Xuân Trường: tháng 5 2026

Bản thân việc đánh số đã gây nhầm lẫn, ở chỗ con số ấy, rất tiện để làm một cái mốc, lại lúc nào cũng dễ khiến người ta so sánh những gì chúng đại diện. Nhưng nếu, thay vì con số, người ta ghi, chẳng hạn, một thằng què, rồi viết ra những gì chẳng hề liên quan đến một thằng què, thì còn kỳ quặc hơn nữa, và đương nhiên nó gây nhầm lẫn còn lớn hơn, nếu chưa kể đến chuyện rất có thể người ta bắt đầu thực sự nghĩ về một thằng què. Ít nhất thì một cái mốc đơn giản, chẳng hạn như một con số (một gạch thì cũng được, nhưng rồi sẽ phải tính đến chuyện gạch chiếm nhiều thời gian hơn mọi việc khác, nhất là khi gạch tốn sức, chẳng hạn bằng gạch)

(một nhà làm toán dường như say mê việc ghì chặt lại (bóp nghiến cho đến khi đuột ra chẳng hạn), và liệu có phải vì vậy mà hình học, vào thời còn đi học, lúc nào cũng bị tránh né nhiều hơn là số học? với hình học, mọi thứ được bày ra đó và người ta tìm đến những gì chưa được vẽ, còn với số học, việc các con số lơ lửng có khả năng khiến người ta sướng phát điên khi tìm được một con số cụ thể; nhưng đến cả hình cũng sẽ bị tìm cách ghì lại bằng các con số, chẳng phải người ta ham muốn đến thế chuyện vẽ các hình chỉ bằng số hay sao? dường như có một sự thiếu kiên nhẫn ghê gớm nơi các nhà làm toán (tôi còn muốn nói thêm, nhưng như thế sẽ phiền vì nợ, thế nên ở đây: và cả những người mặc áo thun có cổ, một cái áo thun có cổ thì vô cùng đáng ghét); nhưng, chỉ cần thêm cho nó, chẳng hạn "bài" trước "toán", và bất kể thêm vào đằng sau đó một thứ gì (tôi đã phải xóa đi chữ ngu xuẩn, giờ tôi phải trả lại trong ngoặc) là người ta đã hoàn tất việc đẩy sự thiếu kiên nhẫn ấy cho kẻ tình cờ đứng gần đó).

Không thể chịu nổi sự lấp lửng,

Ai cũng từng chơi trò sudoku: những ô vuông và những con số từ 1 đến chín... chẳng cần phải giải thích cụ thể thêm, và không phải là bởi cái tên ấy gợi ra người Nhật (rình mò những cái ô nhỏ xíu), nhưng quan trọng hơn, ai cũng biết rằng nó đã từng kích thích những cái đầu mê làm toán đến thế nào. Cả một đám học trò, khi tôi còn học ở trường nọ, nhao lên vì cái trò ấy, ít ra là vào một quãng nào đó. Những quãng khác, những đứa chơi sudoku sẽ rủ nhau đi đánh bóng bàn (bóng bàn và làm toán, và sudoku, ít ra vào quãng ấy, hẳn có liên quan với nhau theo cách quái đản nào đó). Bóng bàn thì cũng rất vui đấy chứ, quãng ấy tôi cũng đánh bóng bàn, cho đến lúc tôi bắt đầu nhận ra, mỗi khi mình đến chỗ chơi bóng bàn (ở một nơi gọi là nhà văn hóa ở gần trường, ngay bên cạnh còn có một bệnh viện, một nhà thờ, tòa nhà ủy ban thành phố, và một trường tiểu học có từ thời Pháp, và gần đây được bổ sung thêm, rốt cuộc, một trường quốc tế, trong khi đó một tòa chung cư cao cấp đang được xây gần đó, và là loại chung cư có khối đế là khu thương mại dịch vụ) những đứa khác đã ở đó từ trước, đang bàn cãi với nhau những chuyện tôi còn lâu mới có thể tham gia, về những hiệu vợt bóng bàn, những trận bóng bàn xem trên tivi, một lối giao bóng tật nguyền nào đó không ai đỡ được mà chúng cố bắt chước... và đứa nào đang đợi đến lượt, vì không có nhiều bàn, thì giở sudoku ra chơi. Nhưng như thế thì tôi chẳng còn gì để làm với chúng nó nữa, bởi đã nghỉ sudoku trước cả bóng bàn: ngay khi cảm thấy người ta hoàn toàn có thể điền hết được toàn bộ các ô một cách chắc chắn hơn nhiều nếu không chần chờ việc giả định một trong hai con số vào một ô nào đó, thay vì ngồi thật lâu để rình vì đến một lúc nào đó mọi ô đều có vẻ như đã tắc tị, cứ mượn tạm một lúc, và khi buộc phải trả lại cũng là khi xác định được con số đúng trong ô đó.

Bóng bàn, làm toán, sudoku, và thay cho sudoku sau này là áo thun có cổ. Tôi không mặc áo thun có cổ; bởi tôi nuôi một sự gớm ghét vô lý thế nào đó với cái cổ áo thun quặt xuống như thế? và áo sơ mi thì lại là chuyện rất khác. Điều chắc chắn là sự ghét bỏ ấy đi đến tận chỗ khiến cho cái cổ áo thun một người nào đó mặc, đến một lúc, trở thành nét cuối cùng trong hình dung của tôi về người ấy, không còn chạy đi đâu được nữa.

Tôi hiểu ngay mình muốn nói gì, và thậm chí có thể mường tượng ra thật rõ, khi đọc thấy ở một chỗ nọ tôi đã miêu tả một người như sau: người đàn ông ấy có khuôn mặt rất đẹp, như một đầu tượng thạch cao, và ngày nào cũng mặc áo thun có cổ.

Đương nhiên, đó là một người rất thiếu kiên nhẫn, một ông chủ nhà, và sự thiếu kiên nhẫn ấy bộc lộ rõ hơn hết mỗi khi ông ta phải nói chuyện với đám thợ thuyền, những người chẳng mấy khi thấy cần phải nói chuyện với một ông chủ nhà (còn tôi ở đó để lựa lời và năn nỉ họ, khi cần phải cắt lại một tấm ván mà chính họ cắt nhầm chẳng hạn); hẳn là họ đã chế ra cả một thứ ngôn ngữ riêng để nháy nhó với nhau, và mỗi khi ở gần họ, ông ta từ bỏ cái vẻ đẹp trai dễ mến kia (đôi khi có cả mẹ và vợ ở đó, một cái áo thun có cổ ngoan ngoãn) mà thả mình vào những tràng thét lác đôi khi bị ngắt quãng bởi im lặng, cảnh giác trước cái đám khỉ ngoại quốc lúc nào cũng có thể chơi xỏ kia.

Những nỗ lực diễn giải kinh thánh của tôi, theo lối bất chợt hực lên theo một liên tưởng nào đó, phải kết thúc bằng một nỗ lực kìm lại, nếu không sẽ dẫn đến chỗ báng bổ. Chẳng hạn tôi đã nhiều lần thấy mình quay lại, trong một đà mơ mẩn nào đó, với một câu trong sách Tin mừng, rằng nếu ai trong anh em cầu nguyện, không phải một mình mà là với nhiều người khác... ngay cả việc viết cho hết câu đã là bất kính.

Nhưng đúng là rất dễ để có được một sự đồng thuận.

Có một sự khác biệt rất lớn, khi một ý được nói thành tiếng, hoặc được viết ra, so với chính bản thân ý đó, dường tồn tại như ở một dạng khác, khi còn lấp lửng trong một vùng không thể xác định: một vùng trêu ngươi. Vậy thì nói có phải là một kết quả của sự thiếu kiên nhẫn? và viết, thật nhanh, thật dễ dàng, cũng cho ra một thứ gớm ghiếc tương tự như thứ âm thanh khó chịu kia?

Cứ việc nghĩ trọn vẹn một câu, và viết xuống đúng cái câu ấy, thế rồi người ta có thể nhìn chằm chằm vào đó mà thỏa sức tự rủa xả mình. Nhưng âm thanh thì không thể bị xé, vò, đốt, hay các hình thức tiêu hủy tương tự; nó ấn vào.

Chỉ cần ai đó khác hỏi đúng cái điều mà người ta đang không chắc chắn trong đầu mình, ở đó nó đang lơ lửng bơi lội, và người ta sẽ nói nó ra; và rồi còn chẳng kịp ngạc nhiên trước dáng vẻ chắc nịch của nó: một cái xác trương phồng của kẻ chết chìm nổi lên.

Thỉnh thoảng dân xóm đạo kéo nhau đi xem người chết đuối. Một người nào đó trôi dạt lại, vớt được ở chân cầu bên cạnh nghĩa địa, chắc chắn không phải dân ở đây.

Rốt cuộc "một thằng què" cũng bắt đầu lơ lửng trong tôi. Tôi sẽ cho nó có chân tay, dù là cụt què băng bó, để nó thôi ám tôi đi, ngay lập tức.

Có thể nào ác hơn khi trỏ vào một người què và nói, a thằng què, hay không? Tôi gần như đã làm như vậy, vào một lúc nào đó hồi còn rất nhỏ. Chỉ là gần như, hoặc một mức độ nào đó của gần, chứ chắc chắn tôi đã không nói thẳng thừng như thế. Dẫu sao thì sự ác hiểm của tôi đã bị người ta làm tăng lên nhiều lần: bà cô già của người què - anh ta lớn tuổi hơn tôi và thường có những cú vung chân tay rất tợn trong các trò chơi thời nhỏ - khi ấy nghe lỏm được tôi dùng cái từ "què" để mô tả cháu của bà ta cho một thằng khác, đương nhiên chúng tôi cười với nhau, thế rồi, tốc thẳng ra cổng, đi qua nhà bên cạnh, đến chỗ tôi đứng - rất nhiều hành động đối với một phụ nữ già sống độc thân, - bà ta chỉ vào mặt tôi, và bảo, thằng mất dạy, và bà ta bắt đầu một chuỗi dài nhấm nhẳng giải thích rằng cháu bà ta chỉ bị gãy tay. Nhưng gãy tay hay bó bột chẳng phải rất lòng thòng bất tiện hay sao? Nhưng, thằng mất dạy, thế là huề nhé.

Nhưng có huề được không? khi ấy tôi cố tưởng tượng rằng bà ta sẽ kể lại với cháu của mình như thế nào, chẵng lẽ, thằng mất dạy kia bảo cháu bị què đấy? tôi lại cười nhưng không kể lại với bạn tôi. Điều này thì tôi không thể làm cho nó hiểu tại sao tôi cười được, hoặc giả nó sẽ cười toáng lên ngay lập tức và lặp lại liên tục, què, què, què.

què, què, què

Nhưng như thế này còn ác hơn:

què què

què.

Rồi thì anh ta cũng tháo bột, cùng lắm chỉ một tháng, nhưng tôi chẳng bao giờ thoát được cái tội bảo anh ta là què.

Nhưng giờ thì bà cô già độc thân kia thế chỗ của anh ta, trong đầu tôi. Chiều nào bà cũng ngồi trên cái ghế đá, trong sân, tựa vào bức tường ngăn với nhà bạn tôi. Trên tường có rất nhiều lỗ gạch thông gió. Khi ấy bà ta còn khỏe, dẫu đã già, và độc thân, và hay chửi bới đám con nít. Đám con nít đáng ghét, cứ thử có một đám con nít hét toáng lên trước nhà, cách chỗ người ta ngủ chừng vài bước chân xem. Một hôm có tai nạn tông xe ở đầu xóm và người lớn kéo nhau đi, và bà cô già ấy cũng đi theo họ, xem cho bằng được; trông thấy máu, và có lẽ còn hơn thế nữa, bà ta đột quỵ; và từ đó về sau, khi đã gượng ngồi dậy được và nói năng bình thường, lúc nào bà ta cũng ngồi tựa lưng vào bức tường ngăn ấy. Tôi thì đã khôn hơn, chẳng bao giờ còn để cho bà ta chỉ vào mặt mình; nhưng sự độc thân kia mới thật hiểm: bà ta sống lâu đến nỗi phải thấy các em gái của bà, sống cùng ngôi nhà ấy, lần lượt ra đi trước bà.

Cách đây vài năm, khi người phụ nữ độc thân ấy đã qua đời từ lâu, căn nhà bên cạnh nhà bà, không phải nhà bạn tôi, khởi sự đập đi xây lại, và kéo theo đó là các thứ giấy tờ đất và mốc cần được xác định... Người ta cãi nhau rất lâu về việc rìa của căn nhà xây lại kia, khi được cắm mốc theo trích lục, lại lấn qua căn nhà bên cạnh, và căn nhà bên cạnh này, nếu phải bảo toàn kích thước theo giấy tờ, đến lượt nó cũng bị xô lấn qua căn nhà của bạn tôi. Nhưng rốt cuộc mọi sự được giải quyết; vì việc xây nhà không thể dừng lại được? tôi không biết. Khi ấy tôi không ở nhà. Khi ấy là quãng dịch bệnh, tôi không thể về nhà.

Làm sao mà tôi tự thuyết phục mình rằng tôi chỉ hoàn toàn tình cờ khi nghĩ đến cụm "một thằng què"? Tại con số 1 chăng? Và nếu tôi có nghi ngờ ai, tôi nghi ngờ mình trước tiên. Nhưng nếu cả điều này tôi cũng bắt đầu nghi ngờ nữa thì...

Nhưng, đã nói rồi, cứ thử nghĩ trọn một câu, rồi viết xuống toàn bộ mà xem. Nhớ là không được đổi một từ nào.

Ông ta, chủ của căn nhà, có rối đít lên không khi thấy căn nhà của mình xê dịch như thế? Có chửi um cả xóm lên không? Ông ta, em trai của bà cô già, bố của anh chàng từng bị què, không phải một người dễ nhằn. Bố của ông ta cũng không phải là một người dễ nhằn. Ông nội của ông ta thì chẳng ai biết có dễ nhằn không, chẳng ai nhắc đến, có lẽ vì không còn đủ khỏe để đi tàu vào miền Nam. Nhưng không cần có ông cụ ấy, con cháu ông cũng đã đủ sức, cho đến tận bây giờ, khiến những nhà xung quanh - dù đông đến đâu chăng nữa, như nhà tôi chẳng hạn - phải gườm mặt.

Phải mất rất lâu tôi mới hiểu, khi bà tôi nói đi tàu vào đây, bà tôi muốn nói đến tàu thủy. Bà tôi chẳng bao giờ nói tàu thủy, chỉ có tàu, và cả tàu lửa hay tàu bay cũng thế. Bà tôi nói, thằng bé suýt chết, chẳng biết có sống được hay không. Thằng bé đây là ông bác tôi. Bác tôi sống rất dai, không có bệnh tật nào làm gì được ông.

(Về sức sống dai dẳng ấy của bác tôi, tôi có phải kết luận gì không? bố tôi có kết luận được điều gì không? những người xóm đạo có kết luận được điều gì không? Người xóm đạo: những người cần phải có một kết luận, hoặc tự mình giải thích, về mọi thứ, và ngay lập tức. Cứ để một giây mà không nói ngay ra xem, người ta sẽ tự xấu hổ với cái ý lẩn quẩn trong đầu.)

Bác tôi ăn cắp, bác tôi chơi bóng chuyền đến độ bỏ vợ con, bác tôi nghiện... (người ta có dám lầm bầm cái từ láo toét "thế nhưng" ấy trước mặt bác tôi không, ấy thế nhưng người ta đã muốn kết luận lắm rồi, khi bác tôi đổ bệnh). Bác tôi trồng cây nào là cây ấy sống dai và ra hoa thật tợn, nhất là mai, năm sau sẽ còn rực hơn cả năm nay nữa, vốn đã nở tợn hơn nhiều so với năm ngoái, và nó sẽ trêu ngươi cả xóm. Nhưng bác tôi còn sống tiết kiệm hơn cả Trương Lương, bác tôi không làm gì hết. Người xóm đạo sẽ kết luận thế nào đây? Bác tôi làm bà tôi khổ sở, nhiều đến nỗi bà tôi từng phải nói ra. Và đến lượt bà tôi cũng sống rất lâu, lâu hơn bất cứ người già nào trong xóm cùng đi tàu vào đợt ấy với bà. Hồi ấy bà bằng tuổi tôi bây giờ.

Cả ông ta nữa, giống như chị của mình, cũng đã chỉ vào mặt tôi. Tôi nhớ chính xác đó là vào đợt dịch. Đúng hơn, đó là ngay trước khi dịch bệnh khiến tôi không thể về nhà.

Nhưng tôi còn nhớ chính xác hơn nữa, một lần nọ, đã từ rất lâu, ông ta cũng chỉ, đúng như thế, vào mặt tôi, chẳng nói một lời bởi mỗi cái mặt ông ta lúc đó thôi đã đủ, khi tôi vung chân lên chuẩn bị đạp, một cú đau điếng, con chó xù nhà ông ta.

Nói trước bước không qua. Nghĩa là, đối với tôi, đừng nói trước.

Nước đến chân mới nhảy. Nghĩa là, đối với bố tôi, phải nhảy sớm, càng sớm càng tốt. Nhưng với tôi, biết nhảy trước đi đâu? Thế thì, đối với tôi, cứ để nước đến chân hẵng nhảy.

Thật khó mà trả lời khi bất chợt bị hỏi, cái này hay cái kia, có hay không, dễ hay khó... đã rất nhiều lần như thế, vào cái thời, với tôi, làm toán là chuyện sống chết; tức là sống chết với người khác, trong khi làm toán là việc của tôi. Một câu hỏi đơn giản cũng làm bùng lên những dằn vặt: Bài ấy có khó không? Nếu trả lời không, tôi nói dối, vì nghĩ mãi mới ra. Nếu trả lời có, thì ngay lập tức: khó lắm cơ à! Và khó ở nhất là bị hỏi như thế khi đang ngồi sau lưng bố tôi, trên xe.

Một lần nọ, bố tôi chở tôi tới trường vào buổi trưa; ngôi trường cấp 2 ấy đủ xa để ý nghĩ trong đầu phóng đi theo đủ hướng tán loạn (trong mớ lùng nhùng ấy có cả các con số trên biển số xe, một trò tiêu khiển lúc bấy giờ của tôi là tìm cách, với một biển số bất kỳ vượt lên trước, cộng trừ nhân chia các chữ số kia để có thể làm thành hai vế bằng nhau (đương nhiên đôi khi phải viện đến những mánh không mấy đẹp đẽ, chẳng hạn số nào nhân với 0 cũng bằng 0, hoặc thậm chí số nào lũy thừa 0 cũng bằng 1, vậy nên một số 0 xuất hiện trên biển số thì lúc nào cũng mang lại hy vọng) và điều khiến tôi tin rằng có thể làm được như vậy với mọi biển số xe thì cũng gần với điều gây yên trí rằng truyện trinh thám nào cũng có một tội ác, và tội ác nào cũng có thể ngồi im mà suy luận được... rõ ràng lúc bấy giờ tôi đang mê mẩn Sherlock Holmes), và khi đã gần đến trường, nó nhảy cóc đến một đoạn nhạc, ứng với những chữ sau:

Penny Lane/ is in my ears/ and in my eyes

Phải chăng đây là cách duy nhất tôi có thể làm - viết ra các chữ - để gợi lên đoạn nhạc ấy? Liệu có phải chữ và lời chỉ tình cờ ở đó để gợi đến nhạc?

Điều làm tôi ngạc nhiên là, sau một lúc trở đi trở lại như thế, tôi nhận ra đây là bài hát mà lúc bấy giờ tôi nghe mãi vẫn chẳng thấy hay, cùng với Something, trong cái đĩa nhạc bán lậu ấy - một đĩa nhạc của the Beatles mà bố tôi, bởi ông chẳng biết gì về đĩa nhạc nhưng tình cờ ở nhà có một cái đầu máy (và tình cờ đó cũng là thứ nhạc ông tài xế taxi nhà bên cạnh ngày nào cũng mở cho cả xóm nghe), quý đến độ bắt tôi đi ra tiệm sao ra một đĩa khác, kẻo nghe mòn đi mất.

Số 17 tuyệt đẹp. Nếu là cầu thang: 17 chia 4 dư 1, nghĩa là trở lại Sinh.

