Cha xứ miền Tây

Tháng mười hai với tôi luôn tạo ra những u uất khó tả, nỗi u uất chẳng cách nào nói nên lời, chỉ có thể so được với khoảnh khắc khi tỉnh dậy vào một buổi chiều nào đó rất bình thường và đã rất xa, vẫn chưa muộn và trời bên ngoài hẵng còn sáng, chợt nhận ra những bóng đèn huỳnh quang trong nhà bật sáng trưng, một thứ ánh sáng trắng trơ ỳ nhồi nhét quá tay đến nỗi mọi ngóc ngách đông đặc. Một thói quen từ lúc tôi tự chủ được: không bao giờ bật điện khi nào vẫn còn đọc được chữ.

Tháng mười hai đáng ghét nhất: đêm noel ở một giáo xứ miền Tây.

Một người có cảm giác mình không có tuổi trẻ, rất có thể đó là vì anh ta rơi vào tình thế phải quan sát các tuổi trẻ khác. Thomas De Quincey mãi sau khi di chuyển đã đời và phải nằm bẹp dí một xó mới nghĩ rằng mình có thể viết được. Rất dễ nghĩ rằng đó là văn chương của tuổi trẻ, nhưng ở đây tuổi trẻ lại là thứ đánh lừa, giống như tờ báo tuổi trẻ. Mọi sự chỉ rối tung khi người ta cứ mãi tuổi trẻ tuổi trẻ, và cùng với nó là một từ khác cũng hay bị nhầm lẫn: lãng mạn. Tình cảm lãng mạn, văn chương lãng mạn vân vân... (tôi từng biết một người nhất quyết bám víu vào Kafka cùng với những gì được cho là thức thời, phản lại những chuyển động chung... người ấy từng kể đã xé bằng đại học sau khi trở về từ một ngôi trường không giấu là rất danh giá ở Pháp; trong một bài viết người ấy kể lại rằng có một người khác nhờ đọc bản thảo tiểu thuyết mới viết, anh ta tuyên bố chỉ theo Kafka và chẳng quan tâm đến giòng văn của anh bạn nhờ vả kia, giòng văn chương lãng mạn kiểu Khái Hưng Nhất Linh... như thế tức là bình luận cũng ngang tầm một người khác chỉ đọc không quá Nửa chừng xuân và Gánh hàng hoa, quả là tốn công đi Pháp học văn chương; nhưng phải nói rằng những gì anh ta thể hiện qua sự viết, một kiểu lãng mạn trẻ con, còn đậm chất lãng mạn hơn nhiều những lãng mạn xã hội khác). 

Cha xứ của Bernanos chợt hiểu ra, và như vậy thì rõ ràng hơn nhiều, không phải tôi chưa từng trẻ mà là chưa từng ai muốn trẻ với tôi... 

Các cha xứ ở miền quê - hãy tính cả cả miền không quê và miền nửa quê, và cả những người sắp đi tu hay có ý định (hoặc nghĩ rằng cần phải) đi tu - mà tôi từng được biết, những người tôi nghĩ đến khi đọc quyển tiểu thuyết của Georges Bernanos, và cũng những người ấy tôi vẫn luôn nghĩ từ rất lâu rồi có thể xếp họ vào kiểu người không đọc được tiểu thuyết (vì đánh hơi thấy kẻ thù)... những người ấy, họ cầu nguyện như thế nào? Đây là dạng câu hỏi không thể hỏi trực tiếp (nhưng xét cho cùng thì mọi câu hỏi đặt ra trực tiếp đều ít nhiều sỗ sàng). Nếu còn hoài nghi về sự không thể hỏi ấy, chỉ cần nghĩ rằng đối với các cha và thầy tu nó cũng, giả như được đặt ra một cách nghiêm túc, kinh tởm cùng mức với nỗi băn khoăn mà một người bạn của tôi hằng ấp ủ sẽ bày tỏ nếu được trò chuyện thân mật với một người tu hành (nhưng rõ ràng về chuyện này anh ta không gặp may, vì đến bây giờ tính thức thời của câu hỏi ấy đối với anh ta vẫn nguyên vẹn): quý tu sĩ có thủ dâm không?

tại sao, ở đây, đức Chúa trên thập tự kia lại không thể làm được như bất kỳ một Lãnh Chúa thực thụ nào?

không, nơi này tự nó vận hành... (Conrad)

Một đoạn khiến tôi bật cười khi đọc Tạ Chí Đại Trường, đó là khi linh mục (bây giờ, ít nhất là những giáo xứ trong miền nam, khi muốn tự nâng mình lên bằng cách tỏ ra là một người hoạt động năng nổ trong giáo xứ và có hiểu biết đáng kinh ngạc về các bậc quyền quý, người ta gọi một linh mục, chưa lên hàng Giám Mục, nhưng có vai trò lớn trong các hoạt động của Giáo Hội, không phải đức Cha: đức Ông) Bá Đa Lộc cùng các giáo sĩ Tây phương đang yên trí sau khi được chứng kiến hoàng tử Cảnh, vừa mới trở về, tỏ ra bất bình với các tập tục thờ cúng bản địa, bỗng đâu, bẵng đi một thời gian, tá hỏa nhận ra đâu đã lại vào đó, y như lời hoàng hậu nói.

Một trong những vấn đề được đặt lên hàng đầu của cha xứ miền quê, ở Việt Nam, đương nhiên, nhưng không phải đồng thời cũng là vấn đề của giáo xứ miền quê ấy, đó là xây nhà thờ, một nhà thờ mới thay cho nhà thờ cũ, trong nhiệm kỳ của mình