Đứng ở cổng trước khuôn viên nhà thờ Cha Tam, H nói với tôi, đây là con đường bán thuốc lá. Mất một lúc lâu tôi mới hiểu nó đang nói đến con đường băng ngang cổng nhà thờ, trong khi tôi đang nhìn thẳng trước mặt, hướng về phía quận 1, và tìm cách để quen với ý nghĩ rằng mình đang đứng ở một đầu của đại lộ. Sau lưng nhà thờ bị nhà dân bịt kín, thậm chí có thể nói, nếu hình dung ra mặt bằng của nhà thờ, rằng đầu ngắn của chữ thập La Tinh của nhà thờ bị thu ngắn cách kỳ quặc.
Sự sai lệch này so với hình thức mẫu của nhà thờ Cha Tam khác hẳn với nhà thờ Tân Định, mà ngay sau đó H nhắc đến với tôi; đối với H, chỗ ấy toàn là người Hàn Quốc. Nhưng ở đây điều đáng chú ý là, thay vì bỏ bớt vạch nằm ngang của chữ thập - hay nói đúng hơn, trên mặt bằng khoảng ứng với lối đi băng ngang gian cung thánh không được dựng lên như một khối vốn có đỉnh mái chính là vạch ngang chữ thập - giống như nhà thờ Tân Định và đa số các nhà thờ khác, mà việc tổ chức xây dựng được thực hiện bởi người bản xứ, đành phải nhân nhượng bỏ đi một điểm đặc trưng của hình thức khi gặp phải vấn đề nào đó chẳng hạn thiếu kinh phí, nhân công xây dựng không thể duy trì, thời gian bó buộc, hay bất cứ vấn đề tình thế nào khác mà việc buộc phải hoàn tất nhất thiết gây hại cho dự đồ..., thay vì vậy, toàn bộ chiều cao mái giữa bị hạ thấp, chính điều này khiến cho hàng cửa sổ ngay bên dưới trần giữa không cách nào mở ra được và đành phải xây bịt kín; thêm nữa, gian nhà băng ngang, mà nếu được làm đúng về độ cao và độ rộng sẽ tạo thành phần giao của chữ thập ngay trước gian cung thánh và, ở ngay bên trên theo chiều thẳng đứng, điểm giao mái, lại chỉ được gợi ra cách kỳ quặc như thể lưỡng lự giữa việc trồi hẳn lên hay cụt đi luôn, khiến cho hai gian bên trông như hai cái cánh cụt, và cũng bởi vậy tạo cảm giác rằng phần đầu nhà thờ, tức nơi thường được dùng làm phòng áo và đồ lễ, như một cái đầu rụt cổ. Rất có thể đây cũng chỉ là một sơ xuất, vì một khi có thể giải quyết mọi thứ với bê tông cốt thép, dẫu đã được dùng cách hạn chế (bởi sau này người ta lại chẳng thấy còn lý do gì để mà không đổ luôn phần mái bằng bê tông - đương nhiên cũng tránh được rất nhiều nguy cơ cho chủ thầu - rồi lại lợp mái ngói lên, dẫu vẫn còn đâu đó cảm giác rằng việc ấy rất lãng phí và có vẻ ngu ngu), thì người ta phải chịu sự hụt mất của cảm giác về lợi thế hẳn sẽ có được, cả về mặt thực hiện lẫn hiệu ứng tạo ra, nếu làm đúng độ rộng tương ứng giữa các cột (trong trường hợp này là giữa hai hàng cột của các hành lang ngang và dọc ở thân giữa của một nhà thờ mang hình thức mẫu), nếu tuân thủ những bó buộc về hình thức vốn hình thành bởi sự thuận tiện trước tiên cho các biện pháp thi công hay phù hợp với cách đo ướm của người thợ; những điều này, tuy nhiên, chẳng bao giờ mất đi mà vẫn còn tồn tại một cách mơ hồ, thể hiện ở một cảm giác nào đó lơ lửng trong đầu mà nhờ nó người ta thấy rằng một góc vuông là điều hiển nhiên, một hình vuông thì đẹp hơn rất nhiều so với một hình chữ nhật, và một hình bát giác thì có vô số lợi thế so với một hình lục giác hay thập giác..., một cảm giác rất mơ hồ mà thường xuyên nó nói với người ta rằng những gì được thực hiện chẳng hề cần sự hỗ trợ của các công cụ phức tạp là những thứ cần hướng đến hơn cả. Rất thường xuyên cảm giác về cái đúng, giờ đây, chỉ xuất hiện khi đã không còn sửa lại được nữa. Nhưng dẫu sao người ta có thể thấy sự cải thiện rõ ràng nơi hình thức của các tầng mái và độ cao các gian tương ứng của nhà thờ thánh Jeanne d'Arc - cũng ở quận 5, và cũng do linh mục Huỳnh Tịnh Hướng, người đã trông coi việc xây dựng nhà thờ của Cha Tam, thiết kế; và mặc dù chẳng có cơ sở nào để quy việc chủ trì xây dựng này cho ông cũng như không còn dấu vết về bản thiết kế, tôi nghiêng hẳn về phía cho rằng bản thân ông, Cha Huỳnh Tịnh Hướng, người lúc bấy giờ được chuyển về để cai quản giáo xứ và sau đó mua lại miếng đất vốn nằm trong khu nghĩa địa của người Hoa để làm nhà thờ mới, không thể không có bất cứ sự can thiệp nào vào việc xây dựng nó.
Sự loay hoay ấy, của Cha Tam, của Cha Huỳnh Tịnh Hướng, hay của bất cứ linh mục nào giống như họ trong giai đoạn chập chững gây dựng một giáo xứ, với những ngôi thánh đường cụt tay rụt đầu - hay bất cứ từ ngữ nào có vẻ bất kính, cứ cho là thế - nếu đặt bên cạnh một sự hoàn thiện khác hẳn sẽ thấy được rất nhiều điều: sự hoàn thiện về hình thức vốn được nhất loạt gắn cho nhà thờ Đức Bà Sài Gòn; việc trùng tu đã bắt diễn ra từ khi tôi còn đi học ở cái trường gần đó (nhưng chắc chắn là sau khi tôi hoàn thành năm đầu tiên, tức là cái năm phải ngồi lê công viên cùng một bầy để vẽ màu nước, trước tiên là nhà thờ Đức Bà, khi ấy vẫn chưa bị rào lại, sau đó, vẫn ngồi quanh quẩn gần đấy, vẽ cái tòa nhà bít bùng kính xanh mà điều chúng tôi thường nói với nhau trước lúc vẽ là hỏi nhau xem gu thẩm mĩ của các thầy dạy vẽ màu có bị chuột gặm hay không).
Nhưng - ở đây tôi không ngại khi thêm vào một sự bất kính khác, bởi vì nếu tôi không thể biết được phép thông công của tôi đã bị rút hẳn chưa thì ít ra tôi cũng biết chắc, dựa trên những gì tôi nghe và thấy khi vẫn chưa mụ mị hẳn, nó đã bị rút dần từ lâu - nhà thờ Đức Bà Sài Gòn, và chưa cần đến cả cái việc trùng tu - tuy chính việc này khiến cho những gì vốn kỳ quặc mọc dài thêm đuôi -, đó có thể là gì, ngay từ đầu, ngoài một hình thức không có sức sống? Sự đảm bảo về hình thức, chất liệu, thời gian thực hiện của một đơn vị trúng thầu - đây là khác biệt lớn nhất so với các nhà thờ khác vốn được giáo dân, dù không phải toàn bộ, góp sức - (và đã có hai cuộc đấu thầu, vị kiến trúc sư người Pháp trúng thầu cả hai, bản thiết kế và việc tổ chức thi công) khiến cho không một ông cụ nào vào một hôm nào đó có thể nói với đám con nít, giống như rất thường xuyên xảy ra trong đám giáo dân của mọi nhà thờ khác, chỗ tôi chẳng hạn, rằng một quãng nào đó ông đã phải bỏ hết cả việc nhà để ra phụ đào mương, hay trộn hồ... xây nhà thờ (ngay sau đó các bà già sẽ phải giải tỏa ấm ức, ngay khi các ông quay đi, bằng cách phủ nhận công lao tưởng tượng ấy dưới danh nghĩa đính chính sự thực). Việc xây dựng diễn ra rất nhanh, chỉ trong vòng 3 năm, tức kém hơn so với một nửa khoảng thời gian cuộc đại trùng tu vẫn đang diễn ra; và việc đôi khi nảy ra tranh cãi về hình thức rằng đây là Romanesque hay Gothic, hay hợp lại cả cái này lẫn cái kia mỗi thứ một ít, như thể những cái tên ấy đã được lựa chọn rõ rệt khi kiến trúc sư đặt bút vẽ, thì chỉ làm tôn lên vẻ tuyệt mỹ của nhà thờ. Cái này hay cái kia, dẫu vậy, không ai phủ nhận sự tuyệt diệu của nó, cho đến tận ngày nay, hoặc ít ra là gần ngày nay, khi chúng tôi, các sinh viên năm nhất hoặc năm hai lúc bấy giờ được khuyến khích chụp hình thật nhiều (ấy là chưa kể các cặp chụp hình cưới và những người chụp đủ loại hình khác, giống như người Hàn Quốc, H nói, chụp hình nhà thờ Tân Định) và chép lại các chi tiết được sản xuất cách vô cùng mẫu mực và đều nhau kia. Tuy vậy thứ duy nhất dường kháng cự lại việc khiến toàn bộ cả tòa công trình trở thành một thứ hàng nhập khẩu hoàn toàn, bộ mái ngói, oái oăm thay lại là nguồn gây ra biết bao nhiêu phiền nhiễu và đương nhiên góp vào không nhỏ cho sự kéo dài đến vô lý của việc trùng tu. Chẳng phải điều xác thực vốn không cần phải che giấu, và không những thế được lặp đi lặp lại - và sự công khai ấy rất có thể là bởi nó có vai trò xoáy chặt thêm các lý lẽ khẳng định sự ưu việt tuyệt đối của tòa thánh đường biểu tượng du lịch của thành phố (việc các nhà thờ xuất hiện vô cùng nhiều trên các trang web quảng cáo du lịch, bán vé máy bay, bán căn hộ dự án... là chuyện không còn mới) - đó là việc, khi được xây dựng, toàn bộ cấu kiện - ở đây người ta không ngại liệt kê một cách vô cùng rạch ròi cả đến đá xanh gạch đỏ hay sắt, kẽm, ốc vít - đều là hàng nhập về từ Pháp hay sao? Nhưng điều này, dẫu thế nào đi nữa, không đúng hoàn toàn - và có thể hiểu nó bị lờ đi vì người ta có xu hướng xem nó như một vệt bẩn cho cái ý về sự toàn bích, hay đúng hơn, toàn Pháp - bởi đã có người - tức là một nhóm nghiên cứu tự phát nào đó, và nói tự phát vì tôi dựa trên sự tình là nghiên cứu này chẳng mảy may can thiệp được vào việc trùng tu vẫn đang bất chấp diễn ra - đi làm cái việc đến hiện trường tháo dỡ khảo sát từng viên ngói - đã khám phá ra rằng có ít nhất 24 loại ngói khác nhau trên hệ mái ba tầng của nhà thờ, và hai trong số đó có niên đại sản xuất trùng với thời gian xây dựng, ngoài ngói Marsaille, còn có loại ngói bản địa thuộc về một xưởng rất lớn của một người Hoa sản xuất ngói ở Sài Gòn. (Đây là xưởng của một Hoa kiều thường được nhắc đến với tư cách một người giàu, ngoài ra tôi còn được nghe nhắc đến chẳng hạn chú Hỏa, chủ của nhiều dinh thự trong đó có tòa nhà giờ là bảo tàng mỹ thuật, cũng là người được dựng tượng tại sân giữa của chợ Bình Tây; ngày hôm ấy tôi chứng kiến H vái trước tượng, hai bàn tay nó chắp lại trước ngực và chuyển động lên xuống rất nhanh, và việc này được lặp lặp y hệt như khi nó đứng trước bất kỳ bức tượng nào trong nhà thờ Cha Tam) Dẫu sao thì giả thiết rằng một phần không nhỏ ngói, và gạch, của nhà thờ chính là - và, một lần nữa, điều này gây hại không ít, cho sự uy nghi của phẩm chất đặc biệt và cho sự đứng đắn của hướng thực hiện công việc bảo tồn đang diễn ra - hàng được lấy từ cái kho của người Hoa ấy không thể bị phớt lờ dễ dàng được. Điều này đương nhiên cũng không nhằm bảo đảm một sự siêu việt tưởng tượng cho thứ vật liệu địa phương kia; nhưng rõ ràng là bởi vậy mà việc tái thiết, việc tìm kiếm những loại ngói theo cách hết sức khổ nhọc - đi đến từng làng và từng xó xỉnh ở châu Âu, câu chuyện cam go ấy được kể như vậy, để tìm vật liệu trùng tu nhà thờ, và các linh mục sung sướng khi phát hiện một loại ngói có hình dạng tương đồng với loại ngói cổ 150 năm trước giờ đây không còn sản xuất - và vô cùng tốn kém - ngói vảy cá, chẳng hạn, được nhập từ Đức, và vữa ở đó cũng được nhập về cho đồng bộ, đây hoàn toàn là trách nhiệm của việc trông coi chất lượng hoàn thiện - vì giá trị vĩnh cửu cần phải được giữ gìn là bắt buộc, toàn bộ các việc này rõ ràng không thể nào còn giữ nguyên được sự ngây thơ nữa.