Ở số 17 tôi định viết cái khác, về chữ Q tuyệt đẹp ứng với nó trong bảng chữ cái chẳng hạn (khi ấy tôi nghĩ đến tên phụ nữ), hoặc về số nguyên tố (tôi từng, cũng trong quãng cấp hai ấy, học một cô giáo dạy toán thỉnh thoảng, giữa lúc giải bài tập, bỗng nhiên say sưa nói về số nguyên tố, sau đó nói đến biển số xe của cô, cũng là một số nguyên tố, tôi còn nhớ, 1279, và theo sau đó nữa là cách xác định một số nguyên tố...).

Nhưng rốt cuộc một cái cầu thang mọc ra. Nhưng không hẳn lúc nào cũng phải là 17 bậc thang, đương nhiên, và nếu xét theo độ cao của nhà, 17 bậc sẽ vô cùng lỡ cỡ: hoặc mỗi bậc sẽ quá cao, hoặc sàn tầng sẽ quá thấp (đương nhiên sẽ có nhiều phương án khác cho một cái sàn thấp, nhưng thay đổi hết mọi thứ chỉ để được đúng 17 bậc thang thì lại là chuyện khác hẳn, và kẻ nào làm như vậy nên bị quẳng vào lửa, để mà khóc lóc nghiến răng...). Hoàn toàn có thể làm thang 21 bậc (cầu thang dài thêm một chút cũng không sao chú ạ), hoặc 18 và 22 bậc (người ta vẫn làm như thế đầy ấy mà) hoặc thậm chí 19 và 23 bậc ( không, người ta chỉ tránh không rơi vào Tử thôi chú ạ).

Ông kiến trúc sư làm nhà tôi ngày xưa, hoặc chỉ đến khi đổ sàn thang xong mới nhớ ra ngày nào bố tôi cũng lặp đi lặp lại về 17 bậc thang, hoặc đã thấy rằng chẳng thể giải thích được cho bố tôi hiểu một cái sàn nhà cao như thế buộc phải có nhiều bậc thang hơn, đã âm thầm làm đúng mười bảy bậc thang - mỗi bậc cao hơn một gang tay - và bố tôi chẳng còn cách nào khác, khi sự việc đã rồi, ấm ức nguyền rủa về sự kém cỏi đáng kinh ngạc của ông ta.

Sinh lão bệnh tử: phải luôn luôn tránh số 4, tránh rơi vào bội của 4. Điều này không phải chỉ là chuyện của biết hay không, người ta khiếp sợ.

Dấu hiệu chia hết cho 4: đương nhiên đó sẽ phải là một số chẵn, rồi thì người ta chỉ việc xem xét hai chữ số cuối cùng... (nếu còn chưa biết thì ngồi làm toán đi).

Những thứ chệch ra khỏi nhịp ấy dường lúc nào cũng có một vẻ sống động khác thường. Nhịp 3 luôn luôn dịch chuyển, còn nhịp 5: cố rướn thêm một chút. Nếu thấy không thoát khỏi 4 ngay lập tức, người ta tìm đến một cách khác, 12 bar blues chẳng hạn; nhưng đương nhiên, đến lượt nó cũng sớm bị làm cho chết ngắc ngứ (rockabilly: những cái xác diêm dúa).

Stairway to Heaven: có lẽ là thứ gì đó tệ hại nhất, trên phương diện chia hết cho 4 và trên phương diện một cái cầu thang.

Một trong các list nhạc mà tôi tạo ra cho mình xoay quanh một bài hát ở nhịp 5; lần đầu tiên nghe nó, cũng là lần đầu tiên nghe một bài hát ở nhịp 5, tôi nghĩ nó rất gần với một chuyển động nào đó của cầu nguyện. Thế nên tôi đặt tên cái list ấy là cầu nguyện; nhưng đương nhiên, đó là pray, vì tiếng Việt dường như hơi quá rõ đối với người Việt, và một cái list nhạc tên là cầu nguyện thật thì chắc chắn sẽ rất ấy... Cô gái ở bên cạnh tôi lúc bấy giờ bật cười: một người say mê Stairway to Heaven. Nhưng rồi cô cũng sẽ lao vào việc cầu nguyện, lần này thì chẳng có pray nào nữa, và có lẽ trông chờ cái cầu thang lên thiên đường kia? Có lẽ đó sẽ là cái cầu thang tệ nhất, tệ hơn nhiều bất kỳ cái cầu thang không thể đi được nào: các bậc của nó, kể cả các vế giữa hai chiếu nghỉ, chắc chắn không bao giờ chệch khỏi một số chia hết cho 4.

Nhưng khi cầu nguyện trở thành một hình ảnh, bản thân nó phải bị dỡ tung, tản mác tìm một trật tự khác, phải tìm một trật tự khác, phải làm sao để cho biến mất đi sự yên tâm kia, của những trở về đúng lúc và những quãng đợi vô ích cho đủ số...

Một điểm chung ở vài phụ nữ mà tôi biết: đến một lúc nào đó, và hoàn toàn có thể là cái lúc khó ngờ nhất, họ, cứ như thể bị thôi thúc bởi một sự khó ở dồn nén lâu ngày, nói rằng họ không thích John Lennon. Kể cả những người mà với họ tôi chẳng bao giờ động chạm đến chuyện nhạc nhẽo cũng như thế. Làm thế nào mà tôi biết được đây? Thậm chí điều này lặp lại nhiều đến nỗi tôi không thấy muốn hỏi tại sao lại là John Lennon, và việc một phụ nữ thực sự nghĩ, khi họ ở một mình hoặc cùng với những người phụ nữ khác, về John Lennon thì đã hết sức vô lý. Nhưng giá như họ nói điều gì đó tương tự về mấy con khỉ thỉnh thoảng rú lên sau cơn động đực kéo dài rất đúng nhịp kia.

Đòi hỏi sự cụ thể có phải là một đòi hỏi đê tiện nhất? Tuy nhiên, một điều chắc chắn là có một cảm giác thật rõ về một thứ gì đó đê tiện nơi những sự trình bày mà ở đó người ta thấy được rõ mồn một ham muốn làm cho mọi thứ thật rõ ràng; và ở đó điều kỳ quặc là ta biết ngay lập tức - dẫu chẳng có gì được nói ra như thế - người kia muốn nói với ai đó khác, vô hình, ở sau lưng ta, ở bên trên, bên dưới, ở bất kỳ đâu khác, ngoài chính cái người - là ta - đang nghe hay đang đọc nó.

Nhưng liệu đê tiện có phải là một từ đúng? Và, quan trọng hơn cả, thế thì có làm sao? Gợi ý có ngay ở đó, rằng tôi chỉ việc ngoảnh mặt đi, dẫu sao thì đó cũng chỉ là việc chẳng nhắm vào tôi. Nhưng, cả ở đây nữa, có đúng là chẳng nhắm vào hay không, có đúng kia chỉ là một chuyện hoàn toàn riêng tư giữa một ai đó với một người giống như Chúa của người ấy - một người gây an tâm tuyệt đối? Và đương nhiên sẽ bớt phiền phức hơn nhiều nếu không nảy ra cái câu hỏi, liệu có phải chính vì một sự hiện diện trêu ngươi nào đó - của tôi chẳng hạn, và dù hoàn toàn thấy rằng mình chẳng cố tình trở nên như thế, tôi lại cũng không có ham muốn nào làm những việc không trêu ngươi, vuốt ve bằng các từ chẳng hạn, rõ ràng có những từ mà tôi, dẫu đã được mớm cho thật kỹ, cảm thấy họng cứng đờ ở ngưỡng chuẩn bị phát ra âm thanh - mà tình thế nhất thiết phải có một bên thứ ba vô hình kia, và lẽ ra phải vô cùng thầm kín, là không thể tránh khỏi?

Nhưng nghĩ thêm nữa thì rõ ràng đê tiện thì không đúng lắm, bởi tôi còn thấy lờ mờ hiện ra không chỉ các phụ nữ xa xôi, còn có các ông thầy xa xôi, các nhà tu hành xa xôi - các cha và các dì dường như lúc nào cũng ở rất xa; có ông bố và bà mẹ xa xôi theo một nghĩa, và bà chị xa xôi theo một nghĩa khác dẫu họ rất gần nhau, và ngoài ra còn một ông anh cũng rất xa, và đây lại là theo một nghĩa rất khác nữa. Và nếu kể cho hết thì có lẽ tôi sẽ đến gần đến việc chắc chắn được - giống như để có thể chắc chắn được một tập hợp rất nhiều các số nào đó là một tập hợp toàn số chẵn, người ta phải làm sao biết chắc được không có số lẻ nào ở đó, dẫu chỉ một - rằng, rằng cái gì nhỉ? hoặc cái này hoặc cái kia chăng? Bỗng dưng việc nhớ ra hai vế của hoặc ấy thật khó khăn, một bên, hoặc tôi làm sao đó, bên còn lại, hoặc là họ vân vân...

Nếu một người xuất hiện gần một người khác - chẳng cần phải gần đến mức họ buộc phải nghe thấy tiếng nhau nhưng đương nhiên cũng không quá xa để một vài tia ý nghĩ bắt đầu được phóng ra, một lực hút gây ra bởi khoảng cách đã được xác định - rất khó tưởng tượng rằng cả hai người đều vẫn còn nguyên như cũ. Ít nhất thì, có thể thấy ngay, một vài hành động vặt vãnh cũng bắt đầu xuất hiện nơi kẻ mà cự ly kia trở nên rõ ràng trước (một ý nghĩ nhân đạo và tuyên xưng bình đẳng - tức là rất dễ bị làm cho ngạc nhiên khi phát hiện ra có sự chênh lệch cố hữu - sẽ đòi rằng phản ứng phải xảy ra đồng thời giữa hai vật có cùng phẩm chất).

Bỗng dưng một ý nghĩ nảy ra trong tôi - bảo là nó bậy bạ hay không bậy bạ thì cũng mặc kệ (và chắc hẳn đôi khi người ta vẫn lâm vào một tình cảnh oái oăm: trong khi đang nghĩ làm sao để diễn đạt cho cụ thể hơn một ý nào đó, thứ vô tình bị khơi lên bởi câu vừa nói ra, trong khi ta còn đang loay hoay sắp xếp thật nhanh các khả năng, và cũng thật vội, bởi nếu không cái câu còn lơ lửng kia sẽ rắn lại và mang dáng vẻ què cụt của nó bay đi mất, thì ở người kia, người hứng trọn câu nói ấy, thật ra sự tò mò chẳng có cùng một hướng với ta, và thậm chí đôi khi có thể yên tâm là chẳng có sự tò mò nào hết, mà thay vào đó, một khám phá lớn của trí khôn bừng nở không đúng chỗ làm phọt ra nhận xét về một vết xước vớ vẩn trên cánh tay không cụt còn lại của cái tạo vật tật nguyền lơ lửng kia, đương nhiên sau đó ta nhận ra chẳng cần giải thích về cánh tay bị cụt làm gì nữa) - về các nhân vật trong vườn địa đàng: phải chăng nguyên nhân sâu xa cho sự tồn tại của Eva, hoặc ít ra là một trong các nguyên nhân sâu xa của việc ấy, bởi chẳng có việc gì đúng lại chỉ là kết quả của một nguyên nhân duy nhất có thể nói ra, đó là bởi Chúa đã chán, gần như không thể chịu nổi nữa, việc phải nhìn thấy bản mặt của Adam trong khu vườn tuyệt đẹp của mình, bởi càng lúc bản mặt ấy càng giống với những gì mà toàn bộ ý nghĩ trong cái đầu nho nhỏ kia hướng đến, theo một cách hoàn toàn yên tâm? Nhưng một hướng yên tâm thì có phải một hướng? và Người cũng biết chính tạo vật đàn ông không tì vết kia cũng không thể chịu nổi việc phải đối mặt với Người (thấy chưa, một khi vừa có đàn ông, một vết xước xuất hiện trên cánh tay không cụt: ý về việc đàn ông có trước đàn bà thì gây vô vàn nhức nhối); thế nên, cùng với vô vàn các ý nho nhỏ khác, cần thiết phải làm cân bằng tình thế với một tạo vật khác.

Tuy nhiên, một khi đã có 3, các cặp xuất hiện. Và ở đây lại trồi lên với tôi một ý nghĩ khác cũng không kém phần bậy bạ, khi giả định rằng Adam có một mối liên hệ nào đó với Chúa, cùng với đó là mối liên hệ đương nhiên của Adam với tạo vật ở bên cạnh ông (lại thêm một vệt trầy, hay đúng hơn, cào đúng chỗ bị xước trước đó), liệu có một mối liên hệ nào giữa Eva và Chúa? Và trong khi hai cặp trước đã không ở cùng mức với nhau, không thể so sánh được với nhau, Adam-Chúa và Adam-Eva, liệu mối liên hệ còn lại, Eva-Chúa - bất kể có ở một mức khác hẳn với mỗi cái trong hai cái trước hay không - có làm cho tất tật phẳng lỳ ngay lập tức nếu nó xuất hiện?

(Đúng là kiềng ba chân thì vô cùng chắc chắn, và một hình tam giác thì chắc chắn phẳng, nhưng đâu có ai dám khẳng định chắc chắn rằng nó luôn luôn đỡ được một vật đứng thẳng, hay nói cách khác, một vật luôn luôn rớt xuống?)

Các nhà làm toán, hoặc những người khăng khăng đòi hỏi sự cụ thể - dường như không thể chấp nhận chuyện lại có một cặp bị thiếu mất đi như thế. Không có chuyện lấp lửng ở đây được. (Với 4 điểm thì phải có 6 cặp khả dĩ, với 5 điểm thì đương nhiên phải là 10 cặp... và một con thỏ hay bồ câu nhởn nhơ, bởi không có đủ chỗ cho nó, thì phải bị nhét vào một ô nào đó đã có sẵn, bởi nhất định một điều gì đó phải được khẳng định, rằng chắc chắn có ít nhất một con thỏ ở chung với một con thỏ khác...) Những giả định của nhà làm toán, hoặc những người có tư chất của một nhà làm toán: những phối cảnh méo buộc phải được chấp nhận, thế thì mới có thể nắn lại một cái khác. Dễ nghĩ rằng người ấy cũng thắt cà-vạt, hoặc mặc áo thun có cổ (nhưng để cho rõ ràng, đâu phải bất kỳ cái áo thun có cổ ất ơ nào, phải là một cái áo polo.)

(Nhưng cà-vạt thì làm sao? Vấn đề của cà-vạt là ở chỗ nó trở nên hiển nhiên đến nỗi biến mất luôn, khi người ta nghĩ về nó trước cả bộ com-lê (nơ hay cà vạt, một câu hỏi lạ lùng, ít nhất cũng lạ lùng ngang mức một người lúc nào cũng thắt cà-vạt dẫu chẳng có lý do gì để đóng đủ bộ com-lê, thêm nữa, bức ảnh một người thắt cà-vạt ngồi đọc sách sẽ không dễ giữ được sự trang nghiêm, bởi nó cũng gợi ngay đến việc người ấy cũng ngồi như thế, một mình, nhưng ở một chỗ khác, mà vẫn thắt cà vạt, hoặc đeo nơ.))

Đến phải nghĩ rằng nhất thiết phải có một người phụ nữ quét nhà, hoặc phải để cho người phụ nữ ấy quét nhà, mọi thứ mới có thể trôi chảy mà không bị nghẽn lại. Nhất định phải có một Adela xộc cây chổi vào mọi ngóc ngách mà quét đi hết những cái gì bừa bộn ngứa mắt, bất kể ở đâu, và, nhất là, bất kể ở đó có ai ngồi hay không.

(Nhưng nếu là một người đàn ông thì sẽ rất khác, người ấy sẽ nói về việc quét nhà đến nhàm cả tai.)

Cứ 6 giờ sáng, hoặc cùng lắm là 6 giờ rưỡi, người phụ nữ ấy lại quét cái sân, như một khởi đầu cho việc quét hết cả cái nhà, và sau đó sẽ trở lại cái sân để lau nó, trước khi lau nhà. Việc ấy chiếm khá nhiều thời gian; và đôi khi cái sân, và có lẽ cả cái nhà, được lau hai lần, và đôi khi người phụ nữ dừng lại cho các việc khác xen vào, nói vài câu thủ tục với ai đó, cũng có thể là với tôi, và sau tất cả những màn lau rửa ấy là xách giỏ đi chợ.

Không có mùi xà phòng. Rất có thể như vậy là bởi đây chẳng phải một công việc được tiến hành ồ ạt không xuất phát từ thói quen, một dịp nhiều tính cách chơi đùa, nước lênh láng khắp nơi, mùi xà phòng xộc lên bởi những la hét và bởi tiếng nước chảy vào một cái xô... đến cả mùi và âm thanh cũng bốc lên ý về sự sạch sẽ, dấu hiệu cho một dịp trọng đại sắp đến không thể lẫn đi đâu được, một sự kiện lớn, hoặc năm mới, hoặc người thuê mới sắp chuyển đến.

Nhưng không có mùi; và công việc, dù đôi khi nó bị nhãng ra một lúc, cũng chẳng vì bất cứ chuyện gì mà không được tiến hành ngay, kể cả có người ngồi ở sân, tức là, kể cả khi tôi đang ngồi ở sân vào cái giờ rất sớm ấy. Ở giữa cái sân chung, chính giữa hai cánh cửa của hai căn nhà giống hệt nhau, tôi đặt một cái ghế, vì đó là chỗ duy nhất có thể ngồi được. Những luồng đi lại vô hình ở một nơi nào đó, một cái sân toàn là cửa chẳng hạn, luôn luôn để lại rất ít chỗ khả dĩ cho việc đặt một cái ghế. Nhưng cả chỗ ngồi ấy, một cái ngai có tả và có hữu, cũng bị lung lay rất mạnh mỗi khi người phụ nữ lau nhà xuất hiện.

Đôi khi tôi đứng lên ngay, và ngay lập tức người phụ nữ ấy cảm thấy tự ái như thể công việc đi qua đi lại với cây chổi - hoặc với cây lau nhà, bởi tôi chỉ thỉnh thoảng ngồi ở đó và chẳng phải là cố định trong một quãng dài - đã bị nguyền rủa một cách vô cùng bất công, dẫu sao thì lúc nào bà cũng lau, chẳng bao giờ than thở, cả phần sân bên của tôi lẫn của bà (nói đúng hơn, bà lau hết cả cái sân chẳng phải của bà, vì bà là một người thuê nhà). Vậy thì cách tốt nhất là hoặc phải dậy thật sớm, hoặc nếu không thì sẽ phải đợi một lúc đủ để có thể đàng hoàng đứng lên, mỗi khi người phụ nữ ấy xuất hiện ở sân.

Đó là một người phụ nữ độc thân.

Nhưng, ngay lập tức, độc thân trở nên rất kỳ quặc. Đúng ra thì phải nói, đó là một phụ nữ không có chồng, và không thể độc thân được khi mà bà sống với rất nhiều người, hai vợ chồng (một trong hai là em ruột của bà) và hai đứa con, trong căn nhà hẹp giống hệt với căn nhà tôi ở và từng thuộc về chú thím tôi ấy, và, đúng là một Adela cầm chổi, dường như cũng chính là người chăm nom hết mọi sự trong nhà.

Nhưng việc làm quen với hàng xóm mới, dẫu đã rất thạo - đây không phải là căn nhà thuê đầu tiên, và có thể nói rằng có một xu hướng máy móc ít nhiều bị làm giảm nhẹ đi ở những gì bà nói khi đụng phải một hàng xóm (tôi dám nói là có cả một công thức đầy chủ ý cho cái việc ấy, với một người đi chợ, đi chợ à, một người đi lễ, đi lễ à, một người biết mình về vào giờ chẳng còn sớm, về trễ thế, ngồi một mình, ngồi một mình à... tóm lại, một luyện tập về gọi tên ngay lập tức, và đó mới chỉ là một trong các mẫu) - cũng chẳng đem lại một kết quả nào, tức là giúp cho bà chẳng cần phải gắng gượng làm quen nữa, và từ ngày này qua ngày khác những vồ vập thủ tục ấy chỉ lặp lại sượt qua như thể để xác định một cự li hời hợt nào đó khi người ta muốn tránh va phải các thứ nằm rải rác trên đường.

