Tự vẫn truyền thông

Cụm từ ấy nảy ra khi thoạt lướt qua chức danh của một người, đương nhiên tôi nhìn nhầm. Nhìn kỹ lại thì đó là tư vấn truyền thông (các tư vấn tương tự: tư vấn sản xuất, tư vấn mỹ thuật, tư vấn thiết kế, tư vấn tài chính, tư vấn đầu tư bất động sản... nhìn chung mọi nhà tư vấn đều sống rất lâu và các nhà tư vấn, cứ như cùng có một dạng tinh thần đặc thù mà hệ quả phụ là khiến người ta có khả năng sống thật lâu, sống vắt từ thời này sang thời khác mà chẳng hề hấn gì, như cái nhân vật gần đây tôi tưởng như tin được hóa ra lại nói linh tinh có chọn lọc (cũng là một cựu đầu tư bất động sản), người này trên danh nghĩa là một nhà cố vấn, tuy nhiên sau này, có thể rất sớm thôi vì ông ta đã quá già, sẽ nhận ra rằng phải đổi thành tư vấn mau mau, chứ cố vấn thì lại ra đi sớm, gây căm ghét, và còn bị bắt tắc kê vào người, giống như cái người mà ông ta nhận là quen biết (dù thực ra lúc ấy ông ta chỉ là một thằng oắt con)).

Nhân tiện, đó là một phụ nữ; phụ nữ hiện đại rất tự tin làm một vài việc mà các bà chẳng mấy khi đi ra khỏi tỉnh như bà thím tôi chỉ nhếch mép (việc lôi bà thím tôi vào đây chẳng phải là chuyện vô cớ, và vin vào sự đánh giá của một người như vậy để nghĩ về một việc nào đó hẳn là sẽ rất... nếu không phải một tâm lý đặc thù ở những người như bà thím tôi. Giống như cách mà người ta chột dạ - trước một trạng thái tâm thần lạ lùng báo hiệu nguy cơ hoặc một ngưỡng mới của cuộc đời bỗng dưng xuất hiện - khi một người vốn chẳng bao giờ cười - và vẻ cáu cẳn, hay ít nhất là dửng dưng, của người ấy luôn được yên tâm là chuyện đương nhiên - lại bỗng dưng mỉm cười rất điệu bộ, thì tôi cũng bị ấn tượng bởi một cái nhếch mép của thím tôi, vốn lúc nào cũng giấu rất khéo sự ngờ vực cố hữu - thím bằng lòng để yên cho cái sự ghét bỏ ngấm ngầm kêu la trong đầu mà không dám đụng đến nó, thà đọc kinh một mình còn hơn, và chỉ nhượng bộ ở con mắt - bằng cái vẻ ưa hòa hoãn, và chẳng bao giờ nhếch mép lồ lộ ra mặt như thế, chỉ trừ một hai lần, hoặc ít ra không bao giờ để cho người ta thấy mình có một biểu hiện đánh giá nào vô tình bị bắt chợt; nhưng rốt cuộc rồi ai cũng ngờ ngợ về phản ứng của thím, dù có vô tình thấy cái vẻ mỉa mai kia thoáng hiện lên hay không, bởi liền sau đó thím bỗng dưng thông báo liên tiếp về hàng trăm thứ tin thời sự (một thứ thời sự địa phương có trung tâm thường là nhà thờ và các nhân vật trong vùng) lúc nào cũng có sẵn mà thím tưởng rằng như thế có thể làm người ta xao nhãng).