Ngày hôm ấy, tôi và H đi đến nhà thờ Cha Tam - đã được trùng tu từ lâu, và các hoa văn dường bị lớp sơn đá bo cong hết mọi chi tiết sắc cạnh khiến tất tật đều mang một vẻ nhòe nhoẹt không đường nét - thoạt đầu chỉ là để tôi nhìn một cái ghế, trong khi H, thật tiện, vốn từng sống ở khu Chợ Lớn từ nhỏ (ấy là trước khi bố H, trong lần duy nhất nó nhắc về ông với tôi, quyết định dứt khoái đi khỏi cái chỗ chung đụng này). Sự đặc biệt của băng ghế ấy - chưa nói đến việc nó đã được đánh dấu, mà là chính bản thân cái ghế - tôi chỉ hiểu ra khi cố nhấc bàn quỳ của nó lên để có chỗ để chân: mọi thứ đã được cố định không thể suy xuyển, và thêm nữa, sự khác biệt giữa băng ghế cũ ấy với những băng ghế còn lại còn bị làm mờ đi bởi màu sơn tương đồng đã được phết lên cho nó, hoặc giả toàn bộ ghế khác đã được sơn đồng màu với nó. Nhưng rồi tôi thấy mình rơi vào một thế dùng dằng kéo dài, quỳ thì không muốn, mà ngồi thì không xong, bởi nếu thế thì phải đạp chân lên đệm quỳ.
Ở H không hề có sự căng thẳng mà thường đám trẻ con ở xứ đạo sẽ rất hiểu mỗi khi bước chân vào nhà thờ, và luôn luôn là như vậy mọi lúc chứ không chỉ trong các giờ lễ - H không hề nghĩ rằng có một con mắt vô hình đang nhìn. Điều này khiến cho tôi, khi còn nhỏ, cùng với rất nhiều đứa khác, vô cùng bối rối mỗi lần lỡ chân bước vào nhà thờ mà lại vô tình cầm theo một món đồ chơi, một cây sáo chẳng hạn, mà lại còn là một cây sáo mới được mua cho, có thổi hay không, tôi tự hỏi và lấm lét nhìn quanh - trong khi người dẫn tôi theo đi ngay phía trước trong một đám rước xếp thành hàng dài và đích đến là gian cung thánh - trước khi thực hiện hành động rất có thể bị khiển trách ngay tại chỗ, và ai là người phạt thì đâu có quan trọng vì lúc nào cũng sẵn sàng có một ai đó trợn mắt lên hoặc chỉ ngón tay vào đám con nít trong nhà thờ; nhưng thổi một chút thôi thì có bị gì không nhỉ, và rốt cuộc tôi quyết định vẫn thổi, nhưng ngay khi phát ra được tiếng động - rõ ràng tôi còn chưa biết thổi thế nào vào cây sáo - thì sẽ im ngay. Nhưng H, với cái sự vô tư và tò mò rất đáng ngại của nó (tôi không nghĩ rằng nó chưa từng đặt chân vào một nhà thờ nào) và sau khi đã đi hết một lượt vòng quanh nhà thờ cùng với những cú vái thậm thụt hết sức đặc trưng mỗi khi dừng lại trước một bức tượng - nhưng phải nói thêm, dáng vẻ ấy hoàn toàn tương phản với kích thước cơ thể H và nó lại không phải một người hay sợ sệt đủ thứ - nó đến chỗ tôi ngồi và khởi sự lẩm bẩm đọc toàn bộ những gì mắt nó trông thấy ở đủ thứ dải băng và bảng viết trong nhà thờ. Rốt cuộc nó dừng lại rất lâu ở cái bảng kim loại trước mặt, rồi quay sang hỏi tôi sao còn chưa quỳ xuống, với cái vẻ nửa nghiêm túc nửa cợt nhả lạ lùng.
Đúng là tôi đã vừa rất muốn quỳ xuống đó, trong lúc nó đi vòng quanh - H đặc biệt lởn vởn rất lâu nơi hàng ghế đầu, không phải vì bị hấp dẫn bởi vị trí kề cận của giáo dân với các bậc dẫn lên gian cung thánh phía trên, mà vì, hết sức đơn giản, vài cô nàng đang ngồi ở đó - nhưng đây là bởi một nguyên do khác hẳn với điều mà rất có thể H được gợi ý bởi tấm bảng nó vừa đọc. Cùng với ý nghĩ rằng sẽ ngay lập tức giải phóng cho đôi chân đang gập lại để tránh cái đệm quỳ, một ý khác, vốn rất quen thuộc, quay trở lại khiến cho tôi thiên hẳn về hướng quỳ xuống thay vì đứng lên đi khỏi đó: ấy là về một xen mà tôi luôn tưởng tượng ra trong đầu, rất có thể là kể từ cái đợt tôi nghỉ làm ở công ty đầu tiên - một công ty chuyên thiết kế và thi công nhà thờ, và hầu hết là ở các giáo xứ ở miền Tây - nhưng cũng có thể là sau thời điểm đó một quãng dài, khi mọi thứ dần hiện ra rõ ràng hơn. Cụ thể hơn, đó là xen cuối cùng, nhưng không mang tính chất quyết định mà giống một thứ chẳng để làm gì ngoài ý thích tai ác thuần túy thì nhiều hơn, của một quyển tiểu thuyết tưởng tượng - gọi là tiểu thuyết vì dù sao cũng cần một cái tên để gọi. Tóm lại là trong ngôi nhà thờ nào đó, vừa được xây xong và có thể gọi, theo lời giáo dân ở đây, là đẹp tuyệt, một cô gái vừa trải qua một cuộc tình tuyệt vọng, vào một thời điểm cả ngôi nhà thờ tĩnh lặng chìm trong cảnh nhập nhoạng tối (mà ở đây tôi đặc biệt thích cái giờ mọi thứ chuẩn bị tối sầm xuống rất nhanh nhưng đèn ngoài đường thì chưa được bật, tức là từ năm đến sáu giờ của một ngày tháng Mười, hoặc từ sáu giờ trở đi của một ngày tháng Năm, nhưng rủi thay, như rất dễ thấy, đây đều là giờ lễ, mà trước hay sau giờ ấy trạng thái hoàn toàn tĩnh lặng là điều không thể có được, nhưng một ngày mưa, vào khoảng 4 giờ chiều chẳng hạn, sẽ cho hiệu ứng hoàn toàn khác, và một hoặc hai người lởn vởn trên gian hợp xướng - ở đây được bố trí như một gác lửng ở cuối nhà thờ, từ đây có thể đi lên tháp chuông được - thì hoàn toàn không ảnh hưởng gì) đến quỳ ở một hàng ghế cuối nhà thờ, một chỗ gần cửa vào chính giữa, và cũng bởi vậy toàn bộ gian nội thất bên trong hiện ra trước tầm nhìn. Cô gái đang trong tình trạng rất cần an ủi, hoặc ý về sự an ủi của nhà thờ - mới, và bởi vậy gây tò mò không ít - đã chui vào đầu cô; tóm lại tôi cần phải để cho cô gái khóc trước khi nhìn kỹ những gì bên trong, hoặc nhìn xong rồi mới khóc. Với đủ thứ xúc cảm lộn xộn được trì hoãn cơn bùng phát bởi các việc lặt vặt hằng ngày, bỗng được đặt vào trong một hoàn cảnh mới mà tất tật những gì vốn quấy rầy đầu óc kia còn mất thời gian nhiều hơn để làm quen, cô gái nhận ra các hoa văn trang trí, phù điêu, tượng thánh, hoa văn cửa sổ, các mái vòm cầu kỳ mà cô chưa từng thấy; các cây cột chụm lại với nhau ba cái một vươn lên cao, và trong khi hai nhánh hai bên rẽ ra thành các nhánh vòm cong để hội vào với các nhánh của những cột khác cùng hàng, thân cột ở giữa vẫn tiếp tục lên cao hơn nữa, được ngắt đoạn bởi các diềm chỉ kỳ khôi, với hoa văn uốn cong - mà cô gái chưa từng biến đến cái gì kỳ công phức tạp đến thế, đương nhiên, ý về cái đẹp, dù là đẹp ở bất kỳ loại nào đi nữa, chưa thể đến ngay, hoặc đã đến quá sớm như một ám thị, thành ra sự mù mờ của nó được giữ nguyên - được nối với nhau thành các dải trắng theo một trật tự cô gái chẳng thể biết được, rồi từ thân cột này tiếp tục chỉa ra các gân vòm theo các hướng khác nhau hội vào ở đỉnh với các gân khác, lần này là của các cây cột ở hàng đối diện... và có nhiều trụ ba cột như thế dàn đều hai bên hút tầm mắt vào gian chính giữa trên cùng. Tóm lại, ý nghĩ về sự cao cả đã dần dần - bằng cách nào đó tôi còn chưa biết nhưng thường thì tôi nghĩ, trong những lúc xen này quay trở lại với mình, thế nào cũng tìm cách nối vào được - hiện rõ trong cái đầu đầy các ý dằn vặt phiền muộn về việc bị bỏ rơi kia. Giờ thì tôi không biết cô có còn khóc được không; ngay sau đó sẽ có một người xuất hiện trên gian cung thánh, khởi sự đọc một bài trong quyển sách đặt trên bục giảng, có lẽ là để dượt trước cho một buổi lễ. Điều đáng chú ý ở đây là cô gái sẽ không thể hiểu bất cứ gì người kia đọc. Có một độ vang ở mỗi tiếng khiến chúng bị biến đổi, dù là rất nhỏ, nhưng câu chúng tạo ra mang một sự mù mờ đến kỳ lạ - điều này gây hoang mang bởi cô gái không thể nói rằng mình không nghe rõ mỗi tiếng người kia đọc - và để hiểu được thì không phải là chuyện ngay lập tức, nhưng cứ thế nhiều câu liên tục phát ra không ngừng, có lẽ của một bài trong thánh kinh, khiến cô gái, đã tiến gần hơn về phía bục giảng để nghe, dần nhận ra rằng mình bỗng mệt khủng khiếp khi cố nghe cho rõ xem đó là bài nào của sách nào - đương nhiên cô là một con chiên và cái việc đoán biết ấy, hoặc ít ra là phân loại được, vốn chẳng bao giờ sai, thường đem lại cho cô một niềm vui nào đó. Sau đó cô sẽ đi trở lại về chỗ cửa chính, ở đây cô gặp một ông quản, một loại nhân vật giống như bảo vệ của các tòa nhà, có bản mặt không mấy khi giãn ra được. Ông ta - một loại canh nhà vô hại chỉ có thể quát tháo xua đuổi đám con nít đến gần nhà thờ và thường đi ngủ mỗi khi nhà thờ cũ bị trộm khều thùng tiền - thấy cô đến gần thì bỗng nhận ra vẻ mặt không mấy trang nghiêm, bởi đầu óc còn bị hút vào sự vô lý vừa gặp phải chỗ gian cung thánh, đứng lại hỏi trổng không bằng cái giọng - giống như của một vị bề trên khi thấy kẻ nào đó đến gần mà không nhận ra mình - thường thì khiến không ai không hiểu rằng ông ta đang phật ý ghê gớm. Cả lần này nữa, còn cách xa chừng ba mét, cô gái cũng không thể nghe rõ người kia nói cái gì.