Một tối nọ, tôi chở một phụ nữ về chỗ cô ở. Cô hỏi tôi có tiện đường không, trong khi đối với tôi chỗ ấy - nơi cô muốn tôi đưa đến - là một khu mà tôi rất biết; ở đó có cả những gì mới nhất và cũ nhất, những gì cao nhất và thấp nhất, bệnh viện, trường học - đúng hơn, bệnh viện quốc tế và trường quốc tế - xen lẫn với ruộng và đất hoang, chung cư cao tầng lẫn với nhà vườn, những lối hẻm len lỏi, mà chẳng ai tin là có thể đi vào được, dẫn ra được bờ sông xen lẫn đâu đó giữa những con đường không thể ngay ngắn hơn và đã đủ lâu để cây hai bên phủ kín lối đi, những biệt thự lớn khủng khiếp và những nhà nghỉ nhỏ nhưng tìm mọi cách để trở thành khách sạn, rất nhiều văn phòng - những căn nhà không còn người ở, và có cả người ở đó rất lâu và những người mới nhất...

Cô bảo tôi dừng lại gần một ngã ba, có lẽ đó là lối vào nhà cô. Cô có thực sự ở đó, và, liệu đúng là có một căn nhà, một chỗ để ở? Nhưng tôi không thấy muốn hỏi cô điều gì hết. Lúc ấy đã đến gần một quán phở, đã khuya và chỉ có tấm bạt mang dòng chữ quảng cáo cho biết điều ấy; tôi chỉ cho cô thấy, nói rằng sẽ dừng lại ở đó, nhưng cô muốn phải dừng lại ngay chỗ này, và thậm chí cô chẳng nói hết một câu và tôi thì không làm khác đi. Cô xuống xe, vẫn còn nhìn quán phở, với một điệu vui tươi như thể một ý bất chợt mới chui vào đầu cô. Một khả năng? nhưng một khả năng cho cái gì? Rồi cô nói với tôi điều tuyệt diệu nhất mà tôi chưa bao giờ quên, em bán phở. Khả năng ấy buồn cười đến nỗi dường như ngay lập tức chúng tôi cười với nhau, và cô còn nói cái chữ có dấu hỏi ấy theo một điệu tự nhiên nhất trên đời, chẳng có gì thêm vào hay cố kéo dài ra, như thể bất cứ lúc nào nói phở cô cũng nói hệt như vậy, thế nhưng không có gì vô lý hơn thế.

Rồi tôi về, ý nghĩ đứng lại một lúc để nhìn theo cô dường bị gạt đi ngay, tôi đã biết đủ. Chẳng bao giờ tôi còn gặp lại cô, và cũng không muốn, và bản thân cô chắc chắn cũng chẳng muốn, dẫu cũng không thấy phiền nếu gặp lại. Lời nói đùa ấy, với sự vô lý hiển nhiên của nó mà cả hai chúng tôi bắt được ngay lập tức, còn nhiều hơn bất kỳ thứ gì khác; bởi nó chỉ hướng vào một mình tôi? có thể, dẫu chẳng có vẻ gì là như thế, nhưng cô biết rằng tôi cũng thấy chuyện ấy vô lý, và vớ vẩn, hệt như cô. Cô cũng có thể lúc nào cũng nói như thế, ở bất kỳ lúc nào, nhất là những lúc cô đến chính quán phở ấy, tại sao không? Nhưng không phải lúc nào một thứ giống như vậy cũng tìm đến tôi, vốn luôn cảm thấy những gì được nói ra hằng ngày luôn chĩa đi đâu đó chệch đi một chút, người đằng trước nói với người đằng sau tôi, người đằng sau thì nói với tới người đằng trước, hoặc người ta vừa nói vừa nhìn lên trời, nhìn xung quanh, tưởng tượng ra một thính giả nào đó, có thể là bất kỳ một đám người ất ơ hoặc vô cùng quan trọng nào mà chỉ cần số nhiều bởi sự hiện diện của họ thôi, một sự đồng thuận tưởng tượng, ngay lập tức, khi lời được nói ra đã là đủ để trấn áp hoàn toàn.

Người phụ nữ bên cạnh nhà tôi đến một lúc dường như hiểu ra rằng chẳng cần phải nói gì với tôi. Rốt cuộc đến lượt bà thấy ngại khi những câu hỏi liên tiếp của bà được đáp lại với những cử động tiết kiệm nhất, và rồi cũng chẳng cần phải phật lòng vì thế. Nhưng có lẽ đó, việc bà thôi không còn ướm thử để chờ các phản ứng của tôi quá ráo riết nữa, phần nào cũng là bởi những gì, rõ ràng là chẳng hề gây phấn khởi, thu lại được chỗ khác - những cái đích khác cho cuộc thăm dò hàng xóm mới không bao giờ kết thúc của bà. Bà già nhà đối diện nhà tôi, chẳng hạn, người mà tất tật xung quanh - trừ tôi, và đây, phải nói ngay, chẳng phải là một sự chống đối nào, nhưng rõ ràng, ít nhất với tôi thì thế, chẳng thể nào vì một chức danh mới mà người ta hiện ra cùng một vẻ thế nào đó đột ngột khác đi so với ấn tượng trong đầu tôi về họ - đều gọi là bà cố - một trong các con gái của bà đi tu, theo cách những người ở đây nói, làm dì dòng, - và có lẽ là cùng với toàn bộ những người trong căn nhà ấy, nơi lúc nào với tôi cũng được nghĩ đến là một căn nhà có rất nhiều phụ nữ, sau một quãng thời gian đã tự có được một thói quen tiện lợi: họ qua nhờ người người phụ nữ bên cạnh nhà tôi - mà trong một ngày không biết bao nhiêu lần đi ra ngoài, chẳng mấy khi bà chịu ngồi im - đi mua những thứ đồ lặt vặt ngoài chợ, và ấy mới chỉ là những lúc tôi có nhà; suốt buổi sáng, kể từ khi người ta đi lễ về, cổng nhà bà, cũng là cổng nhà tôi, không mấy khi được những người ở căn nhà đối diện để yên cho. Chẳng có lời than vãn nào, đương nhiên, nhưng người phụ nữ bên cạnh nhà tôi đâu phải lúc nào trong ngày cũng giấu đi được vẻ mặt của mình khi gặp phải chuyện chẳng mong muốn.

Lịch sử một căn nhà

Những chuyển động của căn nhà đối diện chẳng phải chỉ vô tình mà lọt vào mắt tôi, ngay từ khi tôi lớn lên cho đến tận bây giờ. Và đúng là nó chuyển động. Một chuyển động xâm lấn nhích thêm từng chút từng chút một, thật chậm. Thoạt đầu, khi vùng đất mới còn là trại tị nạn, trong các xóm dài song song với nhà thờ mà dân tụ lại, cứ cách hai hoặc ba mảnh đất kề sát nhau sẽ có một lối được chừa lại có thể đi thông qua xóm trên hoặc xóm dưới, đến khi các căn nhà gạch được xây lên (những căn sớm nhất cũng chỉ xuất hiện sau một vụ hỏa hoạn lớn thiêu rụi những gì được dựng lên tạm bợ trước đó bằng gỗ ván và mái lợp tấm xi măng) những lối đi ấy trở thành các hẻm thông, và sau một quãng thời gian nữa các hẻm này cũng dần biến mất, bị các căn nhà phình ra bít đi mất. Những căn nhà ở đây lúc nào cũng trương lên, cả về chiều cao lẫn chiều ngang, cả trước và sau, và đến khi không thể phình ra thêm được nữa, chúng tách ra làm đôi, ba, hay thậm chí bốn, cho đến khi nào đạt được một kích thước nhỏ nhất về chiều ngang còn có thể ở được sự phân chia ấy mới dừng lại. Sau đó nữa? có thể được đập đi xây lại tất tật, nhập lại làm một, và đương nhiên chồm ra con đường trước mặt tiền hết mức có thể.

Tôi bắt đầu chú ý đến căn nhà đối diện nhà mình kể từ một lần nó được xây lại, chưa phải lần cuối, và tiện thể bít luôn hẻm tắt cuối cùng của xóm này dẫn lên xóm trên - thứ chỉ còn có lợi cho đám con nít, trong khi thêm một mặt bên hông căn nhà, đối với người lớn, chỉ gây khó chịu thêm với những lẩn khuất rình mò không thể kiểm soát. Và sự xâm lấn ấy diễn ra theo lối trước hết là một thỏa thuận: chủ căn nhà còn lại giáp con hẻm ấy - một ông già gườm mặt tất tật những nhà xung quanh, ông nội của anh chàng què, - dẫu chẳng hề dễ bắt nạt, rõ là chẳng hiểu gì về chuyện xây dựng, trong một lúc yếu đuối thế nào đó lại đồng ý để cho ông chủ nhà xây mới, một ông thầu xây dựng, làm một cái cổng chung cho căn nhà mới xây và con hẻm (rõ là ngoài đám con nít, như đã nói, nó chẳng có một công dụng gì cụ thể đối với những người bám chặt vào cái họ gọi là thực tế và khinh bỉ trí tưởng tượng; thêm nữa, đây lại là một xóm đạo, và chuyện những gì lẩn khuất không thể xác định rõ bị bít lại thì còn rất xa mới mang dáng vẻ của một việc không nên làm). Nhưng không lâu sau đó hai ông chủ nhà đều chết: đây luôn là một cớ hiển nhiên dẫn đến những thay đổi lớn, chẳng phải là những giao ước đều bị phá bỏ một khi vua cha chết đi và vua con thì chẳng hiểu tại sao thỏa thuận kia lại tồn tại, hoặc một công thần nào đó được tin tưởng tuyệt đối vào đời vua trước thì đến đời sau trở thành một kẻ ương ngạnh phải tìm cách giết đi cho bằng được? Căn nhà của ông thầu xây dựng đối diện nhà tôi, dẫu đã mất đi người đàn ông duy nhất (một con trai đi Mỹ chưa bao giờ về, và một con trai khác trở thành một ông tướng gàn lúc nào cũng đòi thiêu rụi căn nhà (khi anh ta hiểu ra rằng bán nó đi có lợi hơn là đốt thì đã quá trễ, các chủ nợ chặn hết cả lối về), bà mẹ: chẳng có thằng con rể nào ở được với tôi) vẫn tiếp tục trương lên, lần này thì toàn bộ cái sân và cổng cũng được làm lại; không gì có thể lọt qua cái cổng sắt ấy, kể cả gián hay chuột (và cả gián hay chuột đều lâm vào tình cảnh khốn nạn khi cả ống cống trước nhà cũng bị cái sân chồm ra chiếm mất).

Cách đây vài năm, trước khi tất tật bị phong kín bởi dịch bệnh, và sau quãng vài năm bị bỏ không (sơn đỏ tạt tung tóe trên cổng, những màn đòi nợ bền bỉ), căn nhà ấy được làm lại một lần nữa, và lần này thì đập đi xây lại toàn bộ: bà già trở về từ Mỹ - bà cố bỏ đi vì không thể chịu được đám người xóm đạo, và sau đó, bỏ về vì không thể chịu được sự cô đơn ở Mỹ.

Người vẽ căn nhà mới ấy là anh tôi, và đó là kết quả của một thứ tình cảm quê nhà mà lúc nào anh cũng có rất nhiều (nhưng quê nhà chỉ là một cách nói phần nào tượng trưng, vì đối với chúng tôi từ quê sẽ thật ngượng nếu phải nói ra, tóm lại, không bao giờ có về quê ở đây): khi ấy anh chỉ còn vẽ để giải trí trong những giờ không phải vật lộn với mấy con tôm hùm trong một căn bếp nhà hàng Hàn Quốc, ở Canada; vậy là, khi ở một nơi xa ngái nào đó tưởng tượng về dự đồ mới cho một loại nhà ở rất đặc thù - vốn đòi hỏi tất tật phải được xử lý hoàn toàn sát sao - anh tôi lại chẳng hề biết về cái sự nhúc nhích của căn nhà kia.

Món mì Ý tôi làm dường như hỏng bét, bông cải đã vô tình bị làm cho giống hệt như khoai tây nghiền. Tôi không chê khoai tây. (Không, phải lặp lại ngay, tôi không chê khoai tây, thậm chí tôi thích khoai tây, bởi đôi khi người ta nghĩ rằng sẽ thật hay và tạo ra một thứ gì đó giống như một màn vuốt đầu (vuốt đầu kẻ khác đúng là chuyện có thể gây sướng đến phát rồ, và có rất nhiều vuốt đầu, cũng như có rất nhiều những thằng rồ vờ vịt) nếu mở đầu cái ý mình muốn nói ra cho bằng được kia bằng cách nói ngược lại; một người bị ám bởi AI đến phát rồ, chẳng hạn, và lúc nào các ý nghĩ cũng lẩn quẩn ở đó như thể một mặc cảm, sẽ có ham muốn nói rằng AI chẳng phải là thứ cần dành cho quá nhiều lo ngại.) Nhưng lời sỉ vả lớn nhất dường như được hình thành theo mẫu cái này trông như cái kia, đương nhiên là theo cách chẳng hề là chủ ý; bởi đôi khi với người khác đó lại là một ưu điểm, một người nào đó, chẳng hạn, sẽ cảm thấy thật tầm thường nếu như chuối có vị hệt như chuối, và xoài thì lại đúng là xoài. Nhưng hẳn sẽ phải tráo trở lắm, và cùng lúc thiếu trí tưởng tượng, hoặc bởi cái này mà dẫn đến cái kia, người ta mới nghĩ đến chuyện trộn lại với nhau hai thứ mì Ý và khoai tây.

(Theo công thức ấy người ta có thể tạo ra một bình luận mà một kiến trúc sư chẳng muốn nghe: cái nhà ấy trông hệt như quán cà phê.)

Nhà tôi và nhà bác tôi trước đây từng thông với nhau ở khoảng sân giữa, lúc nào tôi cũng có thể đến chỗ anh tôi, lúc anh nghỉ hè, để mượn màu vẽ. Nhưng hồi ấy tôi còn quá nhỏ (anh tôi hơn tôi cả một con giáp) để hiểu được đúng mức sự sốt ruột của anh những khi, đứng nhìn từ phần sân nhà anh qua một bức tường thấp, anh thấy các ô màu trong cái hộp màu của anh, vốn lúc nào cũng được sử dụng thật thận trọng và dùng để thể hiện các bài tập ở trường như chính tôi sau này cũng biết đến, bị phung phí, cụ thể hơn là bị xới tung lên khi tôi dùng cây cọ cứng quèo của mình múc vào từng ô theo một lối hăm hở chẳng hề biết tiếc của, theo cách một đứa con nít đang ở giai đoạn còn chưa biết những màu ấy có thể tạo được ra cái gì và chỉ sự xuất hiện của chúng trên giấy - sau khi pha loãng với nước và sẽ còn tuyệt hơn nữa khi thấy sự thay đổi của chúng nếu được trộn lại với nhau ngay khi còn ướt trên giấy - đã là điều chẳng phải lúc nào cũng được thấy; nhưng tóm lại, cần phải tốn rất nhiều màu cho sự ngớ ngẩn vương vãi đến xót ruột của kẻ mới làm quen, và những chỉ dẫn cụ thể nhất của anh tôi, rốt cuộc cũng không thể không can thiệp, đều hướng về liều lượng hơn là về những gì hiện ra nhờ chúng (và cũng phải tốn rất nhiều giấy, sao lại lấy toàn giấy mới ra mà nghịch...).

Nhưng đúng là anh tôi có một vai trò không thể bị bỏ qua trong những trò tôi làm khi còn nhỏ, và việc gạt phăng đi những mơ mẩn với màu của tôi - hộp màu bị anh lấy về sau chừng một tháng, và chắc chắn đó là một sự kiên nhẫn phi thường, như sau này tôi nhận ra, bởi theo như hoàn cảnh cụ thể lúc bấy giờ thì hộp màu ấy mắc quá sức tưởng tượng đối với một thứ chỉ dùng để vẽ, và đúng là bác tôi thỉnh thoảng vẫn còn kể lại những cơn điêu đứng của nhà bác khi phải trả tiền cho anh tôi đi học - chỉ là một trong những ngăn chặn sớm sủa của anh tôi đối với thứ rất có thể được gọi là sự nghiệp hội họa chết yểu của tôi. Trước khi biết đến màu nước, tôi vẽ đi vẽ lại, bằng bút chì và các thứ màu giản dị hơn, các cảnh điền viên nhà ngoại (và đúng là không thể tưởng tượng một thứ gì giống như quê ngoại có thể được nói ra ở nhà tôi), và trên rất nhiều các bức vẽ hẳn trông không khác gì nhau ấy nếu tôi không nói cho người ta biết, một căn nhà lúc nào cũng được giữ nguyên, và thay đổi chỉ có thể nhận ra ở vị trí và số lượng những con gà, cây dừa và đôi khi một vài cây cau xuất hiện sau mái nhà (nhưng bản thân chúng lúc nào cũng giống hệt như khi người ta chỉ cho tôi cách vẽ, cây dừa phải cong, cây cau phải thằng và luôn xuất hiện đằng sau mái nhà); đương nhiên anh tôi đã phê bình chúng một cách đích đáng - điều này có lẽ không gây tác động ngay lập tức mà chỉ giống như một lời thoáng qua, nhưng sẽ còn lặp lại mà chẳng chịu trôi tuột đi, và khi rốt cuộc nó làm tổ luôn trong cái đầu cứng của tôi thì tôi không muốn gì hơn là xé bỏ hết toàn bộ cái xấp rất dày những nguệch ngoạc rập khuôn ấy - và không phải nhắm vào đám gà qué hoa lá ất ơ kia mà vào chính căn nhà: nó quá giống thực và cùng lúc lại chẳng giống một căn nhà (đương nhiên anh tôi không nói hệt như vậy), bởi trong khi các chi tiết rõ ràng còn lâu mới chạm đến ngưỡng giống y một căn nhà thật, về tổng thể nó không thoát khỏi vẻ nghèo nàn của một căn nhà có tường thấp và mái dốc và các lỗ hình chữ nhật cho cửa đi và hình vuông cho cửa sổ (thậm chí tôi đã răm rắp tuân theo các chỉ dẫn ban đầu đến mức lúc nào cũng cố tình làm cho các cạnh trên hình vuông và hình chữ nhật phải ngang bằng nhau, luôn luôn là như thế, và mỗi khi thấy một đứa khác vẽ nhà, tôi ngấm ngầm xem chúng nó có vẽ lệch cửa sổ và cửa đi không và sẽ ngoảnh đi ngay nếu như đó chỉ là các hình hú họa). Đương nhiên với một ý nghĩ cứng quèo như vậy, đúng hơn là nỗi sợ rằng nếu vẽ khác đi thì tôi chẳng biết phải làm gì, không những tôi không thể tiếp tục vẽ cái cảnh đã trở nên không thể chịu nổi nữa ấy, tôi cũng không thể vẽ những cái khác.

Rốt cuộc, vào giai đoạn cuối cùng, tức là không lâu sau thất bại với màu nước, tôi chuyển sang cái gọi là trang trí - như sau đó tôi được biết khi anh tôi gọi tên nó, và đương nhiên không thể thiếu được các phê bình đích đáng của anh - trong khi đối với tôi đó thuần chỉ là vẽ ra các hình, sắp xếp chúng theo cách nào đó tôi thấy thuận tiện nhất và không làm chướng mắt, và tô cho chúng các màu không lặp lại với hai hình kề bên nhau. Giữa một ô hình vuông lớn, chẳng hạn, tôi chia ra các ô rất cân xứng và đều nhau - việc này thực ra vô cùng dễ và chẳng cần phải biết đến những trung điểm hay đối xứng hay trục... bởi dường như có một bản năng nào đó, ở bất cứ ai, quy định rằng mọi thứ phải luôn đồng đều, và sự xuất hiện vô tình của những gì không đều thì khó mà chịu được - và bất cứ hình gì vẽ ra ở chỗ này, một góc tư của một hình vuông chẳng hạn, thì chắc chắn sẽ có những tương ứng ở các góc còn lại, tức là một bông hoa bốn cánh là điều không thể chối cãi; đương nhiên các hình thù sẽ phức tạp hơn nhiều, nhưng nỗi sung sướng là ở chỗ tìm ra được một cái cớ hiển nhiên nào đó đã có sẵn, một điểm giao nào đó sẽ cho phép vẽ thật dễ dàng một cung tròn, và hai cung tròn ấy sẽ là cánh hoa, và một khi chúng lần lượt xuất hiện như thế, các thứ khác dần được lấp đầy, tôi vô cùng yên tâm. Yên tâm, bởi vì nỗi sợ với những gì méo mó, những gì ngay lập tức sẽ bị cho là sai, lệch hẳn so với cái được đinh ninh là thật, đã trở thành một nỗi ám ảnh.