Dẫu sao tôi vẫn thích các tin tức của thím tôi hơn bất kể các loại tin tức nào khác mà người ta nói ra với mục đích muốn cho tôi biết (nhưng thường là cho những người khác đang có mặt) đó là những điều rất đáng quan tâm, những cái mới, những cái chưa từng có ở đâu hoặc những thứ nhẽ ra tôi phải biết rồi. Điều kỳ lạ là ở chỗ, khi thím tôi nói liếng thoắng như thế người ta biết ngay là tại sao, và trong khi hạ cố góp chuyện, trong một không khí vui vẻ nửa đùa cợt, đôi khi có những thứ rớt ra gây kinh ngạc hơn cả, nhưng đối với thím đó hẳn chỉ là một hạt cát trong cái kho đủ thứ chuyện linh tinh của thím; trong khi đó ở những người kia, những người có rất nhiều điều muốn nói - mà xếp ở bậc cao nhất là các Việt kiều, và ngay ở bậc tiếp theo là một giống loài tương tự (trong tương quan với nhà tôi) nhưng đã không còn từ lâu (bởi rất nhiều nguyên nhân trong đó việc các ông bà lớn tuổi đã mất dần chỉ là một), bà con ở Sài Gòn xuống - trong câu chuyện của họ, những câu chuyện hứa hẹn gây sững sờ và nâng cao giá trị của người kể, chẳng có gì rớt ra mà còn chút giá trị; không có vụn bánh mì, chỉ toàn là bọc ni lông.

Thím tôi hoàn toàn không quan tâm đến việc đẹp là thế nào (thím có hai đứa con trai, có lẽ điều này càng khiến thím có thêm chứng cứ cho sự vô ích của cái ấy), có kiên nhẫn giải thích thì thím cũng chỉ tìm cách trốn sau mấy chuyện tỏn mỏn lúc nào cũng không đúng lúc của thím... Nhưng tôi hoàn toàn phụ thuộc vào thím, đặc biệt là việc mua hoa dịp gần tết mỗi năm. Thím sẽ chọn những bông to nhất, hoặc những bông có nhiều khả năng sẽ nở đúng vào ngày tết. Nhưng dẫu sao tôi chỉ cần có cái mùi ấy, vào đúng những ngày ấy mỗi năm, khi nửa đêm mở cửa bước vào nhà... thế nên, bông gãy (bởi vì to quá, thím bảo, tôi đành biết vậy) thì vẫn có mùi, tôi phải tìm cách ghép vào sao cho không tức mắt.

Cần thêm đỏ, và cũng cần thêm cả xám, thế nên mới có nhiều Conrad

Cùng lúc ấy

Nhưng phải nói cho rõ, cái thứ truyền thông của bà thím tôi ấy, tuy đủ loại tin tức lặt vặt, hoàn toàn không có gì chung với những chuyện trò tanh tưởi (những gì đã rục ra rồi mà cứ day đi day lại và bồi thêm vào mãi, cứ tán ra mãi, chẳng có lấy một cái gì mới, thì còn bốc lên mùi gì khác nữa đây) của những người ngồi lê khắp chốn, nơi nào cũng sà vào và rất giỏi làm cho chỗ ấy đượm cái mùi kia của mình. Và cũng phải nói rằng không chỉ có phụ nữ, vốn có khả năng đặc biệt trong việc làm cho oằn xuống, làm cho chín rục, mà dần dần đã trở nên đậm đặc đám đàn ông, cái đám chỉ giỏi dè bỉu và chỉ muốn thế nhưng luôn luôn biện minh bằng cách nói sao cho hay và dõng dạc bởi cho rằng, và thật sự tin tưởng như thế, mình nhân danh chính nghĩa, nhân danh cả những người chính mình tự tay giết đi, bắt tắc kê vào người (tức là dùi lỗ trước rồi găm đạn vào sau cho chặt ấy), trích dẫn rất nhiều và đánh số chú thích rất bài bản.

(Có rất nhiều loại chú thích, chẳng hạn những gì không thể không có, hay những lúc vì quá ngại làm gãy nát thêm mạch viết vốn đã quá lạc đề (De Quincey), nhưng cũng có những chú thích gây bực mình, và bốc mùi nhất trong số ấy là các chú thích của nxb tri thức; quá nhiều tri thức, quá nhiều sự lo lắng sợ rằng người đọc sẽ bỏ lỡ những bàn luận tinh tế nhưng chỉ thuần là tán, giống như một ụ quá nhiều đồ ăn thừa giàu protein như thịt, xương cá, vỏ trứng... thì sẽ bốc mùi kinh hãi thế nào.)