Một hiệu ứng không mong muốn ở các nhà thờ mới xây là không thể kiểm soát được âm vang. Nhưng rõ ràng tôi đã đi chệch khỏi những gì mình muốn: trong khi thường thì, mỗi lần nghĩ đến cái xen này, tôi những muốn để cho cô gái xúc động ghê gớm trước các thứ hoa văn phù điêu trang trí đủ loại nhồi nhét vào một nhà thờ mới. Chính chúng, những thứ trang trí thừa thãi đầy miễn cưỡng - bởi một phẩm chất tưởng tượng vốn được gán cho sự diêm dúa vốn khiến cho những gì ngu xuẩn nhất trở nên được kính sợ -, rất phức tạp - nhưng điều này chỉ là so với công sức của con người trong trường hợp đặt anh ta cạnh một cái máy, đương nhiên các thứ máy móc để tạo ra khuôn nhựa không phải một nhà thầu thiên về kiến trúc nào cũng có thể đáp ứng, thêm nữa, phức tạp luôn được đánh giá cao hơn đơn giản mỗi khi nào người ta chẳng còn biết rõ nó để làm gì, trong khi vẽ ra thì rất dễ, và bàn đến chuyện đúng hay sai ở các chi tiết thì ở đây chưa phải lúc -, và cũng bởi vậy mà rất dễ tạo ra ấy, chính chúng mới là thứ mà một thời gian dài rất lâu sau cái thời điểm nghỉ việc kia tôi nhắm đến - tuy nhiên cảm giác mơ hồ về sự vô lý của chúng khi tôi nói ra lại quá dễ lẫn lộn với ý định bỉ bôi bởi thù hằn chắc hẳn người ta sẽ gán cho tôi - chứ không phải cô gái, dù lúc nào cô gái này cũng hiện ra trong đầu tôi với khuynh hướng dễ bị ngợp, dù không phải là trong bất kỳ hoàn cảnh nào, và lúc nào cũng dường như ở trong trạng thái phải tìm lấy một cái gì thật vững mà bấu vào, tuy nhiên sự yên tâm lại đến rất nhanh.
Các thứ hoa văn, diềm chỉ, phù điêu kia, dẫu cho sự mô phỏng và khả năng bắt chước có lên đến mức nào đi nữa, không thể xem là cùng loại với tổ tiên chúng, những thứ vốn tồn tại phụ thuộc vào một công trình kiến trúc, như thể bám vào chỗ mà chỉ ở đó chúng mới có thể được nhìn đến và được hiểu - tuy nhiên nhu cầu ấy của chúng và của bản thân người tạo ra chúng có thể tin là không ở mức sống chết phải đòi cho bằng được (tôi nhớ là mình đã rất thích khi trông thấy những thứ trang trí thếp vàng trong một cung điện nào đó chìm trong bóng tối, không bị những thứ đèn rọi chiếu vào, và sự phân định thật giả đúng sai ở đó đâu có nghĩa gì). Nhưng những đứa con giả dạng cố bắt chước này - có thể nói là hoàn toàn phụ thuộc vào một tay ngơ ngẩn nào đó ngồi trong cái hốc của mình nhìn vào máy tính và cố sao rặn ra một nét vẽ nào đó với mong muốn, có thể tưởng tượng là với không ít hằn học, đáp ứng mọi yêu cầu khắt khe nhất về các thứ tỷ lệ, hay các mẫu không thể chối bỏ, vốn được viện ra bởi những cái đầu đầy ắp các con số và lý thuyết (bởi vì dựa vào đó thì vô cùng yên tâm, và tương tự như vậy là các trích dẫn có đánh số nguồn tham khảo theo cách vô cùng minh bạch và không thể nào chối được) - khác xa với các tổ tiên kia không chỉ bởi chất liệu mà còn ở một điều quan trọng, và đây cũng chính là thứ khiến chúng không thể là mà luôn luôn ở trong tình trạng có vẻ. Những gì xứng đáng được xem là nguồn của chúng - đương nhiên việc làm giả và những thừa mứa phô trương không cần thiết đã xuất hiện từ lâu ở những công trình, ở đây là nhà thờ, vào loại đồ sộ nhất và được xem như mẫu tiêu biểu, và ngay cả việc những ngôi thánh đường vô vàn diêm dúa thời nay có lặp lại, dù lố lăng hay đúng chuẩn mực, một hình mẫu nào đó cũng có thể xem như chỉ là hậu duệ của những lời nói dối kia - đã chẳng bao giờ chỉ việc xuất hiện như những chi tiết thêm vào bởi một ý bừa bãi, mà dường bởi một sự thúc ép nhất định nào đó khiến cho hình thức được đòi hỏi và sau đó phụ thuộc hoàn toàn vào cách xử lý của thợ, tức là những sai lệch ở đó không hề có gì chung với kết quả của một sự lựa chọn tự do; điều này dù thế nào đi nữa người ta còn thấy rõ hơn ở các nhà thờ tự lập bởi giáo dân, bởi sự cần thiết ngay từ đầu của họ hoặc ít nhất là người có trách nhiệm chăm lo mọi thứ, trong đối sánh với một nhà thờ được xây dựng sau khi dân cư đã ổn định, tức là không có nhiều thứ khác ngoài sự thị uy bắt nạt. Trong khi đó, thứ con cái rập khuôn cha mẹ thậm chí có thể chọn lựa lai giống giữa kiểu này và kiểu kia và hân hoan trong niềm vui tự do ấy, chính là cái trường hợp thứ hai trong so sánh vừa rồi, bởi hoàn toàn có thể nghĩ rằng đem đi đặt ở đâu và chọn loại nào cũng được, đối với cả những hoa văn diềm chỉ hay gân cột trụ bên trong lẫn khối cấu trúc bên ngoài.
Đúng là con đường trước mặt tiền Nhà Thờ Đức Bà đã từng có tên là Tự Do. Trên con đường ấy đã diễn ra một vài xen trong tiểu thuyết mà tôi biết, chẳng hạn Cẩn trong cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Hoạt đi từ khu Bàn Cờ, dẫn hai cô gái, mà một trong số đó vừa trải qua giai đoạn hầm hập lý tưởng, đi đến công viên rồi thêm một quãng Tự Do nữa là ra đến bến Bạch Đằng; con đường này cũng lại xuất hiện trong tiểu thuyết của Graham Greene, nhưng lúc bấy giờ, sớm hơn khi Nguyễn Hoạt viết cuốn tiểu thuyết kia 2 năm, đó lại là đại lộ Catinat, chủ yếu là nơi các nhà báo hay sĩ quan nước ngoài quanh quẩn, Continental, Catinat, Majestic... Sự đổi tên những con đường, rất có thể, đã gây ra vô vàn những nhầm lẫn đối với những người thời trước, và cũng gây ra những ngờ ngợ kỳ quặc cho những người sau, nhất là ở chỗ khác đến như tôi (nhưng có vẻ như thành phố ấy, ít nhất thì đối với tôi là thế, được nói đến bởi những người ở chỗ khác đến thì nhiều hơn, tức là những dấu vết có thể tin được về nó tôi chỉ tìm thấy nơi những con người ở chỗ khác đến). Chẳng hạn rất lâu sau này tôi mới biết nhà thi đấu Phan Đình Phùng - chỗ gửi xe hằng ngày mà từ khi bị dẹp đi phải đi vòng quanh một lúc lâu mới kiếm được chỗ để tạm, khắp nơi đều trưng bảng hết chỗ để xe - sở dĩ có tên như vậy vì đó chính là tên con đường chạy ngang qua một trong bốn mặt tiền của nó, tức đường Nguyễn Đình Chiểu, con đường mà tôi luôn đi từ đường bờ kè rẽ vào. Một mặt tiền khác của nhà thi đấu nằm trên đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa - trước đây là đường Công Lý, nhưng những người thời ấy hẳn đã, giống như tôi, ngờ ngợ trước công lý mới ấy trên con đường vốn mang tên một ông thống chế Pháp, cùng với cái tên lóng của nó; hai đường còn lại vây quanh nhà thi đấu cũng đều từng có những cái tên Pháp, nhưng giữ lại được tên - nghĩa là đổi đi rồi đổi lại - chỉ có đường Pasteur.