Liệu đó có phải bởi một sự thiếu trí tưởng tượng đến mức cằn cỗi của một đứa con nít? Toàn bộ những gì tôi nghĩ đến lúc vẽ, trước đây, là phải làm sao vẽ lại y hệt thứ mắt tôi nhìn thấy, và nếu không đúng như thế, nó chẳng có lý do gì để tồn tại được. Tại sao lại vẽ cái chậu như thế, sao lại là một cái lu như thế, và tại sao bông hoa kia chẳng ra cái hình thù gì... Em nhìn thấy đúng như vậy mà? nhiều lần tôi đáp lại anh tôi như thế, và chẳng phải là tôi không biết, ngay lập tức, rằng đó chỉ là một lời ấm ức của kẻ chẳng còn cách nào khác để biện hộ cho mình, bởi thứ hiện ra trước mắt tôi, trên giấy, vô cùng thảm hại. Phải thừa nhận là tôi luôn cảm thấy một sự lo lắng mơ hồ khi, tay cầm bút hăm hở chuẩn bị phác ra nét vẽ đầu tiên, mắt nhìn vào cái hiển hiện trước mắt, thứ ngay lúc ấy mang lấy tư cách tuyệt đối đúng của một tồn tại thật, một cái lá, chẳng hạn, hay một cái cây, hay bất cứ cái gì đứng im trước tờ giấy tôi vẽ; một nỗi sợ khó chịu trước khả năng chệch đi khỏi những gì đúng như tôi thấy, và ngay sau đó là thời cơ cho nỗi bất lực của nắm bắt - mà vào thời điểm ấy đối với tôi chính là bắt chước giống hệt. Thế rồi tôi không thể vẽ được những thứ như vậy nữa, thậm chí vào cái khoảnh khắc nét đầu tiên chuẩn bị được vạch ra, cùng với lo lắng, sự chán nản đã dần dâng lên óc tôi, và rất nhanh chóng nó hoàn thành công việc của nó - khiến cho tôi bỏ ngay cây bút xuống - ngay ở nét vẽ thứ hai.

Kinh nghiệm của tôi về hội họa, nếu có thể gọi là như thế được, phải là một thứ kinh nghiệm về việc làm sao để không thể vẽ, và nó đây: muốn giống thật.

Tôi đã không còn ham muốn phải vẽ cho giống hệt một cái gì nữa, chuyện ấy khó vô cùng, và tôi chỉ có thể sung sướng hơn khi tự giải phóng mình khỏi ý nghĩ phải bắt chước, điều dẫu sao tôi cũng không thể. Thế nên đúng là có một sự giải tỏa ghê gớm khi tôi bắt đầu thả mình vào các hình, các đường cong có tâm xác định, các đường xiên bởi hai điểm có sẵn. Bởi vì, như một người nào đó đã nói, vẽ ma quỷ thì dễ hơn vẽ người, và vẽ ra những hình thù quái đản, những khi nỗ lực mô phỏng cái thực đã rơi vào tuyệt vọng, thì dễ hơn là lặp lại chính xác một cái gì mắt trông thấy; thêm nữa, và điều này mới quan trọng, trong khi bất kể cái gì không giống thật - hầu như tất tật mọi thứ được vẽ ra đều như thế - đều có thể bị gọi là sai, thì người ta chẳng thể nào nói một hình tròn là sai, một hình vuông, với đầy đủ yêu cầu được đáp ứng, là kệch cỡm, hay thậm chí bất kỳ hình tam giác nào cũng chẳng thể chê trách được, miễn là nó đừng quá gần giống như một tam giác đều, hay tam giác cân.

Vậy là, trong khi tôi đinh ninh với những thành tựu mới của mình, rất nhiều các hình trang trí xuất hiện trên giấy, nhiều hơn hẳn những gì tôi vẽ trước đây và rõ là không lặp lại như những phong cảnh điền viên ấy - ít ra thì bản thân việc tìm các hình, có thể nói là giống như các ô gạch bông lát sàn nhà, sẽ rất chán nếu phải lặp lại y hệt hết tờ này đến tờ khác, và bản thân các biến tấu về màu cũng chẳng thể nào làm cho giống nhau được - thì anh tôi lại vẫn ở trên một tầng cao khác hẳn mà nhìn xuống tôi, và phê bình rất kỹ từng mẩu giấy một, nói về cách phối màu, về tương phản và bố cục, về sự mô phỏng thế nào đó của các họa tiết mà lẽ ra tôi phải để ý hơn... tóm lại, hoa mắt ù tai bởi những gì leng keng mà anh tôi lần đầu nói cho tôi biết ấy, tôi không thể tưởng tượng được việc vẽ làm sao cho một đường thẳng hay một đường cong trở nên thật dứt khoát theo như ý đồ của mình lại va phải rất nhiều những sai lầm nghiêm trọng và vô vàn những thiếu sót mà anh tôi chỉ ra ấy (vô cùng nghiêm trọng, bởi anh tôi lắc đầu liên tục, và phải nói ngay là tôi hoàn toàn tin những đánh giá này dựa vào những gì anh đem về cho tôi xem, những tượng bán thân hay chân dung toàn thân của người mẫu mà anh vẽ giống thật vô cùng). Tôi quyết tâm gom góp lại tất tật mà xé đi, trong cơn tuyệt vọng lẫn lộn với ấm ức hờn dỗi, hoặc hay hơn nữa là đốt đi, (đương nhiên lúc ấy tôi biết rõ ở đây sẽ không có niềm vui nào giống như những lúc khác nghịch lửa); nhưng rồi tôi quên bẵng (một đứa con nít thì thiếu gì việc để làm cho xao nhãng), và rốt cuộc tôi chẳng đốt cũng chẳng xé, không lâu sau toàn bộ nhà tôi bị đập đi xây lại, và tất tật có lẽ đã bị gom đi bán ve chai.

Trông vậy mà không phải vậy, thầy tôi nói.

Thầy tôi đã nói đi nói lại điều ấy bao nhiêu lần theo một lối đùa vui, và không chỉ với một mình tôi; nhưng rõ ràng nó, đối với riêng tôi, chính là một câu thần chú.

Thầy đã không còn vẽ nữa từ lâu. Tôi thỉnh thoảng hỏi thầy, bởi đã không ít lần thầy lấp lửng nói với tôi về một lúc nào đó sẽ hoàn toàn chú tâm vào việc vẽ, khi nào thầy mới vẽ tiếp; như thế cũng có nghĩa, trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, khi nào thầy mới nghỉ dạy ở trường và nghỉ luôn dạy vẽ mà rúc vào trong cái xưởng vẽ của thầy, và tôi biết là thầy hiểu đúng như vậy. Tôi và thầy chẳng bao giờ nói với nhau quá vài câu, và thậm chí có thể thầy chẳng bao giờ biết thỉnh thoảng tôi tìm cơ hội để đứng nhìn các bức tranh của thầy; đa phần là các thất bại, tôi phải nói thế, thậm chí càng về giai đoạn cuối tôi phải nghĩ rằng thầy chẳng còn thực sự biết mình đang làm gì (nhưng liệu có phải ngược lại còn đúng hơn, rằng chính bởi biết quá rõ mình đang làm gì, và sẽ kết thúc thế nào, mà thầy tạo ra những bức tranh như thế?) chúng khác xa những gì trước đây thầy vẽ khi còn trẻ và còn khó khăn. Đôi khi thầy kể cho tôi về một quãng nào đó phải đi tù, và cuộc sống hồi thầy còn nhỏ ở một vùng kinh tế mới. Rất nhiều đất, rất nhiều những sắc nóng rực và tương phản của chúng trong tranh của thầy quãng đầu, nhưng đôi khi lại có những bức sơn mài tối thẳm. Thầy ở trọ và có một cái xưởng vẽ trong căn nhà trọ ở rất xa trung tâm, và suốt bao nhiêu năm thầy dạy vẽ và tiết kiệm như thế cho đến khi rốt cuộc thầy mua được một mảnh đất và xây lên trên đó một căn nhà 3 tầng, một học trò cũ của thầy được tin tưởng giao cho việc xây dựng căn nhà ấy và làm mọi thứ be bét. Trong căn nhà mới, tôi chỉ đến gặp thầy một lần duy nhất, cũng là lần cuối cùng: hôm ấy trời bỗng mưa to, một trận mưa khủng khiếp tối mùng 3 tết, cũng là trận mưa lớn đầu tiên căn nhà ấy phải chịu, và nước từ ban công tầng trên, do không thoát đi đâu được, tràn ngược vào nhà, rồi chảy xuống tầng dưới qua lỗ thông cầu thang, tạo ra một cảnh tượng quái đản. Gần một năm sau, chưa kịp đến cái tết thứ hai trong căn nhà mới, cũng ngay tại cái cầu thang ấy, trong đêm, thầy đang đi xuống thì lên cơn đột quỵ, và chết vì ngã cầu thang. Vợ thầy quyết định đưa thầy về quê, cái vùng toàn là các màu rực của đất ấy, chỉ sau cú ngã chừng vài tiếng đồng hồ, trời còn chưa kịp sáng.

Nước lúc nào cũng là vấn đề lớn của một căn nhà, và dù người ta có làm gì đi nữa - một vài thứ gọi là tiến bộ kỹ thuật, chẳng hạn, đôi khi giấu được cái sự vô ích của chúng chỉ vì đã làm cho người ta quên đi được sự tồn tại các vấn đề sinh ra từ nước - thì nó vẫn lởn vởn trêu ngươi ở đó; đương nhiên chẳng phải lúc nào cũng là ngay lập tức, hay có thể nói vấn đề lớn chính là ở chỗ những gì mà sự hiện diện của chúng không được nhận thấy bởi các phản ứng tức thời.

Càng ngày người ta càng sợ nước (ý nghĩ rằng mấy giọt mưa hắt vào nhà thôi đã đủ khiến cho người ta khiếp đảm, không thì cũng la lối phàn nàn, và còn khủng khiếp hơn nữa nếu gặp phải một người lúc nào cũng rên rẩm chừng nào căn nhà của mình chưa được bịt kín hết mọi khe hở), và một phát minh mới, hay ít ra là một phiên bản mới của thứ gì đó cần phải bị xem là lỗi thời, luôn thành công nếu nó chứng minh được khả năng chống nước.

(Ván gỗ công nghiệp chống ẩm, chẳng hạn, hoặc trần thạch cao chống ẩm, hoặc các thứ vật liệu mới được bảo đảm tính ưu việt bởi, ngoài sự nhẹ, sự bất khả xâm phạm của nước, luôn phải đi kèm theo lời giải thích cho những người thực lòng tin vào sự ưu việt của chúng: đừng có đem đi ngâm nước)

(Một quyển sách chưa bao giờ phải chịu một giọt nước, hoặc không bị lật ra bởi một bàn tay ẩm mồ hôi, hoặc, cả điều này nữa, không làm cho bàn tay rịn mồ hôi - cảm giác các lỗ chân lông mở ra - khi sờ vào đủ lâu: nó mục ruỗng theo một cách khác, một sự mục ruỗng bởi giữ gìn quá cẩn thận, của sợ phát khiếp nếu phải thực sự sờ vào, của các ý không bao giờ bị lung lay, của có hộp bảo vệ.)

Thế nên phải có một lối đi của nước tồn tại trong những gì trở nên hiện đại, và nó, bởi người ta có làm gì khác đâu ngoài việc trở nên mỗi lúc một văn minh hơn, dần đi tới chỗ phải được giấu đi hoàn toàn khỏi con người; nhưng sự khải hoàn của công việc ấy cũng là lúc trở nên vô cùng cần thiết kẻ có thể tìm ra thứ đã bị giấu đi cho bằng được ấy.

(Ở một nơi nào đó, rất thích hợp để dán mấy cái quảng cáo rút hầm cầu, chỉ cần ngước mắt lên rất có thể người ta sẽ thấy một quảng cáo khác, ở không xa mẩu giấy chào mời thông cống kia, về dịch vụ nội soi lỗ rò đường ống nước; cần hiểu là để tìm được lỗ rò ấy, nếu không khéo, và trong trường hợp xui rủi nhất, rất có thể phải đục toang cả căn nhà ra.)

Tôi thích nhất trong các tập Harry Potter cái quyển có con rắn khổng lồ và những lối ngoằn ngoèo bí mật của nó giấu sau các bức tường (cụ thể hơn là các hốc rất lớn cho đường ống nước có thể đi đến tất cả mọi nơi trong lâu đài, và bản thân tôi lúc ấy xem sự tồn tại của con rắn khổng lồ chui trong tường là điều vô lý nhưng dễ chấp nhận, trong khi các bức tường thì gây hiểu nhầm bởi giờ đây chúng, vốn chẳng còn để chống đỡ hay thậm chí chẳng còn để giấu đi thứ gì đằng sau đó nữa, càng lúc càng trở nên mỏng và nhẹ hơn.)

(Trong một xen ngắn, thoáng qua khi một lần nọ tôi vô tình đứng trước tivi, của một bộ phim nào đó tôi không biết tên, có hai người ở trong một hiệu sách, hai người phụ nữ đứng, theo tôi nhớ, và dường như đang tranh luận về việc tại sao việc đọc các tác giả cổ điển lại quan trọng, hay một tranh cãi nào đó tương tự về văn chương cổ điển, bởi một người rõ là đang bảo vệ còn người kia thì phản đối lối mỉa mai; chắc chắn tôi không nhớ được cụ thể những gì họ nói với nhau, nhưng kết thúc của nó rõ là nghiêng phần thắng về người phụ nữ bảo vệ văn chương cổ điển; trước khi kết thúc cuộc tranh luận, hay là kết thúc cho những lời đáp trả nhau theo lối có thể nghĩ là đầy tính học thuật (cái từ rất hợp với hoàn cảnh ấy bởi tôi không thể nào chịu nổi nó), người phụ nữ cổ điển đã dợm bước đi bỗng quay người lại và nói đại loại, J.K.Rowling - mà sách mới của bà bày đầy trên một cái tháp trưng ở giữa họ - từng có một bằng cấp nào đó, rất cao, về văn chương cổ điển, rồi quay ngoắt bỏ đi, cùng với trục khuôn mặt - điều này thì có lẽ là do trí tưởng tượng của tôi thêm vào - hơi ngửa lên một chút so với phương thẳng đứng: nếu không phải một chiến thắng tuyệt đối thì cũng là một niềm tin tuyệt đối.)

Tiếp tục lịch sử căn nhà

Giờ thì cái nơi trước kia là lối đi đã trở nên hẹp đến nỗi không lọt vừa một cái đầu trẻ con, và đương nhiên - dẫu đã có một bức tường thấp được xây lên, là kết quả của một thỏa thuận hơn là thực sự hữu dụng, chắn trước lối vào của cái khe nhỏ đến lố bịch ấy - nó trở thành chỗ của gián và chuột. Điều này gây không ít kinh ngạc cho anh tôi, khi anh trở về nước ít năm sau dịch bệnh, bởi trong khi chính anh cũng không ngờ việc lối đi ấy giờ đã hoàn toàn biến mất, căn nhà kia cũng tràn ra khỏi những gì anh đã chỉ định trong bản vẽ của anh.

Có một sự chênh nhau, đôi khi chỉ rất nhỏ, giữa mảnh đất thực, thứ còn sót lại trên thực tế sau khi đã bị đặt giới hạn bởi những căn nhà xung quanh (và để cho rõ, ở đây là một mảnh đất đã được cắt xén và chẳng dễ hình dung ngay được lý do gây ra những xiên xẹo, những góc nhọn và góc tù, đôi khi gãy khúc, gây ra bởi những bức tường nhà hàng xóm, và điều lý tưởng đối với một căn nhà mới trong tình cảnh này là khi các vách tường đã được dựng lên - một cái hộp lý tưởng bít bùng mọi mặt kể cả mặt trên cùng - không một mẩu đầu thừa đuôi thẹo nào của đất bị bỏ sót, một sự bành trướng như thể nước chiếm lấy khoảng không được đổ vào, và cũng cần nói thêm rằng trong trường hợp này chuyện hoàn toàn khác với khi người ta xây dựng trên một mảnh đất rất rộng mà căn nhà chỉ là một phần ở đó (không được phép xây dựng toàn bộ, bởi nếu không có một luật như thế thì các chủ nhà sẽ chẳng tự thấy lý do nào mà không đổ bê tông toàn bộ khu đất), với những điều kiện hoàn toàn khác quyết định hình thức căn nhà lọt ở giữa, nhưng, phải nói rằng, bởi chẳng phải người ta muốn thừa nhận điều này, rất thường xuyên chúng rơi vào kệch cỡm, của muốn làm gì thì làm, trong khi vẫn luôn tồn tại sẵn các mẫu (vì quá dễ đi từ chỗ này sang chỗ kia, chỗ nào cũng có thể xộc vào, và lại còn rất nhiều các hình ảnh, những gì cho phép nhìn và lướt qua mà chẳng cần nghĩ thêm, được vuốt ve và làm cho khả thi bởi các tuyên bố về nhu cầu đòi hỏi những vật liệu mới, tốt cho môi trường, chẳng hạn) - sự bành trướng trên một phương diện khác - cùng với ham muốn đem một dự đồ ở đâu đó đặt vào giữa một khu đất tự do như vậy, thứ chỉ bị kìm lại, đôi khi, bởi các tai họa) so với mảnh đất được vẽ ra trên các loại giấy tờ, bản vẽ của căn nhà, nếu có, cũng như bản trích lục xác định tọa độ các mốc của mảnh đất: một thứ căn cước của đất. Chẳng phải là cái gì được xác định thật rõ thì ngay sau đó là lúc để nó biến mất luôn hay sao? nhưng đây lại là một chuyện khác. Sự chênh nhau kia, giữa khu đất và bản vẽ, chẳng phải là điều đáng kể nếu như khu đất ấy đủ rộng, đủ để thấy rằng một tấc đất chẳng là gì so với toàn thể rộng hơn (ở đa số các nơi có một con số cụ thể được quy định cho diện tích đất mà nếu vượt quá khỏi nó, người ta chẳng thể nào xây dựng căn nhà trên toàn bộ mảnh đất, và còn có rất nhiều các quy định khác về chỉ giới xây dựng, về việc tối thiểu phải chừa lại bao nhiêu đất trống, về độ lùi so với mặt giáp các con đường, và phải chừa lại tối thiểu bao nhiêu so với mép đất nếu nó nằm giáp một mảnh đất khác... nhưng, phải nhắc lại, đây chỉ là những trường hợp mảnh đất quá lớn, trong khi nếu mảnh đất ấy nhỏ hơn con số đã quy định, người ta có thể xây dựng toàn bộ, điều này dẫn đến những biến hóa khôn lỏi, vốn thường bị giấu đi, và một nhà làm toán chẳng cần phải quá xuất sắc, chẳng hạn, sẽ nhận ra rằng một mảnh đất chừng 200 mét vuông sẽ chỉ có thể xây được căn nhà rộng tối đa 150 mét vuông nếu mật độ cho phép là 75% (nói cách khác thì không thể là 100%), nhưng màn ảo thuật sẽ xảy ra khi chia đôi mảnh đất ấy, bởi người ta sẽ có thể bán được hai căn nhà với tổng diện tích xây dựng vẫn là 200 mét vuông (tức là trong trường hợp con số diện tích giới hạn nhắc đến ở trên là 100, và nếu ai đó bắt bẻ rằng có thể là 90 thì sao à? thì rõ ràng tôi sẽ lấy ví dụ về một mảnh đất ất ơ nào đó khác có diện tích 180 mét vuông, vì ở đây tôi mới là chủ)), nhưng phối cảnh sẽ hoàn toàn thay đổi nếu người ta đã tự cắt mảnh đất của mình đi chỉ còn lại một mảnh nhỏ tí, và lúc này thì người ta chẳng dại bỏ lỡ những mẩu nhỏ xíu, dẫu đôi khi những mẩu xiên xẹo tỏn mỏn ấy - chẳng phải lúc nào cũng ở đúng chỗ - chỉ khiến cho thêm phiền não.