Và cũng có rất nhiều hồi ký

Đại bàng và gà

Phải quay lại với tháng Mười hai, nhất là vào những lúc như thế này, trời mưa ri rỉ cả buổi tối - tức là chẳng hề có chút gì liên quan đến những thứ mà người ta, khi nhắc đến tháng ấy, có thể tưởng tượng ra ngay, hay ít ra với tôi là thế: đèn vàng của cây thông Noel, và các loại đèn led giăng đầy đường (ở xóm đạo thì thế đấy, và thêm nữa, nhạc vàng lúc ấy sẽ được phát đến rã cả tai ngày này qua ngày khác; nhưng dù sao thì cũng phải nói thêm rằng đó chỉ có thể là các ấn tượng dai đến phát bực đã bắt rễ từ hồi còn nhỏ, vì nếu như trí nhớ của tôi chỉ bắt đầu tồn tại khoảng chừng mười lăm năm đổ lại đây, chắc chắn nó chẳng còn ấn tượng gì về một thời điểm cụ thể nào nữa, thời tiết lẫn lộn, nghĩa là lúc nào cũng sẵn sàng mưa, nhiệt độ vào bất kỳ lúc nào cũng có thể thay đổi chỉ cần mở một cánh cửa, nhạc phát ra rả mỗi ngày tại bất cứ đâu và bất kỳ chỗ nào (tôi có rúc hẳn vào nhà khóa cửa thì cũng thỉnh thoảng bị thọc vào tai tiếng nhạc nhà bên cạnh, còn ở trong các công ty luôn luôn sẽ có một đứa nào đó nhất định tin rằng kiến trúc sư thì phải nghe nhạc rock, thế nên tôi, đến thời điểm hiện tại, nghĩ rằng mình đã có thể đem đi tế bất kỳ thần tượng nào từ trước đến nay), và đặc biệt là các mùi, giờ thì mùi nhang, mùi xà phòng và mùi hoa và mùi nước hoa... dù sao cũng sẽ rất phiền nếu như hai người nào đó, vào các thời điểm cách xa nhau, vô tình xài chung một mùi nước hoa) - tôi lại cứ nghĩ về tháng cuối năm. Và điều này được duy trì theo một cách kỳ quặc: cứ đến đúng cái tháng đó thì đầu tôi đặc lại, như ngồi dưới ánh đèn vàng, thế nên mọi rấm rứt vẫn còn được giữ nguyên cho đến mùa mưa - tức là mùa mưa nhiều - năm sau. 

Tôi đã vô tình thử nghiệm một điều, hay tự trả lời một câu hỏi, tại sao người ta không bật đèn vàng trong văn phòng: như thế thì chẳng làm gì được. Thứ ánh sáng ấy rất đẹp, hay ít ra là dễ chịu hơn bất kể thế nào mỗi khi so với ánh sáng trắng (để cho khỏi lộn: ánh sáng định mức 6000k) để nhìn vào, hay tưởng tượng rằng mình ở trong đó. Nhưng sự thật thì, trong trường hợp của tôi, điều hiếm hoi tôi còn nhớ được trong một tháng 12 nào đó, rằng khó mà làm được bất cứ cái gì nếu đặt mình vào dưới thứ ánh sáng vàng kia, chẳng hạn ánh sáng phát ra từ một cây thông noel hay một cái đèn chụp bóng sợi tóc, như trong trường hợp của tôi. Tự ý đặt mình vào những nơi chốn cũ, chuyện này rất đáng ngờ.