(Lần đầu tiên đi lên thành phố bằng xe bus, tôi nhớ mình đã xem rất kỹ bản đồ thành phố và nhận ra con đường Nguyễn Thị Minh Khai, chính là cái tên từng được đem cho Pasteur mượn một thời gian, đi qua cầu Thị Nghè sẽ là tiện nhất để đi đến được chỗ tôi muốn, tuy nhiên xe bus, vốn không hề nghĩ vậy, lại đi qua ngả Nguyễn Đình Chiểu, song song với con đường kia; nhưng điều khiến tôi có ấn tượng lớn hơn là khi còn đang phân vân không biết cần phải nói với người lơ xe về điểm đến như thế nào, Pasteur, với s ở giữa và r ở cuối - điều hiển nhiên là những tên tiếng nước ngoài khi được nói xen vào trong một câu tiếng Việt thể nào cũng gây ra một sự đổi nhịp, ít ra với những người không quen nói từ ấy cũng như không quen nói tiếng nước ngoài trong những trò chuyện thông thường, tức là cái tên ấy sẽ chệch hẳn ra khỏi câu như thể được nhấn mạnh cách vô tình, đối với pas-teur, không chỉ có chỗ nối liền ở giữa mà còn có hai quãng dường bị kéo dài hơn những chỗ khác, do ngập ngừng, ở trước và sau hai tiếng nối liền không thể đọc chậm kia - thì một người khác đã giải thoát cho tôi bằng cách hô lên đúng lúc ấy một câu với pát tơ tách rời theo cách vô cùng đơn giản, cũng như các từ tách rời của mặt má hồng, dành cho Mac Mahon, mà sau này tôi biết).
Pasteur cùng với Nam Kỳ Khởi Nghĩa, nằm song song nhưng ngược chiều, tạo thành lối đi xuyên vào trung tâm rồi trở ra, qua cầu là quận 4, hoặc là xuống hầm Thủ Thiêm - đích đến của cô gái đã đưa ra chính lời nhận xét ấy, một đi buổi sáng một về buổi tối, vô cùng dễ hiểu và dễ định hướng đối với một người không mấy rành đường. Nhưng với tôi hai con đường này vô cùng hấp dẫn, bởi người ta có thể chứng kiến sự thay đổi liên tục của nhà cửa và con người ra vào những nơi ấy nếu đi từ quận 4 tới bãi xe nhà thi đấu rồi sau đó đi vòng trở về. Những con đường đi từ quận này sang quận kia - thêm một con đường đường khác giống như thế, đường Hai Bà Trưng, và cũng ở đây tôi gặp phải một sự bối rối không nhỏ mà mãi sau này mới hiểu được, đó là tượng Hai Bà Trưng trước đây đã bị người dân Sài Gòn giật đổ trong một cơn hả hê lớn, và thế vào chỗ ấy chính là bức tượng Trần Hưng Đạo chỉ tay về hướng Đông (tuy nhiên bến Bạch Đằng đã lại ở đó từ trước) trong khi đường Hai Bà Trưng vẫn giữ nguyên cái tên đặt từ năm đầu thời Đệ Nhất Cộng Hòa - bởi mỗi quận là một thế giới riêng, giờ đây, đối với tôi, và cũng bởi phẩm chất có được từ sự nối liền ấy của chúng, đã trở nên hết sức mù mờ. Một sự thay đổi vừa mới diễn ra, lần này không phải là tên các con đường, mà là các quận - không còn quận trong địa chỉ nữa. Nhìn một địa chỉ, giờ đây tôi không thể hình dung ra chỗ mình cần đến, nếu không dựa vào bản đồ; và cái ấn tượng tức thời khi nhìn thấy một dòng địa chỉ dài ngoằng - thứ dường làm hiện lên cả một khu vực lân cận, và bởi vậy, không khí của nó - giờ đã hoàn toàn biến mất. Tuy nhiên đó chỉ là một cảm giác mơ hồ, và nhiều khả năng là chẳng hề đáng tin. Và cũng rất có thể chính bởi sự hoang mang ấy đã, đôi khi, khiến người ta ngả hẳn về một hướng tiếc nuối quá đà. Khi thứ gì vốn từng được gắn cho một cái tên - loại tên xuất phát từ một sự nịnh đầm, để tưởng niệm, hoặc từ những gì, dù nghèo nàn thấy rõ, khả dĩ đại diện và không hề là bởi một sự thiết yếu nào đó, chẳng hạn 1, 2, 3 bỗng dưng xuất hiện cùng các chữ cái để đặt cho những con đường mới mở ra từ bãi hoang, hoặc để thay thế như các con số của người tù, hoặc theo cách mà tả và hữu đã mở ra khả năng để cái này và cái kia lẫn lộn với nhau, và đúng là chẳng bao giờ tôi nhớ được rõ bên nào để chỉ cái nào (nhưng đã không còn vua nữa thì tả và hữu để làm gì?) - sau một thời gian dài, đủ để mọi thứ xung quanh nó đã loay hoay tìm được cách tự định vị theo cái tên kia, bỗng bị đặt cho một cái tên khác, với các lý do thậm chí còn vô hại và tùy tiện hơn, thì bên cạnh các nhầm lẫn mà ai cũng đã biết còn có sự xuất hiện của một thứ gì đó dường lấp lánh như kiến thức - hiểu biết về những cái cũ - và đương nhiên không phải là không hề có lợi, dẫu luôn luôn là bởi lòng từ tâm và nhằm mục đích giáo dục và khơi gợi một tinh thần hướng về các giá trị bền vững, khi người ta tỏ ra, nếu biết cách và thậm chí không cần quá khéo, mình thuộc nằm lòng thứ kiến thức ấy. Có lẽ cũng theo cách này mà những gì bỗng dưng chết đi sẽ trở nên có giá trị vô biên, trong một cơn háu đói các biểu tượng, hay truyền thống, hay bất cứ gì khả dĩ nâng cao bản thân, lấp lánh chính nghĩa, hoặc đơn giản chỉ là để bám vào sau một cú quờ quạng. Những gì vào ngày hôm qua, của một thời điểm nào đó trong quá khứ, mới được xây dựng - và bởi vậy rất có khả năng từng gây khó chịu không ít khi rõ ràng nó chiếm chỗ của một cái gì đã bị phá đi - thì biết đâu vào một ngày nào đó, một thời điểm đôi khi chẳng quá xa về sau, sẽ trở thành một biểu tượng văn hóa. Người ta quá tin vào khả năng quên của con người; và dường như đã là một phản xạ tự nhiên, khi ai đó cần phải biện minh cho mình, việc thọc tay khua loạn được chăng hay chớ vào cái túi kiến thức ấy - một nhà kho lấp lánh đồ cổ, một kệ sách được chủ hiệu sách cũ gọi chắc nịch là sách xưa, một nơi nhét lẫn lộn những thứ đã bị phá hay giết đi bảo đảm hết dãy dụa, cùng với những thứ đã trở thành mẫu, tức yên tâm tránh được mọi xét nét và đem đi tra vào đâu cũng tự nhiên đẹp: một nơi bít bùng như bên trong một cái thiết vận xa thì rất thích hợp để đảo trật tự.