(Một triển lãm mang cái tên chẳng hạn khoảng trống trong đô thị thì rất có thể gợi lên sự đòi hỏi phải chừa lại các khoảng đất trống đấy chứ, nhưng nếu tin như thế thật, tức là người ta chịu chừa lại những chỗ không đổ bê tông, hay thôi không dựng lên những gì vốn để chỉ định chức năng, thì rõ là nhầm to, bởi phải hiểu đó - những khoảng trống được trưng bày - đơn thuần là những khoảng đất trống mà người ta, bởi mật độ bị quy định cho những mảnh đất quá lớn dùng làm nhà ở riêng, đành phải bỏ trống, và đặt cho nó một cái tên, tại sao không? Trong khi đó, ở một công trình khác cũng trong triển lãm ấy, các lỗ rỗng được kiến trúc sư tạo hình đúng ở dạng những cái lỗ trên tường hay trên mái, nhưng nó đều được bịt kín bởi một bức tường vây xung quanh khu đất - một cái nhà tổ yến với những cái lỗ to hơn - và không thể thiếu: những cái cây được trồng lấp ló qua những ô trống như vậy; tóm lại, một mặc cảm được đặt tên và dẫu sao cũng có lợi cho các kiến trúc sư thích trồng cây trên mái (và ở đây bộ môn chụp hình kiến trúc được hưởng lợi không nhỏ: chỉ có kẻ dở hơi mới đi chụp những chỗ thấm dột.))

Nhưng cũng phải nói rằng tất tật những gì nhỏ nhặt, tầm thường và gây lắm xích mích giữa các hàng xóm với nhau ấy (lúc nào cũng có cãi nhau to, nếu muốn nói rõ, mỗi khi có người xây nhà) thì không thể nào phủ nhận được sự tồn tại sờ sờ ra đó của chúng, lúc nào cũng được trông vào trước tiên, và, dẫu thật kỳ lạ, gây yên tâm ghê gớm với những người có đạo như ở chỗ tôi, những người dẫu sao cũng đã, từ lâu, không còn mang dấu vết nào của chết đói và thiếu mặc, và không chốn dung thân (đã đến chỗ ban phát thừa thãi và đôi khi còn có nhiều quốc tịch, tức là, nhiều quê hương), và lời cầu nguyện hằng ngày càng trở nên thiêng liêng hơn bởi không còn dấu vết nào của thực tại. (Nhưng phải chăng ngược lại mới đúng, phải chăng luôn có môt nhu cầu làm cho lời cầu xin trở nên càng lúc càng thực hơn, bởi họ không lúc nào không cho thấy rằng luôn luôn phải cần có thêm lương thực hằng ngày, luôn luôn phải tìm cách tha tội cho những kẻ chẳng biết thế quái quỷ nào mà dường thích thú xúc phạm họ - những nạn nhân vĩnh cửu - và hơn nữa luôn cần phải được giữ gìn khỏi những xấu xa vây bủa xung quanh lúc nào cũng nhằm đầu họ rớt xuống, nước mưa chẳng hạn?)

Những người có đạo xứ tôi, tức là hầu hết, trục mặt hơi nghiêng lên so với phương thẳng đứng: lời cầu nguyện hướng lên trời, hoặc giả bức tượng luôn thật cao. Nhưng nếu không phải ở trong nhà thờ, hay khuôn viên nhà xứ, ký ức về lời nguyện cầu kia vẫn còn lưu lại nơi trục nghiêng ấy: không bao giờ còn phải hoài nghi nữa.

(Và một người có đạo thì gây khó ở, đôi khi. Có đạo, cái từ mới oái oăm và đôi khi bản thân tôi hồi nhỏ đã gặp rắc rối vì nó, chỉ vì nói rằng gia đình tôi có đạo, chẳng hạn, mà một cô giáo - chỉ mới vừa đến khu tôi dạy trường tiểu học - đã dành cho tôi một bài thuyết giảng nghiêm trọng, bởi trong khi tôi quá đinh ninh mà nói ra từ ấy với cô một cách trẻ con, cô không đồng ý với việc dùng từ đạo để nói riêng về một tôn giáo cụ thể, và thế rồi có hay không trở thành cả một sự xúc phạm ghê gớm... nhưng cũng có thể tôi chỉ tình cờ ở đó mà nhận lời trách mắng vì rõ ràng cô chẳng thể nói điều đó với ai khác, và bản thân nơi cô ở trọ cũng thuộc về sự quản lý của các dì dòng, thêm nữa, kể từ khi nhận ra sự khó chịu đặc biệt của người khác khi nghe thấy cái từ ấy, nó chẳng biến mất khỏi những gì tôi nói nữa, đôi khi người ta sợ bị nó cắn.)

Căn nhà, đối diện nhà tôi, của ông thầu xây dựng quá cố - nếu còn sống sẽ được gọi là ông cố - và căn nhà của ông già lõi đời quá cố - người biết hết mọi thứ chỉ trừ việc xây dựng - cách nhau một con hẻm, tuy nhiên giấy tờ chỉ xác định mốc của hai căn nhà, còn con hẻm thì không. Nhưng cái thực, liệu đó có phải chỉ là những gì không thể chối cãi sờ sờ ra đó? Trong một vài trường hợp, những khi cái được vẽ ra trên giấy, bằng cách nào đó (và lúc này kẻ đã vẽ ranh đất rất hay bị nhắc đến trong những cuộc chửi đổng, bởi những người làm công việc này, và những việc tương tự, dường luôn bị gán cho một tính cách máy móc, và đây đặc biệt không phải trường hợp người ta thấy là cần nhớ đến những từ rất hay được viện đến để giải thích cho một sự gì quá sức hiểu của họ, để làm cho nhỏ đi, đương nhiên chỉ theo một lối vô thức, và vừa vặn với sự ti tiện của con người, một tồn tại nào đó vượt quá sức tưởng tượng của họ và không phải là không gây ra mặc cảm, một ông vua chẳng hạn, tức là, đó cũng là con người) lại nhỏ hơn căn nhà thực đã được dựng lên, thì chính căn nhà được xem là thiêng liêng, là bằng chứng cho cái thực mà việc không nhìn thấy nó hẳn là tội chống lại con người, phủ nhận công sức con người, phỉ báng tổ tiên vân vân... Nhưng chuyện lại hoàn toàn khác một khi ranh đất được khám phá ra rằng vốn dĩ đã luôn lớn hơn những gì đã sẵn có trên đất, tức là căn nhà trước đây, không còn nghi ngờ gì nữa, đã bị làm nhỏ hơn kích thước trên giấy tờ - cái thực tuyệt đối; và đây chính là trường hợp căn nhà của bà cố - người mà rõ ràng đã ở gần Chúa hơn đa phần những người khác, và như thế không phải chỉ vì chức vị của bà, theo cách dẫu không có giấy tờ nào công nhận nhưng đừng có tự chuốc lấy tội vạ mà không thừa nhận, mà còn bởi khi trở về từ Mỹ, bà cố đã là người lớn tuổi nhất ở đây (trong khi bà tôi thì đã mất trước đó vài năm; nhưng, để cho rõ thêm một chút, đối với bà tôi, bà cố, một cách gọi đã trở nên khó bỏ bởi lúc bấy giờ con gái út vẫn chưa đi tu, chỉ thuộc hàng con, tập nhai trầu và ngã bổ nhào ra đất...). Giờ thì, đối với gia đình bà cố, tờ giấy dường chính là căn cước của mảnh đất ấy - thứ mà trước khi qua đời ông chồng bà đã cẩn thận, như bất kỳ con người cẩn thận sáng suốt nào biết cắt đặt mọi thứ đâu ra đấy, có lẽ đã sửa soạn lại lần cuối cùng những điểm mốc - là đất, là sự thật, và là điều hiển nhiên phải được tất cả xem là lẽ phải.

Cả một công sự lớn được bày ra, và đó không chỉ là trong phạm vi căn nhà bị đập tan hoang của bà cố (mảnh đất trở nên, như một điều lạ lùng mà những người đã theo dõi suốt một lúc lâu một căn nhà nào đó ít nhiều bị làm cho kinh ngạc khi nó bị đập bỏ, dường như nhỏ hơn nó vốn dĩ khi mọi vách ngăn và cửa - vốn tạo ra bí mật, hoặc chiều sâu, với tư cách, ngoài việc là một cái cửa hay một bức tường, là một vật được đặt vào không gian, hay có thể nói, chính vật ấy làm cho không gian tồn tại - đều đã bị dỡ bỏ, và điều này chẳng phải là không được các kiến trúc sư tận dụng bằng cách cố tình tạo ra các bức tường, và đôi khi đòi phải có cho bằng được một bức tường giữa không trung, và nếu một kẻ không may nào đó bỗng thấy rất chính đáng mà chất vấn về sự cần thiết của bức tường ấy thì sẽ gặp phải một sự dằn dỗi và khinh miệt khủng khiếp nơi người bằng mọi giá muốn có nó) mà cả những gì ở xung quanh: những lời qua lại giữa hai gia đình dần dà được khởi lên khiến cho con đường chẳng quá rộng trước nhà, bên cạnh những gạch đá xi măng và các thứ xe cộ của thợ, trở nên đông người qua lại khác thường - để cho ý kiến hoặc để xem, tóm lại là thực hiện chức năng của một hàng xóm - và rồi các camera giám sát của căn nhà bên cạnh được treo lên. Người đàn ông ấy, bố của anh què vĩnh cửu, dường như đã hiểu được tình thế của kẻ cô độc, khăng khăng ôm lấy sự thật chỉ còn một mình ông ta biết và hiểu là bà cố chẳng thèm để tâm đến những cãi vã phàm tục, trong khi đó chính những người già khác, bác và chú tôi chẳng hạn - vẫn còn nhớ hệt như mới đây những nạt nộ chỉ trỏ mà ông cụ già ghê gớm bên kia dành cho họ ngày xưa - im lặng theo lối những người hàng xóm chân chính không bình luận về cây xà nhà người khác; họ chỉ kể lại cho tôi như thể chuyện đùa, về cái thỏa thuận bí mật ngày xưa giữa hai ông cụ già chia đôi con hẻm chiếm được. Những chỉ trỏ và trợn mắt của ông ta, cùng với cái mặt sưng sỉa phát ra tiếng hét của bà vợ, trước nỗi sợ cái miếng đất mà rõ ràng với họ như thể cứ dần dần nhích đến kia - những cái camera của ông ta treo lên để giám sát những chuyển động của nó dường chỉ là một nỗ lực đe dọa trong tuyệt vọng - rốt cuộc cũng chỉ có thể tạm hoãn lại việc xây dựng, đợi người thẩm định các mốc khu đất đưa ra quyết định cuối cùng (bản thân việc này, tuy rốt cuộc đã không còn được nhắc đến, cũng đã gây ra không ít kinh hoàng cho các nhà khác cùng dãy, nhà của bạn tôi ở bên cạnh chẳng hạn, bởi nếu phải làm mọi chuyện cho thật rạch ròi, tức là ăn thua đủ, người ta đến phải đập hết đi xây lại cả xóm bởi những căn nhà ở đây dường như đều chồm lên nhau một chút, căn cứ theo những thứ giấy tờ đất mà họ đem ra đối chiếu). Nhưng việc xây dựng, dẫu biết rằng kết quả là căn nhà vẫn xây xong (vì có bao giờ một căn nhà không xây xong đâu, nếu người ta muốn? và nếu có thể xem kiến trúc là một thứ còn liên quan đến nghệ thuật, và cùng lúc việc xây dựng một căn nhà như vậy vẫn còn ít nhiều liên quan đến kiến trúc - thậm chí cần phải viện đến trí tưởng tượng ở đây - thì rõ ràng, có thể nói, bất lợi của nghệ thuật này là ở chỗ số phận của nó phải trở thành cái thực), đã phải bị hoãn lại nhiều hơn vài tuần dự kiến, bởi trong khi còn chờ kết quả thẩm định, tất cả bị phong tỏa; và đây là theo nghĩa cụ thể, những hàng rào tôn chặn lại các xóm, các ngã tư đều có dân quân tự vệ đứng gác..., nếu như những gì tôi được kể lại về quãng bít bùng ấy có thể tin được.

Một buổi tối (cũng là ngày cuối cùng tôi còn ở lại đó khi việc xây dựng đang bị hoãn, và bởi người ta vẫn phải đính chính hằng ngày rằng chẳng hề có chuyện phong tỏa vv..., thế nên ngay sáng hôm sau tôi sẽ quay lại thành phố để chui vào một cái hốc khác và kẹt cứng một chỗ nhiều tháng liền, bên cạnh đó, việc dịch chuyển vô lý này còn bởi nhiều nguyên nhân khác mà một trong số đó là cú trỏ tay của người đàn ông đang sợ hãi với cái mớ camera vô dụng của mình: sao không bắt đi cái thằng mang dịch bệnh từ thành phố về ấy...) khi tôi đang đứng trước công trường xây dựng ngổn ngang, anh cháu rể của bà cố vớ lấy ngay sự quan tâm của tôi, một kẻ có vẻ ở chỗ khác tới, mà kể lể ấm ức về căn nhà đang xây, và lần này là phàn nàn về bản vẽ - đối tượng muôn thuở cho các phàn nàn; tóm lại, theo lời anh ta, đó là một bản thiết kế vô lý đến nỗi chưa từng thấy một căn nhà nào như thế, và ấy là chưa kể đến chuyện kích thước của nó, toàn là số chẵn, chẳng phải những con số lẻ theo thực tế, và đương nhiên không hoàn toàn khớp với kích thước của mảnh đất thực. Rõ ràng anh ta không biết tôi đang đứng trước nhà mình, và thế nên cái người vẽ nó là anh tôi vv... Vợ của anh ta, về sau nhận ra tôi, nói lảng: miễn phí thì vậy thôi.

Vài câu kết thúc bằng thôi:

ngu thì chết thôi!

cái gì đúng thì mình làm thôi!

(và, sau những lòng vòng chẳng đầu chẳng cuối, sau rất nhiều liên tiếp những cụm từ rỗng, những diễn tả lan man còn vô ích hơn cả tiếng thú vật kêu) chỉ có vậy thôi!

Ở giữa bãi cỏ, một cái máy tưới nước làm dựng lên, trong không trung, một khối lấp lánh xoay vòng, giống như được tạo ra bởi các đoạn dây trắng mảnh vung lên thành các tổ hợp đường cong, thay đổi và lặp lại liên tục; toàn bộ mọc ra từ đầu ba cái vòi nhỏ nằm sát mặt đất, tự động quay, chậm và đều: chuyển động tạo ra bởi dòng nước cấp vào liên tục được hứng lấy bởi các quạt nước, các bánh răng, và phải kể thêm cả bản thân sức nặng của tất tật những thứ kim loại ấy, dù rất nhỏ, và của cái vòi chĩa ba bên trên gắn vào chúng mà bởi vậy được làm cho xoay. Một con mắt lơ đãng nào đó dường chỉ có thể biết được đó là nước nhờ vào những gì văng ra tung tóe xung quanh, những đầu mút xa nhất nơi các giọt, đã hết đà của chuyển động vọt và xoay, tách rời khỏi nhau và rơi xuống, trong khi nước vẫn không ngừng được bơm.

Nhưng bỗng nhiên trời mưa, và đó không còn là cơn mưa đầu mùa - nhấm nhẳng ngắt quãng bởi còn chưa nắm được nhịp - mà đã rất biết cách trở nên thật dai và phủ khắp xung quanh một màn sáng bạc, một thứ ánh sáng đặc biệt, chẳng phải bởi cường độ, đã là cuối buổi chiều, mà bởi tương phản với những chỗ tối bỗng nhiên sẫm đen lại, những thân cây lớn ướt sẫm màu, gầm những lùm cây bụi, mảng cỏ khuất bóng sẫm lại xen với những chỗ sáng lên lạ thường; mặt đường sáng loáng ở những chỗ ướt, nhưng chỉ phản chiếu màu đen ở những chỗ đọng nhiều nước; bóng đen của cái xe đi qua đã bật đèn; những lỗ cửa nhà hay hàng hiên một quán cà phê nào đó mà người bên trong còn chưa thấy cần phải bật điện. Hoặc là chưa tới giờ bật điện hằng ngày. Cái vòi tưới cỏ đằng kia vẫn chầm chậm quay đều trên bãi cỏ ướt, như không có chuyện gì xảy ra xung quanh.

Nếu người ta định hỏi nó, một câu nào đó bật lên vô tình trước cái vẻ lố bịch của cảnh ấy, thì dường như đã vang lên trong đầu, ngay cả khi câu hỏi kia chỉ là tưởng tượng, thậm chí còn chẳng phải một thứ gì rõ ràng của tiếng hay ảnh, câu trả lời rõ mồn một của cái vòi: việc của mình thì mình làm thôi.

Hoặc, còn bơm nước thì còn xoay thôi.

Hoặc, cứ bơm hoài thì tốn nước thôi.

Mưa đã ngớt sau một quãng đủ lâu, nhưng khi còn chưa hết câu, mưa thì cũng hết thôi, đã có người cúp nước. Nếu cái vòi phải mang một khuôn mặt thì hẳn đó là cái mặt có trục hơi nghiêng so với phương thẳng đứng, và chỉ cần hơi nghiêng một chút thôi là nó đã nói rất nhiều.

Buổi tối, ở một quán cà phê (và ở đây chẳng có bãi cỏ nào), đến một lúc nọ qua khóe mắt tôi bỗng xuất hiện vài người đang đi hướng về phía mình, mà một điệu vui tươi thế nào đó ở họ có thể đã gây chú ý ngay lập tức. Ba phụ nữ vừa mới bước ra từ một chốn nọ - một quán ăn, một quán nhậu, một bar, pub, lounge, beer club, hay bất kỳ cách gọi nào đi nữa cũng được, bởi dẫu mang dáng dấp mỗi thứ một chút, chẳng cái nào có thể dùng để gọi nó, hoặc tôi còn chưa đến gần được việc nắm lấy vẻ lưng lửng của cái nơi ở đối diện tôi kia, và dẫu rất ồn ào, ô tô đậu thành một dải dài bên lề, rất nhiều phụ nữ đẹp và đám bảo vệ xum xoe chỗ này chỗ kia, và decor chẳng phải là quá ngẫn, nó vẫn mang một vẻ vụng về hăm hở nơi tỉnh lẻ, đang cố trở thành một thứ gì mà bản thân nó còn chưa biết, còn đang loay hoay giữa một bên là mẫu (thường thì người ta, đặc biệt là các ông chủ, thích gọi là mô hình) của nó nơi thành phố lớn và những người mà nó thấy là nhất định phải thu hút ở thành phố nhỏ hơn này (dẫu diện tích bỗng nhiên đã phình lên nhiều lần) - đang băng qua đường với dáng vẻ người ta có thể tưởng như đang ở một thành phố tráng lệ nhất; bởi chỉ có ở một nơi chứa được vô vàn các khả năng như thế thì những váy sống kia, đôi guốc kỳ khôi và lối uyển chuyển chẳng phải là của người mới tập, cùng với tấm mạng che rất mảnh kia mới có thể yên ổn được. Tóm lại, hai người đi kèm một người dường được phục tòng, băng qua đường như thể một đoàn hộ tống công nương, và, chắc chắn, dẫu trời tối, chẳng phải là tôi không bắt gặp cái vẻ chờ đợi thoáng qua một lúc nào đó ở cô ta, chờ đợi các phản ứng đáp lại sự lộng lẫy kia... sự thật là ở đây chẳng có quá nhiều người.

Ở một bên cái nơi rất ầm ĩ ấy, và sẽ còn như thế đến tận khuya, một tòa nhà thấp, không biển quảng cáo, đã đóng cửa từ sớm; bên kia, bãi đất trống thường đậu kín ô tô, ngã ba, cây xăng; xa hơn nữa, đường rầy xe lửa.