Điều này giống như khi tạo ra một căn phòng, hay một khoảng sân rộng, theo một chức năng nào đó, sau đó người ta sẽ nhận thấy - nếu thành thực một chút - không thể ở đó mà làm đúng cái việc ban đầu người ta tưởng, hay nếu có thể, phải có một vài thay đổi, về căn phòng hay về cái việc kia. Một ví dụ hiển nhiên: các bậc thang ở một nơi công cộng, công viên chẳng hạn, hay trong một nhà sách. Nhà sách, chứ không phải hiệu sách, bởi nếu gọi nhà sách Hải An là hiệu sách Hải An tức là người ta đã mô tả sai nó, (tương tự như vậy, người ta sẽ thấy hơi lấn cấn nếu gọi, thay vì nhà sách, là hiệu sách Cá Chép, hiệu sách Fahasa, hiệu sách Phương Nam...: những cái nghĩa địa) vì ở đó có bán sách đâu, vì trong cái nhà ấy còn bán đủ thứ vớ vẩn khác và các nhân viên ở đó cũng luôn nghĩ rằng mình có nghĩa vụ phải nhắc nhở khách rằng ở đây sách chỉ là thứ cho thêm vào, chính họ, các nhân viên bán hàng (chứ không phải bán sách) ở đó, là những người dường luôn có cái vẻ mặt chưa bao giờ nhìn thấy một cuốn sách. Nhưng ở đây phải chú ý đến các bậc cầu thang của nhà sách Hải An: cũng giống như trong các đồ án thư viện của sinh viên (và quả thực đã có những cái thư viện gớm ghiếc đã được xây đúng như thế), các bậc thang ấy được tích hợp trở thành chỗ ngồi đọc sách (một chuyện tương tự: những người hầu như ghét việc đọc và bỗng nhiên muốn xây nhà thì thường sẽ rất thích có một phòng đọc sách hoặc một chỗ vây quanh bởi các kệ sách cao đụng trần - ở đây tạm để yên cho cho sự ngu xuẩn của các thứ đồ nội thất khít vào tường và hốc). Mỗi lần quay trở lại đó (và phải tin rằng theo cách vô cùng miễn cưỡng, vì quãng ấy tôi làm ngay đằng sau lưng cái nhà sách này) tôi đều cố ý làm một việc, đó là đi bộ từ cầu thang tầng một (đủ mọi loại sách) lên tầng năm (một gian trưng bày) rồi đi ngược trở lại, và làm điều này với một ác ý kéo dài, bởi sách chỉ có ở hai tầng đầu, trong khi tầng ba và bốn, nếu nhớ không nhầm, bán rất nhiều thứ nhưng nhìn chung không vượt quá những mặt hàng có thể tìm thấy tại một tiệm bán sách giáo khoa nho nhỏ nào đó ở tỉnh; và suốt lúc đi như vậy nếu có ai đó ngồi tại các chỗ dành riêng để đọc sách, tôi sẽ đi thật chậm, vờ như đang xem các thứ được bày ở bức tường bên cạnh hoặc nghiêng ngửa vờ vịt, theo một lối rất kiến trúc sư, làm cho người ta tưởng mình đang trải nghiệm không gian; thường thì ngồi bên chân tôi ấy là các cặp, cả nhãi ranh và không nhãi ranh, thậm thụt hôn nhau. Đương nhiên tôi xem họ làm những chuyện ấy ấy, chứ có ai mà ngồi đọc được chữ nào ở chỗ người ta đi lại xoèn xoẹt như thế.