Nhưng đôi khi có những thứ rất mơ hồ - nhưng có thể cũng chính vì sự mù mờ không bao giờ được làm rõ như thế bởi ý nghĩ nó gây ra nhẹ hều nên tâm trí hầu như ngay sau đó bị hút vào những thứ khác - lại tồn tại dai hơn cả: suốt một thời gian dài buổi sáng chỉ thực sự bắt đầu với tôi khi nhìn thấy, trong lúc đang đi xuống khỏi cầu Khánh Hội, cột cờ Thủ Ngữ. (Tôi từng nói với một người rằng sống ở quận 4 thì ngày nào cũng phải đi cầu ít nhất vài ba lượt, người ấy hiểu lầm ngay, bởi tình cờ là mấy cái chợ bán đồ ăn hoặc đồ nhậu ở đây rất nổi tiếng, và dường như khó mà tưởng tượng được ở quận 4 thì có khu nào thiếu người hay thiếu chợ; nhưng chỗ tôi ở thì còn hơn cả một cái xó bị bỏ quên: ở cửa sổ bên này nhìn ra bến tàu, hay có lẽ là kho hàng của bến, đợt nọ có con tàu rất dài đậu lại lâu đến nỗi tôi nghĩ nó đã nghỉ hoạt động hẳn, mãi cho đến một hôm về nhà sớm hơn thường lệ tôi mới biết đó là một nhà hàng; cửa đối diện, ra ban công, nhìn ra cái bồn nước bê tông chắc chắn chẳng để làm gì được nữa, thậm chí phá cũng không thể, và như thế nghĩa là khu này thấp lụp xụp đến nỗi cái phòng tôi giống như một chòi canh cao nhất và nắng chiếu thằng vào hai mặt, thêm một mặt hứng nắng khác là bức tường). Chẳng biết vì sao tôi cứ nhớ mơ màng, trên quãng đường xuống khỏi cầu từ khi cột cờ hiện ra cho tới khi những trở ngại khác khiến xao lãng, chẳng hạn vài cặp đôi - và đúng là vậy dù còn rất sớm - chụp ảnh cưới chỗ công viên bến Bạch Đằng, rằng đã có ai cũng từng đi qua cầu Khánh Hội vào buổi sáng và nói về cái cột cờ Thủ Ngữ ấy, nhưng nói gì và thậm chí ai nói thì tôi chẳng bao giờ nhớ ra được, chỉ nhớ là một người đã sống ở đây rất lâu. Sau đó tôi sẽ rẽ vào đường Hai Bà Trưng sau khi ôm theo vòng xoay có bức tượng (nếu có người, khi ai đó đang nói, đợi cho hết câu rồi từ tốn bẻ lại rằng phải dùng bùng binh mới đúng, chín phần mười đó là một Việt Kiều hoặc một kiến trúc sư; tuy nhiên ai cũng biết là bùng binh - bồn binh - bồn kèn là chỗ nào và dù sao cũng khó dùng từ ấy để chỉ chung cách chính thức cho một thứ phải đi xoay vòng như vậy; và đương nhiên những thứ như thế, cùng với, chẳng hạn bởi một nhu cầu cấp thiết mà người ta phải hô lên, có Tân Sơn Nhứt chứ chẳng có Tân Sơn Nhất nào, thì rất hữu dụng khi móc ra từ cái túi kiến thức xủng xoảng kia). Nhưng ngay trước đó, tôi chợt nhớ ra, khi cột cờ vẫn còn trong tầm mắt, một ý nghĩ khác cũng luôn xuất hiện, lúc tôi vừa xuống khỏi cầu, đó là ranh giới giữa hai quận vừa bị vượt qua. Điều này giờ đây khó mà biết được rõ bởi các ranh giới vô hình ấy đã bị loại bỏ, và thậm chí nó thật ra từng được xác định ở đâu thì cũng chẳng mấy có nghĩa; tuy nhiên tôi biết chắc chắn rằng chỉ cần đi lên cầu Khánh Hội, theo hướng mà trước đó cột cờ ở bên tay trái còn phố đi bộ, khách sạn Majestic... ở bên tay phải, người ta đã đi sang một nơi nào đó hoàn toàn khác: buổi tối tôi đi về thường xuyên bắt gặp cảnh tượng một hoặc hai chiếc xe đẩy của người bán rong nép bên lan can cầu, trong khi bản thân những người ấy ngồi vắt vẻo trên lan can nhìn về chỗ họ vừa chạy khỏi. Ở đây, vừa lên cầu, chắc hẳn người ta đã ở ngoài ngoài phạm vi bị truy đuổi. Khi đã an toàn những người bán hàng rong ấy sẽ đi xuống cầu, ngược với dòng xe chạy lên, đôi khi tôi bắt gặp họ trong thế đối đầu này, rồi quành xuống gầm cầu và trở lại chỗ làm ăn hằng ngày. Dường như những người bán rong không bao giờ đi khỏi bến Bạch Đằng được, dù có bị xua đuổi cỡ nào đi nữa; và lối bán hàng với giá hoang đường của họ - chẳng cần đến lần thứ hai mua hàng của kẻ ngẫn nào đó lỡ sa vào - thì không còn là chuyện gây ngạc nhiên. Chính trong cái đêm đi chơi của Cẩn (lắm lời khủng khiếp) và cô gái của lý tưởng đang tìm chồng (hôm sau sẽ tự trách mình đã lỡ buông thả quá mức) trong cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Hoạt, bến Bạch Đằng - bến đò sang Thủ Thiêm - hiện ra trước họ - khi vừa ra khỏi đường Tự Do, trước cửa khách sạn Majestic, và đằng xa sau lưng là mặt tiền nhà thờ Đức Bà - tấp nập ồn ào như cái chợ đêm, với những gánh hàng rong và gái giang hồ quá thì, các bàn trải hoa với sơn hào hải vị, các lều bán rượu giả, đám hành khất có tổ chức, và không thể thiếu, các nghệ sĩ - một nơi đông vui nhất Sài Gòn ban đêm. Một người viết về Sài Gòn khác, ông Vương Hồng Sển - cũng lại là người giải thích rất kỹ việc ở quê lên đây như thế nào, và bất kỳ chỗ nào trong chuyện đang kể, tôi nghĩ, ông cũng có khả năng tìm được lối rẽ như thể đang đi trên đường Hai Bà Trưng - cũng kể lại một sự tích diễn ra dọc trên bến hội chợ chỗ gần cột cờ Thủ Ngữ này: một cặp bán rong, chồng phụ bếp vợ dọn bàn, miệt mài làm lụng dọc xuôi trên bến, cho đến khi kiếm được kha khá thì anh chồng tếch đi với gái... và có lẽ chính ở cái chỗ chị dọn bàn nọ uất nghẹn hát lên mấy câu thượng thơ phó soái thủ ngữ treo cờ... sao mày bỏ tao ấy, các cặp đôi kia, khi tôi đi qua đó lúc 8 giờ sáng mỗi ngày, đang chụp hình cưới. Đôi khi chỉ cần dừng lại chờ một cô dâu đi qua là đủ để cả một đoạn đường không ngắn tắc tị. (Các cặp đôi chụp hình cưới thường khéo chọn chỗ oái oăm, bởi ngoài cái bãi chia ly ấy, đương nhiên, là ở sân nhà thờ - Churchyard, sở dĩ có tên như vậy có lẽ vì các nhà thờ xưa kia được xây dựng ở mỏm cao nhất, xung quanh nền móng ấy là chỗ con cháu chôn cất tổ tiên của họ, và khi người ta không đặt nghĩa trang ở chỗ cũ nữa thì Churchyard vẫn không đổi nghĩa). Về phần chị phụ bàn cho Tây nọ, tôi nghĩ, có thể chị cũng không phải uất lâu, biết đâu chị ta lại chẳng sớm phải bỏ cả cơ đồ bán rong - thế nên quên được ông chồng theo gái - nếu mọi chuyện diễn ra giống như đoạn mở đầu một cuốn tiểu thuyết của Bình Nguyên Lộc: khi người Pháp bỏ đi, rất nhiều người sống phụ thuộc vào họ cũng hết việc, và một trong số đó đem cả gia đình về quê xây nhà làm lại từ đầu nhưng rất sớm sẽ phải lo đến sự khó lấy chồng của các cô con gái - rất đông.
Nhưng những người bán hàng rong trên cầu Khánh Hội, những người - đa phần là các thanh niên, hoặc ít ra vẫn còn ở độ tuổi rất sung sức chứ chẳng hề là các ông các bà mà cùng với họ gánh hàng rong đã trở nên một hình ảnh ít nhiều lung linh khi được nhắc đến, và dẫu sao thì nếu không có sức vóc và sự bặm trợn bề ngoài như thế họ chẳng bao giờ đẩy được những cái xe bán hàng kia đến chỗ họ cho là an toàn - chạy qua đó từ chỗ bến Bạch Đằng, chẳng bao giờ họ có thể xuất hiện được ở bên làn dành riêng cho người đi bộ; chẳng cần thiết phải thế, và điều đó cũng là không thể, khi mà làn này - giống như hai cái viền chạy dọc hai bên thân cầu uốn cong - hoàn toàn tách biệt với các làn xe chạy và có lối đi lên - bốn cầu thang - không thể trông thấy đối với những người, khi đang chạy xe qua cầu và bất chợt xao nhãng, đột nhiên thắc mắc về việc tại sao người ta có thể xuất hiện ở hai lối đi kia được, cũng như sẽ đột ngột biến mất, khi mà xe vẫn còn chạy tiếp xuống chân cầu chẳng có dấu vết gì của lối đi dẫn vào hai dải đi bộ tách rời kia. Lối đi ấy lẩn sau những tường cây gừa ép vào hai bên hông chân cầu, một cầu thang gần như là bí mật thường bị giấu khỏi mắt người đi bộ, đến nỗi không lần nào chỉ cho người nào đó lối đi này mà tôi không được thấy sự ngạc nhiên. Tôi chẳng bao giờ đi bộ - theo nghĩa một cuộc đi dạo cố tình không đích đến - một mình ở thành phố này, hoặc ít nhất là tôi đã chấm dứt hẳn việc ấy chỉ sau một hoặc hai lần thử từ rất sớm. (Nhưng chạy bộ một mình thì khác; chạy bộ một mình - dù sao thì tôi cũng đã thử và chẳng bao giờ làm lại điều gì tương tự - và cùng với việc đến hồ bơi một mình: những việc động đến chức năng của con đường và của cái hồ nước, và thế nên cần phải kể vào cả những người đi xe đạp với đầy đủ đồ nghề - áo quần bó khít, mũ bảo hộ, và tư thế riêng của họ, - như thể những người ấy tự đặt mình vào một chức năng riêng, nhất định là có ích, tách khỏi toàn bộ những người khác cùng ở trên con đường đó. Những việc như vậy, chạy bộ và chạy xe đạp thể thao - rất nhiều tính cách vui chơi lành mạnh và đem lại ích lợi được cho là lớn vô cùng về mặt sức khỏe - nghiễm nhiên được thực hiện kèm với một cảm giác về quyền: không bao giờ chúng được thực hiện ở một nơi tách biệt hoàn toàn - các mặt tiền phòng gym tiến đến chỗ mở thật nhiều vách kính - và sự tồn tại luôn được làm ra vẻ như thể ở trong những cái hốc của thế giới ấy luôn luôn chỉ có nghĩa khi có sự chứng kiến của những kẻ không đếm xỉa gì đến chức năng của con đường hay cái hồ). Thế nên từ khi khám phá ra cái lối đi bộ của cầu Khánh Hội ấy - nối quận 4 với quận 1, khu đất ven bến Nhà Rồng tối tăm và tụ tập các quán nhậu với bến Bạch Đằng, cùng với nó là đường đi bộ Nguyễn Huệ - rất lâu về trước, tôi chẳng bỏ lỡ dịp nào mà không nài nỉ - đương nhiên không phải lúc nào cũng dễ, việc đi bộ, lên cầu rồi xuống cầu, đi từ bên này qua bên kia, từ một nơi vắng vẻ đến vậy sang một nơi đông nghẹt người (đôi khi, vào một dịp nào đó, và hãy yên tâm rằng có rất nhiều những dịp như vậy như thể chúng chỉ đợi để mọc ra chẳng vì lý do gì, sự chen chúc đến tức thở ở đó, cả ở công viên lẫn đường đi bộ cũng như con đường ở giữa nối từ chân cầu đi qua quận 1, vào buổi tối đã được báo trước từ sáng, và thường ngay từ khi còn mơ màng trên con đường ấy tôi đã, với hiểu biết kia, cố bắt mình phải nhớ rằng buổi tối hôm ấy sẽ không thể trở về qua cây cầu này, mà thay vào đó là một cây cầu khác, cầu Calmette chẳng hạn) khi hiện ra trong đầu theo lối tổng quát mơ hồ thì không phải ai cũng thấy là rất hay - người tình cờ đi cùng tôi vào một buổi tối nào đó đi đến chỗ cầu thang, ở gần khúc đường ngoặt dưới gầm cầu, hoàn toàn vắng người bởi được che kín bởi bức tường cây, rồi từ đó trồi lên một chỗ lơ lửng trên thân cầu Khánh Hội.