Dường như chuyến đi qua đường của họ, hai người hầu đi kèm công nương - và có lẽ sẽ chẳng có công nương nào nếu không có hai người hầu kia, - dường kéo dài đến nỗi trở nên phi thực. Bỗng chốc tôi tưởng mình đang ở một chỗ khác, giữa một nơi rất đông người, rất nhiều những chuyển động thoáng qua mà, dẫu chúng có thành hình hay không, mỗi một yếu tố ở đó đều yên tâm trôi qua với sự nhỏ bé của chúng giữa tổng thể lớn. Họ đang cười ngất với nhau vì một điều gì đó, và những bước chân của họ dường cưỡng lại việc tiến thẳng tới trước, họ cùng nghiêng đi, hoặc cùng níu nhau lùi lại, và miễn cưỡng lắm mới nhích lên một chút tiến đến vỉa hè trước mặt, giờ ấy chẳng còn mấy xe cộ: đó là cả một triều đình nho nhỏ, và hai người hầu hiểu rằng sẽ chẳng có triều đình nào nếu không có công nương. Phải chăng ở đâu có hai người trở lên cùng nói một điều, cùng cười vì một ý, hoặc giả đó là một lời cầu nguyện chung, thì, dẫu có lỏng lẻo tới đâu chăng nữa, cả một thực tại ngấp nghé thành hình? Chỉ cần nói ra thành tiếng một ý, dù mới đây nó còn lơ lửng thế nào đi nữa trong đầu, một thứ gì đó liền trở nên được xác nhận, kể cả bởi một dấu hiệu mơ hồ nhất, một ánh mắt liếc nhìn của kẻ không quen ở đâu đó chẳng hạn.

Và liệu có phải đó là sự cần thiết của một bài kinh cầu nguyện, khi có hai hay nhiều người cùng nguyện xin một điều?

Khi nhà tôi còn rất nhiều người ở chung với nhau, và vẫn giữ các giờ kinh tối gia đình (và dẫu nhà tôi lúc bấy giờ chẳng phải là thiếu điện, nhưng giờ kinh khi xưa luôn luôn được nghĩ đến dưới ánh sáng vàng của nến, một ngày cúp điện, và trời thì mưa...), lời cầu nguyện riêng chỉ diễn ra, theo lối riêng mỗi người, khi kết thúc các bài kinh - lời cầu nguyện chung. Chẳng phải mọi giờ kinh đều bắt đầu một cách yên bình, những ngày trời không mưa chẳng hạn, khi ấy sẽ phải có người đi lôi tôi về; và bởi tìm cách không để cho nỗi ấm ức của mình biến mất quá nhanh - giờ kinh luôn cắt ngang một trò chơi, một cuộc chạy nhảy chẳng phải lúc nào cũng được để yên cho - đôi khi tôi viện ra cái lý lẽ trẻ con ấy với bà tôi: Chúa dạy đọc mỗi kinh Lạy Cha thôi, tại sao lại phải đọc nhiều kinh như thế? và đôi khi tôi đi tận đến chỗ nói với bà rằng các bài kinh khác đều được chế ra hết chứ chẳng phải là Chúa dạy, vì đâu có kinh nào khác trong sách Tin Mừng? Đương nhiên tôi chỉ dám nói như thế với bà tôi, bởi nếu đó là một người lớn khác thì sẽ phải vĩnh biệt luôn cuộc chạy nhảy những ngày sau đó.

Khi trời mưa, đám trẻ con trong xóm, hồi tôi còn nhỏ, có cái trò đứng dưới những máng xối cho nước đổ xuống đầu; chúng tôi hùa nhau chạy đến chỗ nào nước đổ xuống mạnh nhất từ một cái vòi tít trên cao, và vòi này yếu đi thì một vòi khác lại bắt đầu xối xả, ai mà thèm quan tâm tại sao lại như thế. Nhưng người lớn thì biết tại sao: trên những máng xối ấy đầy rác và những thứ chẳng đáng mong muốn của cái đám sống trên mái tôn, mèo chẳng hạn, và đôi khi cái đống bẩn thỉu ấy làm tắc nghẹt thành thử nước mưa phải đủ nhiều trên máng thì ống mới được thông; nhưng dẫu sao thì kẻ nào đó bị bắt gặp đang hứng nước sẽ bị mắng, sao mày ngu thế hả con. Thêm nữa, khi mưa đã rất dai rồi thì các cống đều ngập, giữa lòng đường nước dâng lên qua tận mắt cá, đó là những trận mưa gây thèm thuồng.

Giờ thì đến nước cống cũng chẳng ngập lên được, mà ngược lại, nước ngập vì không thể chảy xuống cống - mọi nắp cống hầu như đã bị bịt lại hết. Nhưng, bù lại, mọi trẻ con - đều đã trở thành các thiên tài - bị cấm để cho dính nước mưa.

(Một trường quốc tế đáng thèm muốn, chẳng phải bởi sẽ dạy cho lũ trẻ con ngu xuẩn bớt ngu, mà bởi đó là nơi đào tạo các thiên tài tương lai (cụm từ tôi đi ăn cắp từ một cái biển hiệu, nhưng xét cho đến ngọn nguồn thì đâu có truy ra được ai bị cướp)).

Tiếp tục lịch sử căn nhà

Khi tôi trở về được, tận cuối năm, thì việc xây dựng đã được khởi lại từ lâu, và mặc cho các hoạnh họe đe dọa từ ngay khi mọi thứ bị phá dỡ, căn nhà ấy đã gần xong, hoặc cụ thể hơn thì đã đến công đoạn hoàn thiện, và nghiễm nhiên tôi trở thành kẻ phải lãnh lấy những gì anh tôi bỏ lại. Có cả một sự miễn cưỡng ghê gớm trong tình cảnh lúc bấy giờ, cả về phía tôi cũng như về phía gia đình bà cố; trong khi trở về căn nhà tan hoang, ở bên trong, của mình, (bởi đám mối, điều kỳ lạ là chúng không hề đụng vào đám sách vở tôi để trong nhà, và những quyển sách của tôi nếu có bao giờ bị quăng quật hay gom góp tống khứ, bán ve chai chẳng hạn, thì cũng chỉ bởi tay con người, trong khi đám mối thì không, chúng khôn ngoan hơn mà đi cắn rứt những vách gỗ, cửa gỗ, xà gồ mái tôn, và thậm chí cả những thứ guốc và giỏ mà phụ nữ trong nhà bỏ lại trong các tủ đồ), thì đúng lúc ấy bà cố chẳng còn ai khác để mà nhờ trông nom việc hoàn thiện căn nhà; anh tôi ở mãi bên Canada, và, ngây thơ như anh vốn dĩ, thấy hiển nhiên không ai thích hợp hơn tôi cho việc ấy, và bà cố dường như cố gắng lắm mới qua gặp tôi được (một trong các nguyên nhân cho sự ngại ngần của bà cố, và cả về phần tôi nữa đương nhiên, là bởi tôi là một trong những người đã vô tình nhìn thấy, và như thế thì chẳng hề đáng mong muốn, con cháu nhà ấy lớn lên, còn người con lớn nhất của bà cố, mà tôi cũng chỉ gọi bằng anh, thì chưa bao giờ về nước, và bởi vậy chẳng còn bao giờ khóe con mắt méo xệch như những con lươn kia lại có thể yên tâm bất cứ khi nào tôi ngồi trước cửa nhà mình (nhưng dẫu sao thì tôi cũng chỉ làm thế vào cuối tuần, khi có dịp trở về nhà.))

(Suốt một quãng thời gian dài, tôi chờ đến cuối tuần để thoát khỏi chỗ kia về chỗ này, nhưng chỉ sau hai hôm, tôi sung sướng thoát khỏi chỗ này để trở lại chỗ kia.)

Trước khi làm một căn nhà, người ta chẳng còn thực sự biết mình muốn gì nữa. Nói cách khác, họ muốn rất nhiều thứ, bất kỳ cái gì có thể nhìn thấy ở bất cứ đâu, và bởi vậy chẳng mấy khi phù hợp với cả mảnh đất lẫn tạng người của chủ nhà (nếu không phải thế, sao lại có nhiều phòng đọc sách đến vậy, chẳng hạn, trong khi người ta có thể đọc được ở bất cứ đâu, và đâu phải ai cũng đọc, nhưng hình ảnh một cái kệ sách, hoặc một nơi được tạo ra để dành riêng cho cái việc đọc sách ấy, lại lúc nào cũng dễ nhìn thấy, nhưng ngay cả trong các trường hợp kỳ quặc nhất thì một cái kệ đầy ngập sách từ sàn đến trần, và một chỗ ngồi đọc, với đầy đủ ánh sáng và các tiện nghi, có thêm vài cái cây lấp ló nữa thì tuyệt, chẳng phải là không đáng thèm muốn với ngay cả những người mà nếu ai đó xuất hiện trước mặt họ hàng ngày trong dáng vẻ của một người ngồi đọc thì nghiễm nhiên đó cũng là kẻ khốn nạn nhất, báng bổ nhất trước tồn tại của họ, là kẻ khước từ họ và đồng thời chẳng bao giờ để họ lọt khỏi tâm trí). Anh tôi ở Canada, và dẫu chuyện ấy có ảnh hưởng thế nào đi nữa lên căn nhà anh vẽ thì nó chỉ có thể đi theo hướng càng lúc càng rối tinh lên so với những gì được thực hiện khi người ta ở sát sạt bên cạnh với thứ được tạo ra, vốn đã vô vàn những bứt rứt dày vò. Trước khi một phác thảo được vạch ra trên giấy, trước khi một sự bố trí dẫu có hời hợt đến đâu đi nữa được trình bày, người ta tuyệt chẳng có bất cứ thứ gì cụ thể trong đầu, hay nói cách khác, họ, những ông chủ bà chủ, những người mơ mộng bậc nhất, còn hơn cả các nhà thơ, có quá nhiều thứ mong muốn và chúng bay lượn rối mù, trong khi đó việc chúng sẽ bằng cách nào mà hiện ra dưới dạng cái có thực thì dường như chẳng đáng tính đến, và không hề tồn tại ở bất cứ đâu trong đầu óc kẻ mơ mộng. Và rồi ngay khi các trục được hình thành, các phòng ốc, lối đi, sân bãi, cầu thang... được trông thấy như một khả năng, ở trên giấy đương nhiên, người ta bắt đầu trở thành chính các kiến trúc sư và các nhà thơ, bởi một khi đã có thứ để bám vào, các ý mọc ra tua tủa, và dường như chính là một nỗi nhục của thân phận cao quý nếu đồng ý với thứ được mớm cho kia. Và tiếp tục sau đó là vô vàn những ảo tưởng vỡ ra dần dần, cùng với một sự bí bách không bao giờ còn giảm xuống nữa, khi dần phải thấy rằng cái thứ đẹp đẽ giàu tính cách thơ - ngôi nhà tương lai, - với những đặt cạnh nhau táo bạo nhất và khó tưởng tượng nhất, bị ghì xuống bởi những thứ vô cùng tầm thường nhỏ nhặt, như là một viên gạch thì chẳng bao giờ có một kích thước khác như vốn dĩ chúng được làm ra, và thạch cao thì sẽ bủng ra nếu dính nước, và những diêm dúa trang trí rất tinh xảo kia lại vô cùng đắt, và đôi khi người ta quên khuấy đi rằng mình đang ở nơi rất gần xích đạo, việc hứng lấy ánh nắng chiếu từ mái kính trên trần xuống phòng để đọc sách chỉ tuyệt hay cho đến khi người ta thực sự đọc, hoặc cho đến khi trời nắng...

Những gì tôi làm ở giai đoạn hoàn thiện trong căn nhà của bà cố chẳng có gì đáng kể; và đây là theo một nghĩa rất cụ thể, không có gì để làm nữa hết, bởi các toán thầu phụ đều đã có bản vẽ của anh tôi và cùng lúc đều muốn làm sao cho thật nhanh xong phần việc của họ, bất kể nó trông như thế nào. Nhưng tôi cũng sớm nhận ra, điều mà chính tôi vẫn biết nhưng luôn bị làm cho bị bất ngờ bởi đôi khi quên bẵng đi mất, đó không chỉ là việc sắp xếp thời điểm hoạt động cho các thầu phụ kia (chứ không phải là, như bà cố dặn, theo một lối ỡm ờ, bắt lỗi họ và làm sao cho để không bị lừa, và ở đây cần phải nói thêm rằng gia đình bà cố chẳng giao toàn bộ công việc cho một nơi nào đó có thẩm quyền trên tất tật các thầu phụ, bởi, có thể hiểu, sợ bị ăn chặn), vì mỗi một thầu phụ riêng lẻ như thế lại chẳng thấy cần phải làm cho công việc của một thầu phụ khác trở nên dễ dàng hơn - và việc này cũng vì người đứng ra thuê tất tật bọn họ là gia đình bà cố, nơi, như đã nói, toàn là phụ nữ (đừng tự cào xước tay chân mình thêm nữa, và để cho được nghỉ ngơi cái đầu trí trá, dẫu lanh lợi nhưng rốt cuộc lại chỉ chập chờn sáng lên bất cứ khi nào những ý về bình đẳng, quyền phụ nữ, và giòng giống những gì ngớ ngẩn tương tự, có vẻ như bị phản đối, tóm lại hãy đi ngủ) và lại ở một vị trí dường là quá cao so với những thầy thợ bẩn thỉu lem luốc và dường như nói tiếng nước ngoài với nhau kia (một thứ ngôn ngữ cụt lủn nhưng rất hiệu quả mỗi khi không bị những ông bà chủ ngẫn ngờ căn vặn) thành thử chẳng phải lúc nào cũng tin tưởng họ, và đương nhiên cũng không thể thấy được những trò mèo mà họ vẽ ra dẫu bởi bất cứ lý do gì đi nữa, nói tóm lại là các bà chủ chẳng biết gì hết và lo sợ đủ thứ chính vì không thể hiểu được. Ngoài cái chuyện ấy ra, việc lớn hơn cần phải làm là làm sao cho bà cố và con và cháu gái bà đừng tự cản trở công việc xây dựng thêm nữa, bởi những sáng tạo luôn luôn nảy nở một khi các khối bê tông và các mảng tường đã dựng lên sờ sờ trước mắt, trong khi đó còn cả những thắc mắc về chính những gì được dựng lên ấy (những thắc mắc đã không còn đúng chỗ nữa, vì mọi thứ bê tông cốt thép, tường xây, lợp mái... tóm lại là công việc của đội thợ xây đã xong xuôi và họ sẽ không muốn đập đi mà sửa lại, rồi sau đó phát hiện ra cần phải làm như lúc đầu mới đúng vân vân); và sự gấp rút kia còn xuất phát từ chính gia đình bà cố, điều mà không ngày nào họ không than thở với tôi, như thể mỗi lời thốt ra về sự sốt ruột ấy có thể bằng cách nào đó, thông qua lỗ tai tôi, truyền thêm ý chí cho căn nhà này để nó chóng chóng mà tự hoàn tất: tiệc cưới, của một cô cháu gái khác trong nhà, đã được ấn định ngày cụ thể, tức là một loạt những công việc khác đã không thể thay đổi được nữa (và ai cũng biết rằng đó là một tổng hợp rất nhiều thứ vặt vãnh cần phải trả tiền và ấn định ngày giờ từ trước, thậm chí nhiều tháng, và việc dịch bệnh vốn đã khiến mọi thứ bị hoãn lại chỉ làm cho thêm sốt ruột).

(Về những gì nảy sinh bởi những chệch choạc vốn luôn luôn xảy ra khi nhiều thợ khác nhau buộc phải làm chung một việc, hay đúng hơn, bán các món vật liệu của họ, một cái bếp với rất lắm thứ được mua về và phải làm cho khớp vào với nhau chẳng hạn, thêm nữa người ta cũng chẳng thể chấp nhận được một thứ gì đó được làm ra đơn giản và chỉ do một tay thợ đảm nhiệm hết mọi sự (đương nhiên, cũng phải nói là người thợ giờ đây chẳng phải lúc nào cũng có thể làm được chuyện ấy, quán xuyến hết những gì cần thiết cho những cái cửa sổ, hay một cái bếp, hoặc giả cái người lo toan sắp đặt những thứ ấy lại chẳng phải là một người thợ mà là một tay bán hàng), lại là điều không thể bỏ qua, nhưng không thể giải quyết ngay được.)

Đôi khi tôi tự hỏi làm sao mọi sự có thể trở nên như thế được, khi mà lúc nào người ta cũng nói với nhau thật nhiều, qua điện thoại đương nhiên, thậm chí vừa nói vừa nhìn mặt nhau được, nhưng tuyệt nhiên người ta không còn hiểu được gì hết từ phía người nói chuyện với mình; mọi sự diễn ra theo lối trực tiếp, chẳng gì có thể giấu diếm, chẳng có gì không thể ngay lập tức đặt câu hỏi... thế nhưng có cái gì được giải quyết đâu, và những gì lẽ ra cần phải hỏi thì chẳng bao giờ được nghĩ đến. Dường như anh tôi, ở một nơi xa như thế, hẳn đã nói rất nhiều, về những gì anh vẽ, với gia đình bà cố (và nếu nói rằng gia đình bà cố không biết cách nào để nói chuyện với một người nước ngoài, hoặc ở nước ngoài, chắc hẳn tôi sẽ sa hỏa ngục), nhưng kể từ khi tôi, thật dại dột dẫu chẳng hề có ý định tự làm cho mình trở thành một thằng ngẫn, lãnh lấy cái việc bên căn nhà ấy, người ở đó không bỏ lỡ một dịp nào để tỏ cho tôi thấy - theo một lối bóng gió, đương nhiên, dẫu đôi khi không khéo lắm - rằng với họ những gì mọc lên trên miếng đất khiến họ vô cùng bất ngờ, thậm chí ấm ức, thậm chí nhiếc móc ngấm ngầm, thậm chí thiếu điều, như một lời lấp lửng nào đó nói với bức tường, cả nhà đi đầu xuống đất hết nếu có một lúc nào đó đã nảy ra ý muốn xây một cái nhà như thế này, và cũng đi đầu xuống đất hết nếu một cái nhà như thế có thể ở được. Chắc hẳn họ chẳng hề tưởng tượng được gì hết khi nhìn vào những bản vẽ ấy, và mớ lời lẽ của anh tôi - rất nhiều, không bao giờ tôi nghi ngờ điều này, - trước khi cánh thợ xây triển khai công việc, thậm chí còn không thể chui vào đầu họ (người ta thường nói gì đó về việc chui vào tai này và lọt qua tai kia, nhưng tôi thích nghĩ rằng đó là một dạng không thể lọt vào hơn, giống như đôi khi gió không thể lọt vào nhà, bởi không có một độ chênh lệch áp suất đủ để khí lưu thông chẳng hạn. hoặc không đủ lỗ để thông thoáng, hoặc, nếu những lời ấy như nước chảy, không thể chảy lên những nơi cao hơn...). Anh đã không thể thực sự giải thích được cho những gì anh vẽ, dẫu chúng, những bản vẽ ấy - không chỉ có những mặt bằng, mặt cắt, còn có cả các phối cảnh lớn và nhỏ, từng góc trong căn nhà, tất cả những gì có thể mô phỏng bằng các phần mềm dựng phối cảnh 3D - được thể hiện nhiều hơn mức cần thiết đối với một căn nhà nhỏ như vậy. (Càng giống thật càng tốt, càng giống thật thì dường như người ta sẽ có thể hiểu ra rằng mình đang thấy cái gì, nhưng chẳng có chuyện đó, tôi chắc chắn, cứ thử bất cẩn mà vẽ một cái ghế, chẳng hạn thế, vào căn phòng xem, hoặc vẽ một cái đèn, người ta ngay lập tức thắc mắc về chính cái ghế ấy và thỏa sức căn vặn theo cái lối lan man của họ, tại sao nó lại hình vuông, tròn không được à, hoặc tại sao phải là một cái đèn treo chứ không đặt trên kệ, và rốt cuộc sẽ đi đến chỗ đòi thấy những cái gối, những thảm chùi chân và đủ mọi thứ vặt vãnh khác trong khi quên khuấy đi người kia đang muốn nói cho mình điều gì, về vị trí của nó chẳng hạn.) Nhưng dẫu thế nào, mặc cho anh tôi có bỏ ra bao nhiêu công vô ích đối với những ý tưởng của anh - không hề ít, và phải nói rằng còn lâu anh tôi mới chịu làm cái việc đơn thuần làm hài lòng người khác bằng cách lặp lại những gì rất dễ được cho là đẹp bởi những con mắt nông choèn kia - thì bà cố và các phụ nữ trong nhà cũng chẳng hiểu gì hết, và giờ thì họ bắt đầu có dịp để cho nỗi ấm ức thoát ra: chỉ cần có một người xuất hiện, giống như một cái que chọc vào nước, những gì vốn tồn tại lối vô hình sẽ hiện diện cách chắc chắn hơn, rêu bám và ốc đẻ trứng, ấu trùng bám vào vân vân... vả lại tôi nghĩ mình đã nói gì đó về việc người ta sẽ hành xử rất khác mỗi khi thấy ai đó xuất hiện rồi, chuyện ở đây cũng chẳng khác. Nhưng thật ra tôi chẳng tin đó là những phê phán thực lòng của họ - giống như tôi đã không tin rằng có thể làm cho họ hiểu được những rầy rà vốn dĩ của các công đoạn hoàn thiện và sự mâu thuẫn, đôi khi đi đến chỗ cãi nhau to, của các thầu phụ - tôi thực sự nghĩ rằng những sự bực dọc của họ là kết quả của trí tuệ và khả năng tưởng tượng (để cho các ý phóng ra và chẳng hề có ý định kiềm chúng lại nơi cổ họng...) đi quá nhanh so với thực tại thì nhiều hơn là sự khó ở thực sự của họ với những phòng ốc và lối đi, những tường và cửa và ban công ấy. Tóm lại, nếu là cái này, thì, ngay lập tức, sao không phải là cái kia; và thậm chí chỉ cần mở miệng nói, sao không đã chực thoát ra nơi cái miệng trên khuôn mặt người đối diện.