Nhân tiện, nhà sách đầu tiên tôi bước vào khi mới ở nhà quê lên thành phố là nhà sách Nguyên Văn Cừ, và vẫn nhớ như thế bởi hồi ấy cứ phải nhẩm đi nhẩm lại để khỏi bị lạc, chỗ tôi ở nằm trên một đường nhỏ nối giữa đường Nguyễn Văn Cừ và đường Lê Hồng Phong. Cái tên sau có lẽ bởi đã từng nghe đến trước đó thành ra rất dễ nhớ, còn Nguyễn Văn Cừ, nếu không nhờ tấm bảng rất to viết chữ ấy ở mặt tiền nhà sách, tôi không tài nào định vị được chỗ mình đang đứng. Tuy vậy bên trong nhà sách chẳng có gì đáng nhớ, hoặc có thể là bởi nó nằm rất gần các trường chuyên nổi tiếng của thành phố (dẫu sức hút của chúng đối với người trong thành phố có suy giảm thế nào đi nữa thì với đám người ở tỉnh nó vẫn còn rất lớn, và bản thân các cựu học trò ở đó cũng biết vậy và, dù rất nhiều năm sau, vẫn nhớ rất kỹ: một cô gái khi kể với tôi về người tình cũ, lúc ấy đã lớn tuổi rồi, mở đầu như sau, và cũng không phải chỉ một lần: ông ấy học chuyên Lê Hồng Phong) mà tôi đã kính cẩn để nguyên mọi quyển sách trên kệ không đụng tới. Một nhà sách khác cũng thuộc quãng đầu tiên ấy, nhà sách Xuân Thu trên đường Trần Hưng Đạo, nhưng nhắc đến chỗ này tôi chỉ nhớ rằng mình đã sợ đến thế nào khi, ở giữa con đường rộng khủng khiếp và hai bên là những cái cây vô nhân tính cũng cao khủng khiếp, và, điều này gây hoang mang nhất, chẳng thể nào biết được đang đi về hướng nào, quận 1 hay quận 5. Tuy nhiên nỗi sợ này - vốn kéo dài rất lâu, và cũng bởi vậy tôi luôn tránh rẽ vào đó, nhiều lần chỉ vì thế mà lẩn quẩn mãi ở khu Cầu Kho - lại được giải quyết rất dễ dàng khi, nhiều năm sau đó, tôi được một người chỉ đường cho; nàng, tuy ở quận 8, là một thứ thổ địa khu Chợ Lớn, và ấy là lần đầu tiên tôi biết (bởi tôi vốn luôn nhìn về phía đó từ quận 4, và ở đây thì lại rất gần chỗ một Trần Hưng Đạo khác, rõ hướng hơn hẳn: bức tượng Hưng Đạo Vương chỉ tay về phía khu đất vàng quận 2) chỗ nhà thờ cha Tam - ở cuối (hoặc đầu, nhưng sao cũng được) Trần Hưng Đạo - và khu quận 8 lại gần nhau đến vậy. Nguyễn Văn Cừ cũng trở lại, tuy nhiên, để đi từ quận 4 (lúc nào cũng là quận Tư, tuy vậy tôi không bao giờ gọi quận 1 là quận Nhất, và quận Nhứt thì lại càng không, dẫu như thế thì, theo lời K., một người sống lâu ở Hà Nội tôi làm cùng và rất dễ nhận ra khi nào anh ta mỉa mai, sang mồm hơn) sang quận 8 thì đó là tên cây cầu.

Cô gái quận 8 ấy hỏi, tại sao tôi không bao giờ nhớ được khi nào gần đến số hẻm đúng; tôi không dám trả lời rằng thậm chí các chữ trên bảng quảng cáo, kể cả khi rất to và có gắn đèn led nhấp nháy, còn chẳng mấy khi tôi đọc được cho đúng. Đường Phạm Thế Hiển là một con đường có nhiều khúc uốn gập, có lên có xuống, có chỗ phải đi quành, và điều đặc biệt, bên cạnh việc có mọi lợi thế của một con đường không quá lớn nhưng rất dài (tức chỉ việc đi bám theo nó mà có thể làm điều mà Guy Debord đã đề xướng: đi liên tục qua các khu đặc trưng, một thứ đặt cạnh nhau thật tự nhiên), và cũng chính bởi thế, người ta tự đi lạc lúc nào không biết: khi chẳng hạn đi ngược từ quận 8 về quận 4, nếu người ta yên trí rằng chỉ cần theo đúng lối như lúc đi xuôi thì chắc chắn, sau bao nhiêu lần ngờ ngợ về cảnh vật hai bên đường, sẽ thấy mình càng lúc càng đâm sâu vào một nơi khỉ ho cò gáy, và lại còn vào ban đêm - chính vì là đêm nên mọi chần chừ, giữa ngả này và ngả kia, và có chui xuống gầm cầu hay không, mỗi khi phải đi quành lại bị hối thúc hơn hẳn so với lúc trời còn sáng - và thêm nữa, trong khi chẳng thể xác định được mình ở đâu, người ta vẫn sẽ nghĩ rằng cái nơi rùng rợn nhiều hốc hẻm ấy (có một vài đoạn tôi thậm chí đã gặp lại hơn một lần, và lần nào cũng nghĩ, sau khi đi qua một khúc đặc biệt tối bởi vừa là chỗ con đường gãy gập gập như cùi chỏ vừa chui xuống gầm một cây cầu rộng, rằng chỗ vừa rồi nếu để mai phục đánh úp thì chẳng thể tiện hơn) là một chỗ đương nhiên mang hết cả các ý đặc trưng nhất về quận 4 và quận 8.