Một hiệu ứng tương tự của sự thay đổi khung cảnh đột ngột giống như thế thỉnh thoảng cũng có thể bắt gặp trong một khoảng thời gian ngắn nếu ai đó chú ý đến khoảng không trước mặt ở đoạn sắp sửa lên đến đỉnh một cầu đường bộ lớn nào đó, rồi đi qua nó, và điều này chỉ rất ít khi xảy ra bởi không phải ai cũng đi với một tốt độ đủ chậm và, có lẽ cũng bởi vậy, không phải ai cũng chờ đợi những gì sắp mở ra trước mắt; dường như cả âm thanh cũng mất đi, hoặc đó chỉ là một hiệu ứng phụ gây ra bởi tâm trí bị hút vào một chiều duy nhất, khi đoạn đường dốc trải nhựa che kín trước mặt bất chợt thụt xuống, theo đà tiến lên liên tục, để mở ra một khung cảnh đầy ánh sáng, một dòng chuyển động sáng rực của vàng và đỏ và trắng, được nhìn thấy từ một chỗ rất cao trên đỉnh cầu. Điều cũng tương tự như thế, tức là về sự lẩn khuất vốn bẻ gãy cái nhịp đều đều chán ngắt của những gì lần lượt hiện ra trước mắt: đi trên một lối không thẳng, hay đúng hơn, những gì vốn có thể được trông thấy như trước một phối cảnh một điểm tụ trên con đường thẳng bị tiêu hủy bởi khúc quanh, bởi một dãy mặt tiền dựng đứng chắn trước mặt, và việc ta sẽ đi đâu hẳn chỉ có thể biết được khi đã đến thật gần. Nhìn thấy đích đến, khi đang tiến lên trên một con đường, rồi đi đến đó, theo lối chẳng có gì bất ngờ, chẳng phải là điều đáng chán lắm sao, hay ít ra đối với tôi thì như vậy đấy, trong khi đó chỉ cần một khúc ngoặt bất ngờ, hay cụ thể hơn, sự bất ngờ xuất hiện ở chỗ người ta vừa đi qua khúc ngoặt, khi những gì chắn tầm mắt bị rút đi dần dần và một thứ khác xuất hiện, một thứ gì đó dẫu thế nào đi nữa giờ đây cũng mang một vai trò lớn, bởi hoặc giá trị của nó được nâng lên hẳn trong mắt kẻ tò mò đang tiến lên kia so với trong mắt những người tiếp cận nó ở một phối cảnh khác, hoặc, nếu đó là một cảnh vật quá đỗi tầm thường và theo một mức nào đó gây ra sự hẫng mơ hồ cho những mong chờ dần dâng lên nơi người kia, và cũng bởi vì nhẹ hều và chẳng hề nghiêm trọng mà ngay lập tức một thứ khác chiếm trọn tâm trí anh ta, thì chính những mong chờ ngay trước khúc rẽ ngoặt kia được bảo toàn cách kỳ lạ, rồi sau đó thêm một lần nữa, rồi lại một lần nữa, con đường lượn gãy khúc chẳng bao giờ thôi hấp dẫn và trở thành lối đi anh ta chọn rẽ vào thay vì một lối khác dẫu lấp lánh ồn ào thế nào đi nữa cũng thiếu hẳn một bí mật lơ lửng mà chỉ mình người ấy khám phá.
Đôi khi cũng chỉ bởi một khúc ngoặt như thế, dẫn vào một khu vườn, được tạo ra cách không hề chủ ý, thậm chí miễn cưỡng, bởi sự kết hợp (hoàn toàn có thể xem là bất tiện) giữa giới hạn của các cạnh của khu đất cố định - các hàng cây cao đủ vượt quá tầm mắt chắn giữa nó với những ngôi nhà xung quanh và với con đường dẫn vào ở mặt tiền - và ngôi nhà đặt ở giữa, mà khu vườn ấy, được hỗ trợ bởi các tình cờ nho nhỏ kèm theo của thời điểm, hẳn đã để lại một ấn tượng lớn, nếu không phải là duy nhất thì cũng là thứ đại diện hẳn cho toàn bộ những gì liên quan đến nó mỗi khi trồi lên trong tâm trí kẻ - đương nhiên không phải là chủ nhà - vô tình bước vào đó.
Những gì được tạo ra với một chức năng, một ý ngay từ đầu được gán cho nó và sau đó chỉ còn mỗi việc tìm cách biện minh cho sự tồn tại kia như thể đó là điều tất yếu, đôi khi gây cho tôi một ham muốn mơ hồ nào đó chẳng thể nói rõ, bản thân tôi cũng không thể gọi tên cụ thể. Nhìn thấy chức năng ở mọi vật, theo một lối chiêm nghiệm những gì đã có thể tồn tại được mà phần nhiều đối tượng là những gì trong tự nhiên, thì đâu có gì đảm bảo rằng người ta đi đúng đường khi áp dụng việc đặt ra một chức năng ngay từ lúc khởi đầu tạo ra một thứ gì đó; với những vật đã tồn tại, liệu chức năng mà dường người ta tin rằng nó đang thực hiện - hoặc giả chức năng ấy là kết quả được đặt ra sau một sự tìm hiểu lâu dài - đã tồn tại ngay từ ban đầu sự hình thành của chúng? liệu có phải đó chỉ là thứ xảy ra sau này, khi những điều chỉnh khác để tồn tại đã được thực hiện ổn thỏa, hoặc nhiều khả năng vẫn đang tiếp tục diễn ra; nói như thế không phải là để dấn thêm một bước đến chỗ khẳng định rằng những gì thuộc về bề ngoài kia, những gì xảy ra sau một quá trình dài đầy rẫy các bó buộc, đã trở nên hoàn toàn tách rời với những gì là nguồn của nó, nhưng rõ ràng việc xem những gì ở cuối quá trình này, hay những gì được cho là chức năng, có thể thâu tóm toàn bộ sự tồn tại của vật - và rốt cuộc đi đến sự áp dụng mà đặt ra các chức năng mới cho những tạo vật mới - lại vô cùng đáng ngờ. Dẫu sao thì các triệu chứng, tức một loại phản ứng để đáp lại cái cảm giác mơ hồ mà tôi có trước những gì được cho là ưu việt bởi sự tuân thủ chức năng ấy, chẳng phải là tôi không quen thuộc, chẳng hạn như nỗi căm ghét. Chỉ là chẳng hạn thế, bởi chắc chắn tôi không hề căm ghét, hay ít ra tôi cũng không cố bày ra một cảm xúc nào cụ thể - và thường là lố bịch, giống như một âm thanh vô duyên rớt ra và chẳng cách nào tiêu đi hẳn mà cứ va đập vào các bức tường dội lại trong óc - khi tôi cố tình lặp lại một việc. Ấy là sau khi dẫn được người nào đó lên cây cầu kia; và như đã nói chẳng bao giờ tôi đi bộ một mình, tức là, để cho rõ, tôi luôn cảm thấy không có đủ lý do nếu chẳng hạn bất chợt muốn đi đến đâu đó và ngay lập tức đi đến chỗ ấy để thỏa mãn ý muốn của mình, ngay lập tức phóng theo hướng vừa hình thành trong óc, hoặc đơn giản là tôi lười, nhưng dẫu thế nào thì một người khác đi cùng, chẳng hạn vậy, dường như khiến tôi yên tâm mà làm những trò khơi khơi một lúc nào đó nảy ra trong đầu như thế, và điều này vô hại đến nỗi chẳng làm ai tự ái, tôi những hy vọng thế, khi nhận ra mình là một cái cớ cho chuyện vặt; tức là, khi đã lên giữa cầu Khánh Hội, chúng tôi sẽ dừng lại, và sẽ chẳng bao giờ tôi đi tiếp nếu chưa chỉ tay về phía tòa nhà đằng xa kia. Một tòa nhà phát sáng giữa một vùng mênh mông tối đen, và ngoài nó ra chẳng có một tòa nhà nào khác: nó chiếm trọn một vùng trời khu Thủ Thiêm, hoặc nói cho đúng thì vào thời điểm ấy chỉ có mỗi mình nó đứng ở đó; và điều quan trọng hơn cả đối với tôi, tức chính là điều khiến cho nó mắc lại trong đầu tôi cách khó chịu đến nỗi nếu không dừng lại và chỉ tay về phía nó, tôi không thể tiếp tục đi qua cầu: tòa nhà kính phát sáng ấy chính là tâm - cái lõi, hoặc trục đứng được dựng lên trước tiên - của toàn bộ khu đất lớn bị vây lại bởi một vòng cung sông Sài Gòn. Tôi nói với người đi cùng tôi như vậy, đương nhiên đối với người ấy, dẫu là ai, tòa nhà kia không hơn gì một tòa nhà cao tầng như có thể bắt gặp khắp nơi trong thành phố, nghĩa là một hành động vớ vẩn đơn thuần và chẳng nhất thiết phải quá chú ý. Một tòa nhà văn phòng cao tầng có khối đế dùng để làm trung tâm thương mại, và phủ toàn kính - tôi biết như thế, lúc đứng ở trên cầu, hay có thể nói rằng ở bất kỳ đâu tôi trông thấy nó thì đó luôn là tòa nhà phủ toàn kính - không chỉ các tầng có chức năng làm văn phòng bên trên mà còn các mảng lồi lõm cố ý của cái vỏ bao lấy khối bên dưới, và nhìn từ xa chẳng thể thấy rõ; không ít lần tôi đi qua dưới chân tòa nhà, và cũng đúng bằng ấy lần ý thức về một bầu trời méo mó được phản chiếu trên các mặt kính của nó lướt qua trong đầu tôi, và kèm theo đó là cảm giác rằng mình đang bị nhạo báng bởi một cái nhìn từ trên xuống nửa phớt lờ trịch thượng nửa nhăn nhở kệch cỡm. Tôi còn nói thêm đủ thứ với người lơ đãng đứng bên cạnh, nhưng dù thế nào thì cũng là để cố gắng kéo dài thời gian ngón tay mình chỉ vào nó, cho đến khi nào toàn bộ cảnh tượng sắp sửa trở nên lố bịch trông thấy. Điều duy nhất tôi biết chắc - sau nhiều lần tới lui xem xét - giữa rất nhiều những điều mù mờ khác, và trong mớ lùng nhùng ấy có cả lý do tại sao nó lại hấp dẫn tôi đến như vậy, cùng với câu hỏi rằng liệu việc ấy có được sắp đặt cố tình? đó là khi tôi đứng giữa cây cầu Khánh Hội, chỗ rạch Bến Nghé đổ ra sông Sài Gòn, chính tòa tháp nhạo báng kia là điểm giao của hai hướng, một chỉ ra từ ngón tay tôi, một từ ngón tay bức tượng Trần Hưng Đạo. Nếu gặp may chúng tôi sẽ được ngắm pháo hoa bắn lên ở khoảng trời tối đen đằng xa kia.
