:             

                Các căn hộ của tòa nhà hình xoắn ốc sẽ mang hình dạng giống như những lát bánh. Một căn hộ có thể mở rộng hay thu hẹp bằng cách di dời những vách ngăn di động. Các sàn lửng phân tầng tránh được việc số phòng bị giới hạn, vì người thuê có thể yêu cầu sử dụng tầng liền kề cả bên trên cũng như bên dưới. Với kiểu sắp đặt này, ba căn hộ bốn phòng có thể chuyển thành một căn hộ mười hai phòng trong vòng chưa đầy sáu tiếng.

---

[1] psychogeographical

[2] vùng khí hậu tách biệt so với những vùng lân cận

[3] Paris et l’agglomération parisienne