(Càng giống thật càng tốt, nhưng sự mô phỏng ấy - và khó mà tưởng tượng được nhu cầu này đã tạo ra một lượng công việc nhiều đến thế nào, tất tật những gì liên quan đến việc sản xuất ra hình ảnh ấy, những cái vảy mọc ra dày đặc và càng lúc chỉ càng nhiều ra thêm đến độ nếu phải làm một cái gì mới người ta phải dẹp hết đi cả lõi cũng như vỏ đã lẫn lộn hết vào nhau, và dẫu công việc này nghiễm nhiên từng được hiểu, theo một cách có hơi đểu cáng nhưng rõ ràng không ít sáng suốt, là chỉ dành cho con mắt của khách hàng (tức những người không phải là các kiến trúc sư hoặc không thực sự thấy cần phải biết đến công việc xây dựng nhưng niềm tin của họ, tức là tiền của họ, là thứ quan trọng vô cùng) thì giờ nếu có kẻ dám nói rằng các kiến trúc sư vốn quan tâm đến những gì thuộc về cốt lõi của vấn đề mà cần phải xem nhẹ những gì vặt vãnh vào hạng một cái lá cây, một con chim, những bãi cỏ dập dờn và không dập dờn như thực tế, thậm chí những cái lông thảm trải sàn, độ phản chiếu ánh sáng trên sàn gỗ vân vân, thì đó rõ ràng là lời nói của nếu không phải một tên báng bổ thì cũng là một thằng ngẫn chẳng làm ăn được gì - chẳng phải là một sự làm cho tất tật đều giống thật một cách trung thực, đương nhiên, đó không phải là những gì đã có sẵn, vốn chẳng phải lúc nào cũng đẹp đẽ, mà là làm cho thực những gì chưa hề tồn tại, một thế giới mới xây dựng hoàn toàn trên ý luận của thời đại.)

Cháu gái của bà cố không bằng lòng với căn phòng tầng thượng của mình, nơi chiếm một phần diện tích nhỏ và trước mặt là một phần sân rất rộng; cô muốn cây cối sẽ phủ kín các cạnh trong tương lai, một khu vườn trên mái, và chính giữa phải có thêm một nhà kính, nhưng chính căn phòng cũng phải nhìn được ra khu vườn sẽ rất um tùm ấy, ở đó sẽ có những cây như thế này... và rồi cô thả mình vào cơn mơ mộng với rất nhiều các thứ cây cả ôn đới và nhiệt đới, phải nói là cô rất biết các loại cây, những cái tên và cả cách chăm sóc cho chúng, bây giờ người ta đem cả ô liu về trồng được rồi đấy... và rồi cô khăng khăng bảo tôi rằng cô thích đọc sách vô cùng, và phòng ngủ của cô cũng phải là một phòng đọc sách, mở góc nhìn ra vườn bằng một cái bow window. Em biết cái bow window chứ, nó như vầy này... cô diễn tả cho tôi trực tiếp một cái cửa sổ tưởng tượng chồm ra ngoài, rồi cho tôi xem rất nhiều những tấm hình về những khu vườn tuyệt đẹp ngoại quốc nào đó, những nhà kính - nhưng thay vì trồng cây bên trong cô muốn đó là một phòng tiếp khách, - và những cái bow window chồm ra khỏi một bức tường gạch đỏ, cây cối phủ kín xung quanh bức tường và mọc dưới bệ cửa sổ. Cô hăng hái khai sáng cho tôi về văn minh của nước ngoài, và những ý tưởng mà những con người quê kệch ở đây chẳng bao giờ hiểu được, trong khi càng nghe tôi lại càng ngần ngại không muốn phá vỡ những mơ mộng ấy bằng việc chỉ cho cô rằng đó là những dinh thự lớn, hoặc ít ra mảnh đất của họ rất lớn và thiếu thốn ánh nắng vô cùng; và dường như tôi đã thực sự bắt đầu nghĩ, khi cô nói về cái bồn tắm của mình cùng với một khoảng vườn khác có thể nhìn thấy từ chính vách kính bên cạnh bồn tắm, bằng một cách nào đó - mà thế nào cũng tìm ra được kể cả phải đập hết đi toàn bộ tường hoặc làm thêm một tầng lửng khác hoặc bất kỳ cách xử lý kỳ khôi nhưng không phải là không thể nào - hoàn toàn khả thi việc làm một cái vườn như vậy và một nơi tuyệt đẹp để nghỉ ngơi như vậy trong một khu phố nhỏ và với một diện tích nhỏ như thế này. Cô thấy người ta toàn làm tủ âm tường, và những cái kệ sách tuyệt đẹp ngăy ngắn như một mảng trang khí cho căn phòng, cùng những cái hốc rất tài tình và làm được bao nhiêu chuyện... chứ đâu có phẳng lỳ như vầy, cô khoát tay chỉ vào các bức tường mà thợ vừa mới sơn xong. Rốt cuộc tôi đã không nói gì, về những khả năng mới - thứ đúng là đang dần hiện ra trong đầu tôi, sao lại không chứ, dẫu sao thì tôi cũng chẳng ở đấy, và nếu người ta muốn, tôi lúc nào cũng có thể làm được những trò oái oăm vẽ vời như thế, quả thực tôi luôn có thể vẽ ra đủ mọi thứ, cả một mê cung lắt léo những lối đi, những cái cây, những đoạn trồi lên sụt xuống đầy bất ngờ và các không gian liên tục thay đổi, chỉ cần bước tới vài bước hoặc đi ngược lại vân vân... - cũng như về những thứ phức tạp bỗng nhiên mọc ra trong giai đoạn hoàn thiện này của căn nhà. Đúng là nếu chiều theo tất tật những ý tưởng ấy - rõ là hoàn toàn có thể - thì bản thân công trình sẽ trở thành một thứ ít nhiều tức cười, và chẳng phải là không gây ngán ngẩm: thay vì chỉ việc xây mới, căn nhà đã trở thành một công trình cải tạo ngay khi nó chưa xây xong; như thế thì phức tạp hơn rất nhiều, và đương nhiên cũng chẳng còn mấy thời gian.

(Time is on my side, đúng là vậy đấy, trong khi chẳng biết bài hát ấy nói về cái quái gì, và dường cũng chẳng đáng để bận tâm, thì tôi vẫn thấy câu ấy rất đúng, đặc biệt là trong việc xây dựng: thời điểm phải làm xong căn nhà đã được ấn định.)

Sự thể là căn nhà ấy không phải có mỗi cô cháu gái là có nhiều ý tưởng (chị đã đi khắp các nước rồi: sự một đảm bảo cho mọi ý tưởng mới), hơn nữa tôi chẳng phải là không biết rằng chỉ cần qua một đêm thôi, những ý tưởng mới thể nào chẳng nhiều nhung nhúc, và chẳng còn nhà kính hay bow window nào ở đây nữa: nó lần lượt trở thành một cái hồ bơi (hồ bơi vô cực), rồi sau đó là một thư viện, rồi một phòng giải trí với những màn ảnh lớn và những dãy ghế ngồi..., trước khi cái sân thượng ấy, cùng với ban công bên dưới, trở thành, và đây là phương án cuối cùng, một thứ tương tự như chuồng nhốt thú, với ba mặt đều là khung sắt bảo vệ, còn mái bịt kín bằng tôn. Thêm nữa toàn bộ căn nhà đều lát gạch, theo quyết định của dì dòng, người dường bị ám ảnh bởi những bước tường sơn ố bẩn (và sơn màu sáng thì mau cũ lắm...). Vậy là trong khi anh tôi vẫn còn đinh ninh về cái dự đồ bay bổng nào đó của anh (tôi đã không thể tìm được cách thông báo với anh về sự hiện diện về cái chuồng thú ấy), căn nhà nhất định phải trở thành một pháo đài bất khả xâm phạm, dù là với trộm, chuột, côn trùng, hay nước.

Tôi chưa từng, trong một lúc bất chợt nào đó, nảy ra ý định đi thăm họ hàng; và khi điều này dần trở nên rõ ràng trong đầu tôi, tức là cái ý về việc tôi đã không hề có ham muốn nào về phía các họ hàng dù xa hay gần ấy, thì cũng là lúc mà tôi yên tâm - có thể là sau một cú giật mình chẳng hạn, nhưng điều này không phải lúc nào cũng xảy ra - rằng chuyện chẳng thể nào khác đi được. Nhưng có cái gì diễn ra ngay lập tức đâu - và cùng với sự tức thời ấy là các lựa chọn, cái này hoặc cái kia, có hoặc không... những gì có thể xác định được ngay như vậy lúc nào cũng thật dễ chịu và đáng ham muốn, - và kể cả khi chuyện là bỗng một lúc nào đó nhận ra rằng đã quên bẵng đi người này hay người kia, thì sự biến mất ấy cũng hẳn đã được gom góp lại suốt một quãng dài, đúng hơn, từng thớ bị tách ra dần. (Đôi khi sự lãng quên này được nhắc nhở, ngoài những trách móc vốn chỉ xác nhận thêm sự xa cách (chứ có còn làm gì khác được nữa), một cách gián tiếp, ở một mức độ bao quát hơn, khi vô tình tham gia vào một chuyến thăm họ hàng của người khác, chẳng hạn một người bạn bất ngờ dẫn đi gặp người quen; những lúc như thế, khó mà tránh khỏi một bầu khí trang nghiêm, của nghĩa vụ mà người kia đang thực hiện, hòa vào với mặc cảm về sự vô trách nhiệm mơ hồ nào đó của chính mình.)

(Nhưng nếu thỉnh thoảng cứ phải bốc điện thoại gọi cho ai đó, hoặc bị gọi bất chợt, và còn, rất có thể, phải nhìn thấy cả mặt, ở một khoảng cách rất xa, vì đã rất tiện và mọi thứ có thể được nói ra ngay lập tức, tôi thà cứ lờ đi như thế còn hơn (đương nhiên tôi cũng đã quen bị trách móc bởi không biết cả hối hận). Sự thật là từ khi bắt đầu lâm vào một hoàn cảnh đúng như thế, tôi đã khởi sự ngấm ngầm soạn một thứ gì đó - dẫu chưa bao giờ được bắt đầu một cách cụ thể nhưng cũng chính bởi vậy mà nó đã trở nên thật sống động và sinh sôi không ngừng trong đầu tôi - về sự ngu xuẩn của những thứ vốn đinh ninh làm cho các giao tiếp của con người trở nên càng lúc càng thuận tiện (nhưng khi nào người ta mới thực sự ngửi được mùi của nhau từ rất xa?), nhưng rốt cuộc tôi đành bỏ nó đi, dẫu là sau nhiều năm và càng lúc đã càng trở nên thật ồn ào, cái bài luận tưởng tượng ấy, vì không lúc nào cái trách nhiệm hỏi thăm kia không cùng lúc sống dậy và dằn vặt tôi với đủ mọi tiếng ồn.)

Nhưng nếu đó không được gọi cụ thể là đi thăm họ hàng thì có lẽ dễ hơn nhiều, và đúng là có, không hề ít, những lần tôi bỗng nhiên xuất hiện ở nhà người này người kia - và vào thời mà việc qua lại như thế chẳng khiến cho ai phải nghi ngờ, tức là hồi còn nhỏ - đơn giản là vì ở đó có những thứ hấp dẫn vô cùng, hoặc ít nhất thì những nơi mà người ở đó chẳng cần phải canh chừng xem tôi có phá phách gì không (điều kỳ lạ là chẳng đứa nào trong đám bọn tôi dám, vào lúc bấy giờ, la hét hay nô giỡn trong một căn nhà nào đó vừa được cho vào, nhưng đôi khi cũng có những ánh mắt khiến tôi tưởng đám con nít có một sức mạnh gì đấy rất ghê gớm khiến cho khả năng làm đổ bể hết mọi thứ của chúng hiện ra rõ mồn một, ngay cả khi chúng còn cách những tài sản dễ rơi rớt kia xa hơn vài bước chân, nhưng điều ngược lại đã xảy ra khi, giờ đây, đám trẻ con đã được hoàn toàn để yên cho, và chẳng phải là không có những ánh mắt lúc nào cũng ve vuốt mọi cử động của chúng, dường như cách thức biểu đạt duy nhất - cũng là cách để hiểu mọi thứ - của chúng là cầm lên và ném đi bất cứ cái gì trong tầm tay, và cùng lúc tự chúng chẳng hề biết tiếng kêu chúng gây ra có sức tàn phá đến thế nào, nhưng đương nhiên luôn có những cái lỗ tai để thưởng thức những tiếng động ấy). Căn nhà của một ông bác trong họ nhà tôi, chẳng hạn, một nơi rất rộng và sâu, và tôi phải đi qua đến ba gian nhà tách biệt, với những thay đổi liên tiếp về mùi và ánh sáng, như bây giờ tôi nhớ lại, thành thử khi đã đến được chỗ tôi muốn - một hầm chứa nước được xây cao thành một cái bệ rất rộng, ở giữa khoảng sân lớn vô cùng, và ngồi trên đó tôi có thể nhìn thấy hết mọi thứ trong nhà, mọi bức tường đều có trên đó một cái gì mới được đem về bởi ông bác làm tài xế taxi, hoặc ít ra đã luôn ở đó nhưng không lúc nào kém lạ lẫm đối với tôi, hoặc giả chỉ trèo lên cái bệ lớn khủng khiếp ấy để uống một ngụm nước sôi ngon tuyệt, ngon hơn nước nhà tôi nấu - tôi dường đã ở một nơi hoàn toàn khác, bị đem đi thật xa khỏi những gì vốn quen thuộc ngay trước khi bất chợt muốn rẽ vào.

Đó cũng có thể là nhà của một ông thầy tu, đã già và sống một mình. Đó không hẳn là một căn nhà hẳn hoi mà chỉ một gian riêng biệt, rất hẹp, có chung sân với căn nhà rộng hơn nhiều bên cạnh; rất có thể nó đã được tạo ra, từ rất lâu, theo cách tương tự như căn nhà của bà cố phủ qua con hẻm bên cạnh, và những cải hẻm trong nhà như thế chẳng phải là hiếm ở khu này.

Tôi không có một ấn tượng gì về giọng của ông, và như thế không hẳn là vì ông không bao giờ nói, mà việc không phát ra tiếng động ấy dường tìm được chỗ rất thích hợp với hình ảnh về ông trong đầu tôi: một người vô cùng to béo, mọi chi tiết trên cơ thể đều tròn, tay chắp sau lưng khi đi, và đi rất chậm, còn khi ngồi, những lúc tôi gặp ông ở nhà - những lúc tôi rẽ vào nhà ông bất chợt, và không thể gọi đó là một cuộc đi thăm, vì chẳng bao giờ ông nói gì với tôi, và cũng thế với tất cả mọi người - dường như lúc nào cũng đang làm gì đấy trên một cái bàn, theo cái lối tỉ mẩn nhưng rất chậm chạp của ông, những cái bong bóng nước màu nhỏ xíu cho đám con nít chẳng hạn (dù chẳng đứa nào biết chúng để làm gì trong khi không dám ném vào tường, dù rất muốn, cho nước bắn ra tung tóe), và hầu như cả khi đi (chắp tay sau lưng) và ngồi (và luôn luôn là đi và ngồi, đến nỗi ấn tượng về sự nằm của ông, như trong cái ngày cuối cùng phải đến, không tồn tại được lâu) ông đều không để lại một dấu hiệu nào; và mọi chi tiết ấy cùng lúc rõ rệt và hòa lẫn vào nhau, chẳng cái nào tồn tại riêng lẻ mà không cùng lúc gợi lên những cái khác và gợi về toàn bộ ông thầy tu ấy, đến nỗi nếu có ai đó, về sau, kể lại với tôi về một ông thầy tu béo, hoặc ít nói, hoặc rất chậm chạp... thì hẳn tôi sẽ thấy lạ lẫm trước con người hoàn toàn mới này.

Đó không phải một người tu xuất - một vài người như thế ở chỗ tôi dường có dấu ấn riêng trên mặt, hoặc ít ra luôn để lại dấu vết, có lẽ chính vì muốn xóa đi hết những vệt cũ, cho thấy họ ở đây hay ở kia, một bầu không khí của rất nhiều lời lẽ đánh vòng, nghĩa là cũng rất ồn ào, và những mắt nhìn thậm thụt - cũng không phải một cha xứ ở nhờ, như một dạng nghỉ hưu; chỗ chúng tôi thỉnh thoảng có một cha hưu trí như vậy, nhưng ở trong nhà xứ hoặc nhà dòng, và đây rõ chẳng phải trường hợp của ông thầy tu. Nhưng ông là gì, tôi có cần phải biết rõ không? nói cách khác, nếu có biết hay không - và đúng là có thể người ta đã nói về sự tồn tại ấy của ông, sống trong một cái ngách như thế, chẳng người quen - thì cũng chẳng thêm gì vào những ấn tượng kia của tôi về ông. Điều chắc chắn nhất, lúc nào tôi cũng có thể chui tọt vào chỗ ấy, để vẩn vơ nhìn mấy quả bong bóng, hoặc để lẩn trốn. Những chỗ khác thì không thể trốn được; chưa kể đến chuyện người ta không cho vào, cái đứa chạy xộc vào nhà người ta trong tình trạng hốt hoảng kia (đương nhiên không phải là mấy trò trốn tìm vớ vẩn) đôi khi sẽ ngay lập tức biết rằng vừa tự chui vào rọ bởi bị ông chủ nhà tiết lộ, khi ầm ĩ nói chừng chục câu vơ vẩn đùa cợt bên ngoài để giấu đi nỗi sốt ruột của ông ta.

Đôi khi người ta cũng muốn đám con nít vào nhà, một căn nhà mới chẳng hạn, như căn nhà của bà cố trong lần xây xong hồi tôi còn nhỏ, chỉ để sau đó đuổi khéo - mà cũng chẳng khéo - từng đứa một; những đứa thấy ngay sự ngu của mình là những đứa đứng lên đầu tiên khi không thể chịu được những lải nhải mãi không dứt và phòng tránh đồ trong nhà rơi rớt kia. Một điều họ không biết, giống như đám chó rất tinh mùi - chẳng phải chó ngửi thấy mùi những kẻ sợ chó à - thì những kẻ đuổi chúng đi như thế cũng để lại một thứ mùi tương tự chẳng bao giờ lẫn đi đâu được đối với đám con nít.

Những căn nhà mới, những căn nhà của người quen từng có lúc người ta ra vào một cách hiển nhiên, dường như có điều gì đó kháng cự lại những sự xâm nhập cũ ấy, một điều rất liên quan đến những gì thuộc về cái gọi là chức năng; và sự kháng cự có thể nhận thấy được ấy hoàn toàn, phải nói rõ, chẳng phải bởi một cảm giác về những gì đã không còn nguyên như cũ, và thậm chí việc đòi hỏi một nơi nào đó cứ y nguyên như vậy thì không thể ngu xuẩn và thô lỗ hơn.