Nếu như pháo hoa vẫn còn có thể làm cho tôi có bất kỳ cảm xúc nào thì đó chắc hẳn phải diễn ra theo lối gián tiếp; cô gái từng đi cùng tôi lên cây cầu ấy thường bất chợt thông báo với tôi về pháo hoa được bắn lên, ở bất kỳ chỗ nào, - và chắc chắn có thể nói là chưa một lần nào trông thấy pháo hoa mà nàng không phản ứng như vậy, - bằng cả lời và vẻ mặt dường thể hiện một sự sung sướng quá đỗi như thể một điều gì đó tuyệt nhất đời nàng vừa mới xảy ra. Và không lần nào tôi lại không bất ngờ trước cái ý rằng pháo hoa có thể gây ra một sự sung sướng nhường ấy. Trên cái chòi canh của mình, ở giữa bồn nước và bến cảng, tôi đã chứng kiến vô vàn pháo hoa, đúng hơn phải nói rằng tôi đã nghe thấy tất tật mọi lần pháo hoa được bắn lên, bởi chẳng buồn ngó ra cửa sổ hoặc ra ban công vào những dịp như vậy nữa (nhưng đôi khi chỉ có tiếng mà không có hình, khi người ta nghĩ ra một điểm bắn mới vô tình khuất tầm nhìn của tôi trên chòi canh, dường như tôi chẳng thể xác định nó được bắn từ phía nào, tiếng bùm bụp ngắt quãng chẳng có nhịp ấy của những hân hoan con người như thể ép vào từ cả hai phía). Đối với tôi nàng có một điệu bộ kịch nghệ nhất hạng, nhưng hiểu biết này chẳng mảy may làm suy xuyển sự ngạc nhiên luôn luôn mới của tôi trước nàng. Đó có phải một màn kịch hay không cũng chẳng quan trọng, bởi nếu đúng là vậy, theo một cách nhìn nào đó, buộc phải bổ sung rằng chưa bao giờ màn kịch ấy chấm dứt, hoặc nói cách khác, vô số điệu bộ kịch cọt của nàng liên tục nối tiếp nhau kín kẽ đến nỗi chỉ có kẻ nhỏ mọn nhất - và đúng là không ít lần nàng gặp phải những kẻ như vậy theo như những gì nàng kể với tôi - mới để cho bị hút vào những gì bị cố tình che giấu. Những kẻ lúc nào cũng chăm chăm nhìn vào sau cánh gà, - trong khi cố tình phớt lờ, hoặc đau đớn nhận ra mình chẳng thể chạm đến được, vô vàn thứ được bày ra kia, những thứ vốn chẳng có phần nào dành cho chúng, - những kẻ chỉ chờ cơ hội ghé mắt vào khe cửa phòng trang điểm ấy, đâu phải lúc nào cũng, và buộc phải nói rằng trong hầu hết mọi trường hợp là như vậy, bị thúc bởi nỗi tò mò muốn thấy những điều khả dĩ mở ra một khả năng khác gây sững sờ; những kẻ ti tiện sẽ vô cùng hả hê và không ngần ngại, ngay khi có thể, tuyên bố những phát hiện ti tiện của chúng mỗi khi thoáng thấy một vệt cỏn con - những vệt nứt đôi khi đầy nguy cơ nhưng trong phần lớn mọi trường hợp đều chẳng đáng nói và thậm chí dễ được bịa ra hơn cả - khả dĩ hằn sâu thêm những ý vốn được hình thành bởi sự mù của bản thân chúng; nói đúng hơn, không phải mù đến độ hoàn toàn không thấy gì, bởi có sự khác nhau giữa người mù hoàn toàn và người mù dở trông thấy mọi thứ đều lờ mờ, cũng giống như có sự khác nhau giữa một người không đọc gì cả với một người đọc rồi không đọc nữa, điểm mấu chốt là người ta luôn tiếp tục bịa đặt ra xung quanh những dấu vết, rất ít, của cái thực theo một lối nào đó phần lớn bị hút theo hướng của dục vọng bản thân họ. Đối những kẻ ấy nàng chỉ là một thứ dặt dẹo bẩn thỉu lúc nào cũng nói dối, và cũng không phải nói rõ thêm rằng nàng cũng đánh hơi được ở chúng cái mùi căm ghét chĩa vào tất tật những gì của nàng. Và đặc biệt là vẻ mặt khi thấy pháo hoa của nàng; cứ như thể nàng đã chờ đợi nó từ lâu, và lúc nào ý về sự rực rỡ kia cùng những ý đã trở nên quá phổ biến về nó luôn có chỗ trong cái kho vô vàn những thứ dường được sắp đặt, bất kể khéo hay không, của nàng. Nhưng kịch cọt hay không thì quan trọng gì, và thậm chí có thể nói rằng đó là những lúc, đối với tôi, nàng ít kịch nhất. Đúng là phải thừa nhận rằng - và có lẽ đây chính ở đây mà những kẻ ti tiện kia tìm được chỗ để phóng ra những căm ghét của chúng - có một sự tương phản luôn luôn biết cách phá hỏng cái khoảnh khắc khi người ta bắt gặp điều được mong chờ quá lâu; sự chênh lệch rõ rệt ấy, khi những gì vốn được vẽ thêm trong tưởng tượng ngay lập tức được đặt cạnh hình ảnh thật của nó, khiến cho cái trông thấy dường mất hết những giá trị mà người ta gán cho, nói cách khác, cái thực đã mất đi vị thế là khởi nguồn cho tưởng tượng và đành phải chịu - trong một khoảng thời gian có thể rất ngắn hoặc cũng có thể chẳng bao giờ chấm dứt - bị đặt vào vị trí một kết quả hỏng của một chuỗi ảo tưởng, và bất kể cảm giác sung sướng kia có đến hay không thì cũng có một khoảng thẫn thờ, dẫu nhỏ và khéo che giấu đến đâu, xuất hiện cùng lúc với khoảnh khắc nhìn thấy. Trong khi đó phản ứng của nàng lúc nào cũng mới và luôn luôn là nỗi sung sướng nhất hạng, chẳng bao giờ để hở ra một vệt thất vọng nào (tuy nhiên khi nó thực sự đến, nỗi thất vọng khủng khiếp của nàng, không gì có thể gây rã rời hơn). Sự thật là chẳng phải ai cũng chịu thừa nhận rằng trong khi chờ đợi như thế nàng bị xao nhãng bởi những mong chờ khác - nhiều vô số kể - và khi khoảnh khắc pháo hoa vụt sáng nàng bị giật về thật mạnh trở lại với nó. Nhưng khi tôi, sau một lúc để cho mình làm quen được với ý nghĩ rằng nàng thực sự thích pháo hoa đến vậy, ướm thử một câu ậm ờ đó, để thăm dò, hoặc cũng có thể làm thế nhưng vội vã hơn nhiều, và không phải là không hoảng hốt, với hy vọng cứu vãn được sự thực - bởi vì quả thực đôi khi tôi nhận ra chính mình đếm một cách máy móc những tràng bắn ra đằng xa kia - rằng tôi đã quên không kịp thời đáp lại đủ mức hào hứng, thì nàng đã ngoảnh phắt sang một chuyện khác, và pháo hoa thì đã là chuyện xưa như trái đất chẳng buồn phải để tâm đến nữa. Đôi khi nàng sẽ khởi sự kể một chuyện gì đó rất không đúng chỗ, và tôi phải sửa soạn lại từ đầu để làm quen với một thứ mới, dù rất có thể vẫn là cùng một chuyện đã được kể.
Nhưng tòa nhà kia thực sự có vấn đề gì với tôi, chẳng thể nói rõ được. Điều xác thực duy nhất trong các lý do nó trở đi trở lại lần đầu tiên trong ý nghĩ của tôi ấy là việc suýt nữa tôi đã làm việc ngay tại đó, tòa nhà trung tâm khu đất mới; thậm chí có đến hai lần tôi được hẹn phỏng vấn ở đó. Ấy là vào cái quãng đang phải tìm ngay lấy một chỗ làm, sau khi dịch bệnh kết thúc, - đúng hơn phải nói rằng, bởi có cái gì kết thúc hay khởi đầu ngay lập tức đâu, sau khi tôi có thể ra khỏi nhà, - sau một quãng ngồi không dài đằng đẵng cùng với những ảo tưởng, dẫu chưa kết thúc hẳn, bằng những sắp đặt tình cờ mà vẻ tàn tạ thấy rõ của chúng đã chẳng còn giấu giếm được gì nữa, và như thế phần nào cũng là bởi các ảo tưởng mới đã ló mặt, đôi khi âm ỉ từ rất lâu chỉ đợi đến lúc bùng phát. Nhưng rốt cuộc tôi cũng chưa từng bước vào tòa nhà ấy, dù ngày hẹn đã được chỉ định, và thậm chí chỉ kịp đặt chân lên bậc thềm vài giây trước khi người bảo vệ của nó đến hỏi xem tôi đã chích mũi thứ hai vaccine chưa, hay điều gì đó tương tự để bảo đảm rằng tôi không dây bệnh sang cho cả tòa nhà. Cuộc họp đã diễn ra online, và tôi chia tay họ sau khi biết được rằng sẽ phải làm việc hết cả ngày thứ Bảy và phải mặc cả đồng phục; nhưng cũng phải nói rằng những thứ rầy rà như vậy, mà tôi chịu đã quen, còn được hỗ trợ bởi một nỗi khó ở đặc biệt dai dẳng kéo dài suốt hai buổi phỏng vấn gây ra bởi một sự hớn hở tin chắc nào đó của người phỏng vấn đầu tiên, không phải một kiến trúc sư, khi chị ta ngay từ đầu đã tuyên bố với tôi rằng tôi sẽ được làm việc với Mr. Salvador. Bác Salvador ấy, người thiết kế bảo tàng Quảng Ninh ấy mà, chị ta nói như một điều hiển nhiên mà tôi biết quá trễ, mà nhẽ ra tôi phải xem như một kiến thức, và đương nhiên tôi phải hiểu ngay lập tức rằng bảo tàng Quảng Ninh là một kiệt tác kiến trúc. Nhưng cái bảo tàng Quảng Ninh ấy thì tôi đã biết nó trông như thế nào rồi. Những ngày sau đó tôi hấp tấp tìm một chỗ nào đó để chích cho bằng được vào người mình mũi vaccine thứ hai, và rồi thì sau một quãng vòng quanh khắp mọi ngõ ngách nữa tôi đến làm việc với Cat, H và K. Rốt cuộc thì tôi cũng đến làm việc trong một tòa nhà cao tầng, thứ bằng cách nào đó - sau những lặp lại của những dấu hiệu nhỏ thoáng qua, nhưng đến một lúc nào đó sự lẩn lút của chúng buộc tôi phải chú ý tới - đã ám tôi trong suốt một quãng dài. Nhưng phải nói rằng tôi hoàn toàn không ở vào thế có thể chọn lựa, - đương nhiên với tôi thì việc từ chối làm cho người đã tạo ra (cái từ bỗng trở nên bóng bẩy làm sao, và tôi cũng đủ kinh nghiệm để biết rằng chẳng hề có một sự biến hóa từ không thành có hoàn toàn chủ động nào ở đây cả nhưng cứ tạm thời như thế đã) một tòa công trình như cái bảo tàng ấy, cùng lúc phải mặc một thứ đồng phục áo thun có cổ trong khi người phụ nữ đầy tự nào kia lởn vởn xung quanh, thì còn lâu mới là chuyện để nghĩ ngợi, - thậm chí suýt nữa tôi đã tin rằng mình thực sự phải đi kiếm chỗ khác vì lại một lần nữa lỡ hẹn phỏng vấn, và như vậy không chỉ bởi lại một lần nữa tôi bị tay bảo vệ của tòa nhà mời về khi mà tôi không có tờ giấy - đương nhiên sự tồn tại của tôi và lời lẽ của tôi, như thể tôi còn nghe thấy tiếng mình trong cái sảnh thật rộng và sáng nhưng vắng ngắt ấy, là chẳng đủ để cho người kia tin rằng tôi không đem dịch bệnh tới, thậm chí tôi còn cẩn thận tháo khẩu trang, cái thứ có lẽ lắm vi khuẩn hơn hết thảy mọi thứ khác mà người ta yên trí vung vẩy khắp nơi - của một tay bác sĩ ngồi văn phòng bệnh viện nào đó chứng minh là tôi trong sạch, mà còn bởi, như sau đó tôi nhận ra, với sự cay đắng như thể nhận ra điều không thể cưỡng lại đã được định sẵn bởi những thế lực khác, tôi đã vào nhầm tòa nhà: dù đúng là tòa nhà văn phòng ở phía sau khu đất quả thật khó mà được chú ý đến, - nhất là khi chẳng mấy ai đến văn phòng vào quãng ấy, - nhưng bước chân nhầm vào một sảnh khách sạn mà vẫn tưởng đó là cái sảnh văn phòng, đối với người làm cái việc như tôi vẫn làm, thì không thể chấp nhận được.