Đương nhiên, tôi không còn sang quận 8 nữa, các nơi chốn cũ thì vân vân... Nhưng người ta, không phải tôi, đôi khi để cho những ý kiểu như vậy, về kỷ niệm, về những gì một sự lặp lại có thể gợi lên..., ám đến mức đáng kinh ngạc. Trong một lần sắp nghỉ việc (chỉ sau khoảng 1 tháng), bà vợ ông giám đốc ngập ngừng hỏi rằng (đây là một văn phòng rất gần nhà tôi ở quận 4, chỉ việc đi bộ qua), liệu sau này nếu em đi qua đây... Tôi vội hiểu ý mà trả lời theo cách nào đó làm cho chị ta yên tâm ngay lập tức, nghĩa là dẹp hẳn mấy ý như vậy đi. Tuy nhiên trong lúc còn đang kinh ngạc trước việc một ý như thế vẫn còn lung linh cách nào đó trong những đầu óc chật hẹp này (những người hay tuyên bố hướng tới sự tối giản của phong cách thì thường không muốn thú nhận rằng thực ra đầu óc họ cũng chỉ đủ rộng để nhét, và cố làm sao cho thật khéo vì có còn chỗ nữa đâu, mấy cái vụn vặt tỏn mỏn), tôi kịp tỉnh táo, có lẽ cơn đói đã át hẳn cơn giận, mà ngờ rằng có thể chị ta muốn nói cái gì khác, hoặc đơn giản là tôi đã hiểu lầm. Trước hết, con hẻm đó chẳng có gì để tôi phải quyến luyến, các nhà ở đó đã kịp lấn hết lề đường, vốn đã chẳng có bao nhiêu, và phần lớn là khách sạn hoặc các văn phòng cho thuê, có chăng thỉnh thoảng tôi mua cà phê tại một quán ở đầu kia của con hẻm, trong khi đầu còn lại chính là tòa nhà mà công ty ấy chiếm hết tầng thứ hai; thứ hai, vào lúc tối muộn hôm ấy, ngay sau khi vừa bước ra khỏi cửa tòa nhà và đi bộ về - chị ta đang đứng, sau lưng tôi, bên ngưỡng cửa chờ cho cửa cuốn hạ xuống hết, tiện thể coi như là để tiễn tôi, như thể chị ta đứng bên mạn tàu (nhân tiện, khó mà tưởng tượng những con người ở đó bước ra khỏi tòa nhà và phải đi bộ một quãng thì trông thế nào, và văn phòng ấy khép kín đến nỗi mỗi lần bước ra ban công là một lần tôi gây lo ngại) - tôi chợt nhớ ra mình đã thuộc lòng cái khu này, một cái chỏm rìa quận 4 nhìn sang quận 1, còn trước cả khi cái công ty kia được thành lập. Vậy thì chị ta có ý gì khi mà, với dáng vẻ hết sức ngập ngừng lúc bấy giờ như thể tôi vừa đuổi việc chị chứ không phải ngược lại, ám chỉ đến việc tôi nên tránh đi qua đó? Mọi sức lực dường như đã, khi ngồi bên cái bàn đối mặt với hai con người kia, dồn cả vào việc giữ cho hai bàn tay khỏi run lên, chẳng còn hơi đâu mà vòng vo xin xỏ, điều mà tôi dám chắc rằng họ đang đợi ở tôi lúc bấy giờ, đợi một sự hối hận hay ăn năn nào đó. Nỗi hối hận, và thứ biết ơn ồn ào, và bất cứ cái gì kiểu như vậy, của một người thì đều vuốt ve người khác, hay rất nhiều người khác. Nhưng tôi khôn đến nỗi - mà đúng ra thì như thế là dại, nhưng đâu phải là tôi không biết thế - khi mà bất cứ ai sắp sửa sốt ruột đợi ở tôi một lời nài nỉ, một lời khen, hay tóm lại là làm bất cứ cái gì để mô tả chính bản thân họ, chỉ có họ chứ còn ai vào đây nữa, thì tôi đánh hơi được ngay. Người ta đã bảo chó đánh hơi được người sợ chó còn gì.