Nhưng rồi sau đó mọi chuyện cũng được giải quyết êm xuôi, tức là chẳng việc gì phải bấn lên - những cơn thương thân bất chợt kiểu như thế đến một lúc nào đó người ta cũng biết để mặc cho chúng tự chấm dứt; sau đó tôi thấy mình - đúng là vậy, cứ như thể tôi nhìn thấy từ rất xa, ngay lúc ấy, cái kẻ đang phát ra một thứ âm thanh lạ lùng không thể bị hút vào đâu, và không chỉ với tiếng nước ngoài mới như thế - ngồi đó tìm cách nói với bà giám đốc - Catarina C., nhưng nhất định muốn người khác gọi bà là Cat - về cái nhà nguyện mà tôi đã rất thích. Cat chú ý đến nó và tôi chẳng còn e ngại mà nói ngay rằng tôi thích nó ghê gớm dù chỉ là một thứ bỏ đi - cha xứ khẽ lắc mái đầu chẳng còn mấy tóc, dù chẳng phải là sau đó không ướm trước những lời bóng bẩy theo thủ tục vì dẫu sao thì cũng hoàn toàn miễn phí, khi mới liếc qua nó chừng mươi giây; đúng hơn, bởi dự án bị bỏ mặc - cũng chính vì miễn phí - thì người khác mới quẳng qua cho tôi, và không phải là tôi không biết điều đó khi khởi sự vẽ: lối đi hẹp hết mức, được giấu kín, gấp khúc và thật tối, và gian thờ mở ra với đầy ánh sáng sau một khúc ngoặt. Đúng là nhà nguyện ấy khá nhỏ, và cũng bởi vậy cái chiều cao kia mới thật đáng để tôi khăng khăng bám lấy; tôi đã cố tình, tôi nói với Cat như vậy, để cho cái đỉnh của lối vào cao nhất có thể, - dù đó không phải một tháp chuông và đây chỉ là một nhà nguyện nhỏ của giáo xứ, - vì quan trọng nhất là chiều cao. Tôi lại còn làm nó thật hẹp, hẹp nhất có thể mà một lối vào chính cho phép, và nhờ vậy càng nhấn mạnh thêm cho chiều cao của nó; điều tôi muốn là một cảm giác vượt quá con người, một kích thước quá cỡ, quá cao và quá hẹp, so với kích thước con người, và chẳng hề có cái gì gọi là tiện nghi ở đó; và người mà một lúc nào đó nghĩ đến việc đi vào nhà nguyện ấy sẽ chẳng thể nào vẫn còn y nguyên - so với lúc bắt đầu trông thấy rồi bước lên các bậc thêm đầu tiên - khi nhận ra mình đã bước vào gian thờ, rộng và đầy ánh sáng, và trước mắt, qua vách kính lớn, chỉ toàn màu xanh của những cái cây trồng phủ kín một khoảng sân bên ngoài. Ít ra đó phần nào cũng là điều mà cha chánh xứ ở đó đã muốn, hoàn toàn tách biệt, và để nhấn mạnh thêm tính hợp lý của yêu cầu này chính cha đã, với một giọng hùng biện không chấp nhận một ý phản bác nào, - và cũng bởi tôi và ông anh họ của tôi, người chuyển dự án qua cho tôi, không phải con dân ở xứ đó, - đưa ra vô vàn các dẫn chứng về thói ăn ở bê bối thô tục và đầy lầm lạc của đám giáo dân xung quanh mảnh đất ấy của nhà nguyện - vốn tách biệt hoàn toàn khỏi mảnh đất lớn nơi có nhà thờ, nhà xứ và nghĩa trang giáo xứ; một biểu tượng, cha nhấn mạnh chất giọng kim, mà ai cũng có thể trông thấy. Đương nhiên mọi thứ quay ngoắt sau đó, khi cha trông thấy hình ảnh của nhà nguyện, và chỉ có kẻ bất kính mới dám nhắc lại những gì đã được bày tỏ trước đây: yêu cầu đã chuyển thành phải tận dụng được tối đa mật độ xây dựng, và đặc biệt là, ai cũng có thể sử dụng, tất tật đều phải được chào đón, đều phải thất thật tiện để ghé vào khi dợm chân bước qua chỗ ấy. Cao như vậy để làm gì, cha nói, và đó chẳng phải là một câu hỏi. Dường như tôi đã có thể nói ra tất tật những điều ấy với Cat, một khi đã bị cuốn vào, nhưng sự thật, tôi đã chỉ có thể ấp úng gò ra những gì vô hại nhất. Những gì được nói ra thành lời, khi còn ở trong đầu tôi chúng vốn có chỗ và trật tự và tỷ lệ thích hợp trong một chuỗi những ý khác, ở đó chúng được đặt cạnh những gì đã tạo ra chúng và cả những gì chúng sẽ dẫn đến, giờ đây, khi đã thoát ra khỏi miệng và trở thành âm thanh, chúng lại trở nên kệch cỡm và vô lý như những khẳng định, như những cái xác khô bóng bẩy, chẳng còn có thể hiểu được khi mà mọi dây dợ buộc chúng vào những cái khác vốn quan trọng hơn nhiều đã hoàn toàn biến mất; thoát khỏi những gì vốn kéo và đẩy - nhờ vậy mà có thể đứng được - và nắn lại chúng không ngừng, những âm thanh ấy, thứ dường không thể tiêu đi và liên tục va đập vào các vách tường rồi dội lại, mang một vẻ lạ lẫm và lố bịch và tự mãn vô cùng đáng ghét. Hoặc có thể là đôi khi tôi bị kìm lại bởi nhận ra, trước khi nói, sự không đúng chỗ của những điều vốn đã vô cùng ầm ỹ và không thể sai được ngày hôm qua, thậm chí mới chỉ một lúc trước, hoặc cũng có thể còn đơn giản hơn nữa, rằng tôi chẳng biết nói thế nào với một thứ ngôn ngữ mình không quen, và rốt cuộc vắt ra những lời vớ vẩn không ngờ. Cao nhất có thể, tôi nhớ mình đã lặp đi lặp lại điều ấy, trong sự bất lực ít nhiều dần chiếm lấy tôi, và sự ngượng nghịu của lời lẽ ấy được kết thúc, sau những ú ớ khác, bằng kết luận chán nản của tôi rằng rốt cuộc họ muốn một cái đình hơn là một nhà nguyện. Trước đó khi còn đầy hăng hái tôi đã chỉ ra cho bà những cơ sở xác thực khác - chỉ ra, với tập hồ sơ những hình vẽ bày trước mặt cùng những thuyết minh ậm ờ đôi khi tôi tự hỏi liệu đã nhiều quá hay ít quá những gì tôi có thể nói về nó để hiểu được - để cho cái nhà nguyện ấy hoàn toàn có thể xây được, đây là hệ kết cấu của nó, những cột và dầm bê tông được tính toán sơ bộ, đây là hệ mái thoát nước cùng những đường ống kỹ thuật, thậm chí còn có cả một lối trượt lên dài ngoằng dành cho người đi xe lăn - thứ, kỳ khôi làm sao, đối với một nhà nguyện nhỏ như vậy lại hoàn toàn lấn át và chiếm một chỗ không nhỏ, chỉ để, thực vậy, bày ra cho người ta thấy rằng những người khuyết tật kia hoàn toàn có thể sử dụng được, rằng chức năng của nhà nguyện phải được sử dụng cho tất cả mọi người, trong khi cái thang máy giấu bên trong luôn luôn không đủ với những con mắt đòi hỏi và luôn hả hê vin vào một thứ luật trên giấy tờ nào đó để bác bỏ và đòi hỏi những thứ mà bản thân anh ta cũng có thể hiểu được sự cần thiết hoặc vô lý rõ rệt; và dường tôi còn muốn nói nhiều hơn nữa, trong khi lời lẽ đã càng lúc càng lụt đi đâu hết cả, rằng toàn bộ đã được tính toán hoàn toàn nghiêm túc, dẫu cho đó là một thứ bỏ đi ngay từ đầu; đương nhiên tôi ngay lúc ấy đã nhận ra mình chẳng thể làm rõ thêm bất cứ gì ngoài những hình ảnh kia, cho tới khi rốt cuộc tôi nghĩ mình nên im đi thì hơn. Liệu sự chán nản ấy của tôi - trước lời lẽ của mình hơn là trước cái đồ án bỏ đi - có bị hiểu nhầm không, trước mặt Cat tôi chẳng thể nào biết được; nhưng dẫu sao Cat luôn có cách vòng tránh giúp tôi sự ngượng nghịu này, đôi khi, thật vậy, bà chỉ phẩy tay ra hiệu rằng thôi tôi chẳng cần nói nữa, và tôi ngay lập tức im lặng một cách sung sướng.
Cao nhất có thể