Nhưng cũng đúng là chẳng thể không cảm thấy một sự xua đuổi nào đó ở những nơi mà đồ đạc của chúng cứ vài ngày lại bị thay đổi, những cái ghế đổi chỗ, những cái bàn chẳng còn ở cái nơi người ta bỗng một lúc nào đó vô tình gắn bó, đương nhiên là trong vô thức; và dẫu sao cũng phải thừa nhận, ít nhất là về phần tôi, rằng một khi đã quen được với một nơi mà trước kia khi thoạt đầu vô tình đứng vào đó tôi không khỏi cảm thấy một cảm giác lạ lẫm pha lẫn với nghi ngờ chẳng biết mình có ở lại đây được lâu hơn không, thì sau đó dường diễn ra một sự trao đổi vô hình, một hao hụt qua lại giữa hai bên, một thứ gì ít nhiều đã dịch đi mà mắt không nhận ra và lý trí chẳng bao giờ hiểu được ngay, và một phần những gì xung quanh ấy, dẫu có miễn cưỡng thế nào, đã lẻn vào trở thành một phối cảnh phụ - dẫu mơ hồ vô cùng nhưng cũng chính vì cái vẻ chẳng có gì quan trọng ấy lại khiến nó ở lại lâu hơn - cho những câu chuyện xa lạ không hề liên quan đến chúng, chúng ở một tầng khác vô hình nhưng ấn vào theo một cách lặp đi lặp lại thế nào đó chẳng thể quên, đắp thêm vào xung quanh thành những cái hốc. Những gì lấp lửng ấy dường là một tồn tại song song đặc biệt, và điều quan trọng là mức độ của chúng, bởi chỉ cần rõ hơn một chút - điều chúng luôn cố trở nên như chính là số phận của chúng, không thể tránh được - là mọi chuyện sẽ khác hẳn. Trước hết, chúng chỉ vô tình xuất hiện, chẳng hề gây chú ý, và thế nên dường như luôn bị hụt đi ngay lập tức; một vật khăng khăng trở lại nơi khóe mắt, chẳng hạn, chỉ đơn giản là bởi nó ở đó mỗi ngày đợi ánh mắt lướt ngang qua vào một giờ cố định; hoặc đường diềm dường mang một niềm vui nào đó, của một cái váy, khi liên tục bị tung lên, thật nhẹ và chóng, và chảy rũ xuống, rồi lại hất tung và chảy xuống, rồi tiếp tục mãi như thế, nhại lại đà bật đều đặn của đôi chân, của tất tật những gì tạo ra bởi một chuyển động đi mà cái váy phủ lên, cho đến một lúc nào đó, khi chẳng còn cả người lẫn váy, nó trở thành chính cái người bước đi ấy; và cô gái, đến lượt mình, theo một dạng tồn tại bị hụt đi tương tự, cùng với những bước guốc nện - tiết lộ rằng nàng chưa thạo, như thể dẫm xuống mặt đường hơn là đi - và trang điểm vụng - dường như nuốt đi hết cả tóc và mắt - trên mặt nàng, và cả cái vẻ biết rằng người ta đang nhìn kia nữa, trở thành chính con phố ấy, nơi nàng đi qua mỗi ngày vào một giờ nhất định... và, luôn luôn là vậy, chúng chẳng bao giờ gây ra một ham muốn rõ rệt, thậm chí khiến dửng dưng, nhưng đến một lúc nào đó bỗng nhiên có được một khả năng ghê gớm - một khơi gợi duy nhất chỉ chúng mới có thể, trước mọi bất lực của lời, hay ảnh, hay bất cứ cái gì cụ thể - đối với kẻ đã không còn hết thảy những thứ ấy, cả chúng và những thứ khác chúng vô tình ở đó để gợi lên - mà đôi khi nghiêm trọng đến nỗi rất có thể là cả một quãng trong cuộc đời lúc nào cũng đều đều trôi tuột, - trong tầm mắt... Nhưng nếu nghĩ đến chuyện gợi lại tất cả những thứ ấy, tự dìm mình vào trong một luồng sáng nào đó mà người ta những tưởng là cách hiệu quả nhất để lấy lại tất tật những thứ kia, trở lại con phố ấy chẳng hạn, người ta nhầm, hoặc còn chưa bao giờ ngờ đến cái trò tai ác của những gì vốn lơ lửng như thế. Có quá nhiều cái thực ở đó, khi người ta quay trở lại, và đó hẳn là cách tốt nhất để tiêu hủy nốt cái ảo tưởng mơ hồ - chính là thứ dẫn người ta đến chỗ làm cái hành động bất cẩn ấy - bằng vô vàn những chi tiết nhỏ nhất lấp kín hết mọi hướng: không còn hướng, không còn tưởng tượng; và thậm chí một tấm ảnh còn đáng ngờ hơn, khi cái ý về việc ghi lại thời khắc sung sướng nào đó dường thật đến nỗi có thể sờ vào được, rằng một lúc nào đó, theo những gì được kỳ vọng, tất tật sẽ quay trở lại chỉ bằng cách nhìn vào đó. (Một bức ảnh thì nghiêng về phía có những gì, hơn là như thế nào, nhưng có thể là chính cái sau mới là thứ khiến nảy ra ham muốn ghi lại những gì con mắt trông thấy vào một lúc bất chợt, và để làm được chuyện ấy, nhất thiết cần có một sự chuyển dịch.)

(Chỉ có tay mơ mới nghĩ rằng một bức chân dung cần phải đem đi so với người thật, và nếu người ấy muốn kẻ khác tin vào đó: đấy là một tên lừa đảo. Với một bức vẽ đầu tượng, chẳng hạn, khó mà mắc phải sai lầm ấy, bởi nếu đòi phải ghi lại tỉ mỉ những gì trước mắt kia, người ta không thể làm gì được; nhưng cám dỗ của giống thật lại trở nên mạnh hơn cả khi đó là một bức chân dung người: nó kém giá trị nhất đối với ai biết quá rõ người mẫu.)

Nhưng chẳng phải lúc nào người ta cũng biết làm cho thoáng ra. Những gì khởi đi từ các ấn tượng - những gì còn sót lại sau khi rất nhiều thứ khác, hoặc các ấn tượng khác nhưng yếu hơn nhiều, đã bị lọc đi - có lợi thế vô biên trong chuyện này, khi chẳng còn bị giữ lại, hoặc làm cho lạc đường, bởi những gì vốn chẳng còn mấy sức sống. Nhưng, lại nữa, chẳng thể nào bảo đảm không bị lạc theo những hướng khác mới mở ra, bởi lúc nào mà chẳng còn kia cái ham muốn ngay lập tức mọc rễ, những tô đậm vô cùng thiếu kiên nhẫn và chẳng mấy chốc trở thành đường diềm quá tay, những kết thúc bằng đường cong nhiều tính chất hoa lá cùng các chi tiết vô cùng tỉ mỉ đôi khi rất sớm - vì quá dễ - vượt quá mức cần thiết...

(Đường cong thì rất dễ để làm cho đẹp, khỏi phải nói thêm, và ở đây ý về một sự bay bổng, làm nhẹ đi, làm mềm, để cho thanh thoát... chẳng phải là không góp vào phần lớn; nhưng những đường cong ấy cũng có nghĩa là làm cho rõ, và cứng - chẳng phải là ít những ví dụ về việc một tờ giấy có thể trở nên một bệ đỡ nếu người ta biết gấp nó lại, hoặc đơn giản là uốn cong nó thành một cái vòm, - một sự hoàn thiện, hướng về phía một tính chất hữu cơ, và tóm lại là để kết thúc những gì còn chưa trở thành: một cái khóa. Một thứ gì bắt đầu được mài dũa và làm cho mềm mại, đắp thêm viền ở những góc quá thô... thì cũng có nghĩa là nó đã đủ, chẳng thể thêm vào cái gì khác được.)

(Những cái nhà cong cong và những món nội thất cong cong, rất dễ vẽ, nhưng khó làm (người ta vẫn còn đi được đến chỗ cho đó là thuộc về một mức cao hơn của kỹ thuật): một thứ bệnh dịch dễ lây lan.)

Không thể đi vào một căn nhà mới xây theo cách người ta vẫn ra vào như trước, ít ra với tôi thì sự khó ở ấy - dẫu là tưởng tượng hay bởi một dấu hiệu vô cùng cụ thể nào đó - gây ra ít nhiều tiếc nuối. Căn nhà sâu hút tuyệt diệu của người bác lái taxi chẳng hạn, sau khi căn nhà mới thế chỗ những gì rất sơ xài trước đây, toàn bộ kho báu bên trong, và cả nước sôi, chẳng bao giờ tôi còn biết lại nữa. Một cái cổng sắt to tướng được dựng lên thế chỗ trước đây chỉ là một bức tường thấp chắn giữa cái sân và con đường nhỏ trước nhà, dẫu hoàn toàn có thể hỏi ai đó mở cửa cho tôi, hoặc thậm chí tự đẩy cửa bước vào, rõ ràng tôi đã chưa từng làm vậy; cái cổng ấy, có thể nói, quá mức hùng biện.

(Khó mà xem là nghiêm túc cái gọi là chủ nghĩa chức năng, ở chỗ chúng hoàn toàn thừa: một cách hợp thức hóa cho việc người ta chẳng cần phải biết mình làm gì nữa, và rồi cần phải có những cái tên...; nói cách khác, các thứ chức năng rất mới được đặt ra ấy dường cũng tuân theo hướng của những gì cần phải có để làm cho rõ, và cứng. Một điều mà một đứa con nít dường học được trong đau đớn, tức là bị ăn đòn: nếu giữa căn nhà trải ra một cái chiếu, không biết vòng tránh chỗ ấy rất có thể nó sẽ phải tạm nghỉ các hoạt động chạy nhảy một thời gian.)

Kết thúc cho lịch sử căn nhà đối diện

Vậy là trong vòng khoảng hai mươi năm, căn nhà ấy được xây mới tới hai lần: đây không phải chuyện thường thấy ở khu này, hay nói đúng hơn, các nhà khác còn chưa đến lúc ấy; và nếu lùi lại trước một quãng, khoảng năm 1960, khi mà, sau cuộc hỏa hoạn lớn, những căn nhà gạch bắt đầu được dựng lên đồng loạt trong toàn bộ khu vực quanh nhà thờ, tôi có được tuổi của căn nhà cũ đâu đó chừng bốn mươi, tức tồn tại lâu gấp đôi căn nhà được xây khi tôi còn nhỏ (và khi nhận ra như vậy, tôi không thể không nghĩ đến sự tồn tại của thành Quy và thành Phụng: thành của vua Gia Long tồn tại được 45 năm rồi bị vua Minh Mạng phá đi sau khi dẹp được loạn quân của Lê Văn Khôi, con nuôi Lê Văn Duyệt - những gì trước đây gây dựng nên sự nghiệp của vua cha thì tới vua con trở thành một nguy cơ làm loạn, - nhưng đến lượt thành mới của vua Minh Mạng, dẫu xây dựng trên nền móng cũ nhưng nhỏ hơn và không còn là một cấu trúc phòng thủ kiểu vauban nữa mà là một hình tứ giác, cũng lại bị người Pháp phá đi, sau khi chỉ mới tồn tại được lâu bằng một nửa thành cũ, và lần này là hoàn toàn (theo lời nhận xét trong cuốn sách về Sài Gòn của ông Vương Hồng Sển, vua Minh Mạng tuy phá thành nhưng còn tận dụng lại tàn tích, trong khi người Pháp thì không hề nghĩ đến chuyện ấy...)).

Việc xây dựng lại căn nhà của bà cố lần đầu tiên, quãng năm 2000, có thể nói, là một trong rất ít trường hợp sớm nhất trong xóm. Tôi còn nhớ một lần, không lâu sau khi căn nhà xây xong, cả đám con nít được mời mọc vào đó xem phim hoạt hình, dẫu nhà ấy chẳng có đứa nào cùng lứa với bọn tôi; một cái mùi rất lạ, đối với tôi, toát lên khi bước vào nhà, hẳn đó phải là một loại mùi thơm, tuy với tôi vào lúc ấy nó khác xa những gì có thể gọi là thơm mà tôi từng biết (về sau này khi đã biết rõ hơn nhiều, tôi gọi đó là mùi nhà mới, và đây không chỉ là về việc cái mùi ấy cụ thể như thế nào - một pha trộn ít nhất có thành phần là mùi tường mới sơn và mùi đồ gỗ mới, - mà còn ở sự bao trùm và mức độ của nó lẫn vào với mọi hoạt động trong nhà); và đến một lúc, trong khi đang xem phim, và chúng tôi thỉnh thoảng lo lắng ngước lên canh chừng cái thứ đang quay quờ quạng trên đầu - một cái quạt trần đẹp và nhỏ, nhưng quay rất yếu, kết hợp với đèn chùm, và có hai sợi dây thòng xuống trêu ngươi, nhưng nếu muốn giật nó (có lẽ đó là công tắc, nhưng dẫu sao thì ý này cũng thật kỳ khôi với một cái quạt trần), người ta phải trèo lên một cái ghế, và quả thật cái đèn-quạt giật dây ấy không phải một phát minh khôn ngoan lắm, nhưng một khi nó đã được treo ở chính giữa nhà như thế (nhận tiện bề rộng căn nhà mới này vẫn còn nhỏ hơn so với nhà tôi lúc ấy) thì đám con nít chỉ có thể ru rú ngồi im bên dưới, chẳng dám đi lung tung - thì bà cố bắt đầu đi qua đi lại và hít ngửi liên tục, mùi gì mà khắm thế, và cứ đi qua đi lại và lặp lại mấy lần nữa câu ấy - có lẽ nếu dám dí mũi vào từng đứa chúng tôi mà ngửi thì hẳn đã đỡ mất công hơn - cho đến khi thủ phạm khắm khú được tìm ra, một thằng nhỏ tuổi hơn cả trong đám, và da cũng ngăm hơn, còn về cái mùi của nó thì tôi không chắc là có chút liên quan gì đến cái từ khắm mà bà cố lặp đi lặp lại kia (có lẽ bởi một cách thức sinh hoạt thế nào đó mà ở nhà tôi lúc bấy giờ chưa có ai nói đến khắm nếu đó chẳng phải là chuyện có liên quan đến nước mắm, thế nên tôi chẳng hiểu bà cố muốn nói đến cái loại mùi gì), và nó được bảo rằng hãy về đi tắm, dẫu chỉ mới là ban ngày, nhưng rồi nó đứng lên bỏ về luôn. Ngày hôm ấy tôi cũng lần đầu tiên được đi lên một cái lầu; sau khi được bảo cho, cũng lặp đi lặp lại, rằng phải đi nhẹ thôi, chúng tôi - không còn nhiều đứa ở lại - thực sự tin rằng mình có thể làm sập cả cái lầu ấy nếu không khéo, thế nên tự giác nhón chân lên đi, cho tới khi ra được ban công; đó là lần đầu tiên tôi biết đến chóng mặt, trong khi những cái gác trong nhà này nhà kia đã chẳng bao giờ khiến cho tôi bị như thế. Ngăn cách giữa tôi và cái khoảng của xóm nhìn thấy từ trên cao - lúc ấy là lần đầu tiên, và cái ý rằng tôi hẳn có thể bất cứ lúc nào bất cẩn mà trèo qua đó khiến tôi kinh hãi quay đi ngay, nhưng rồi lại ngay lập tức bị cám dỗ quay lại nhìn - chỉ có một hàng lan can những con tiện xi măng đúc sẵn (có hình những cái lá chụm lại) sơn trắng; và sự trang trí còn được tiếp tục ở những viền cửa sổ, viền cửa đi, viền đầu hồi, viền trần thạch cao... tóm lại là có rất nhiều phào chỉ thạch cao. (Phải nói thêm rằng những thứ viền ấy sau này người ta chẳng còn làm được một cách đơn giản như thế nữa - dù cách làm ấy bị giới hạn ở các vị trí có thể gắn vào và độ dẻo quá kém thành thử bất lực trước các mô phỏng quá phức tạp, nhưng có thể được thao tác bởi chính các thợ xây - hay nói cách khác, theo lối họ nghĩ, cần phải tinh tế hơn, vì đã có nhiều mẫu hơn và có thể áp dụng cho đủ mọi loại chi tiết trong nhà, và bằng các vật liệu mới, nhựa chẳng hạn (tuy nhiên chúng chẳng ăn nhập gì vào với bê tông và vữa, và cần đến cả một đội thầu phụ cho chuyện ấy); có lẽ đó là một lợi thế khi căn nhà do chính tay ông thầu xây dựng sắp đặt mọi thứ, và chẳng phải những chi tiết ấy, vào quãng năm 2000, là thứ dễ bắt gặp nơi các nhà khác trong khu này).

Nhưng đó cũng là lần cuối cùng tôi đặt chân vào bên trong căn nhà ấy (cầu thang của nó như thế nào? tôi không hề nhớ khi đột nhiên nghĩ đến, dường như là ở trong một gian kín bưng, dù rộng, và hẳn là có cả bếp, và sự âm u của nó - điều rõ ràng tôi còn giữ lại ấn tượng - thuộc loại gây ra một nỗi bức bối thế nào đó khi không bật điện (và có thể nói khi bật điện hẳn mọi thứ sẽ lại rơi vào một tình trạng đông đặc của một thứ ánh sáng bì bì), khiến người ta phải đi ra ngoài càng nhanh càng tốt, vì, có lẽ là như vậy, chẳng hề có một tương phản nào tạo ra bởi những tia sáng hắt qua một cái lỗ cửa nào đó, thứ duy nhất khả dĩ nhắc rằng chỗ này không hoàn toàn tách khỏi những gì ở bên ngoài) cho đến khi tôi đi vào lần nữa khi mọi thứ trong căn nhà mới - chừng hơn hai mươi năm sau - đã gần xong (lần này thì tôi phải chú ý vô cùng cẩn thận, không chỉ mỗi việc tránh dẫm phải các thứ dưới sàn và tránh những thứ ở trên rớt xuống (gặp tai nạn ngay trước cửa nhà mình dường như ngu không chịu được, thế nhưng không ít lần chuyện ấy xảy ra với tôi hồi nhỏ) mà còn phải tránh động vào các toán thợ: với sự xuất hiện của một tay giám sát như thế lúc nào cũng làm cho cánh thợ dè chừng, nhất là khi họ đã có đủ chuyện để mà hoạnh họe nhau (như đã nói, bởi chỉ nhận tiền trực tiếp từ gia đình bà cố, họ chỉ quan tâm đến chuyện hoàn thành (và ở đây hoàn thành là một chuyện không hề nhỏ, vì đôi khi để xác định nó người ta có nguy cơ phải lao vào các tranh cãi có cùng độ mơ hồ với thế nào là đẹp hay nghệ thuật là gì...) và được thanh toán, nhưng điểm quan trọng là các công việc lại phải được tiến hành với một trật tự riêng, điều này đôi khi không có lợi cho các thầu phụ, và luôn luôn chẳng thể hiểu nổi đối với cánh phụ nữ trong nhà bà cố); thế nên nhất thiết phải biết nhìn vào đúng lúc cần, ngoài đó ra thì bất kỳ ánh mắt nào cũng là một sự tọc mạch đáng ghét). Giờ thì nó đã trở nên hoàn toàn khác; căn nhà mới không những gạt đi hết các trang trí như ở hình thức cũ của nó (mà vào khoảng hai mươi năm trước đã là một thứ đặc biệt hơn so với các nhà xung quanh, và đã nhanh chóng lỗi thời, trong khi bản thân các vật liệu ấy lại chẳng kịp cũ đi trước khi diễn ra những can thiệp vụn vặt để lấn ra thêm chỗ này chỗ kia dù những người ở đó chỉ bớt đi chứ không hề tăng, và thêm nữa, việc cũ đi của vật liệu, hoặc khả năng bị dây bẩn, giống như chuyện dính nước, đã là điều khiến người ta kinh hãi hơn hết mọi thứ khác trên đời), mà đó còn là một kết hợp kỳ dị giữa một căn nhà lệch tầng - cố tình tạo ra, đúng hơn là giành giật được, các khoảng trống bởi sự chênh lệch các sàn, và thế nên không còn là các ống thẳng tuột từ trước ra sau nhưng là một hệ các ống lệch nhau và nối vào những ống thông thẳng lên trên - và sự quyết định của cánh phụ nữ trong nhà, khi mọi thứ đã hiện ra rõ hơn một chút để mà sờ vào được, tức là bít hết đi các lỗ hở anh tôi toan tính; và kết quả, nếu phải cố tình lờ đi những thứ vụn vặt để tóm lại cho gọn, là sự tù mù trong căn nhà cũ được cải thiện bằng cách gắn thêm nhiều bóng đèn; thêm nữa, sự bóng lộn của gạch men, như đã nói, được ốp toàn bộ trong nhà, ít nhiều đem lại một ánh sáng mới cho những gì vốn tăm tối trong một căn nhà dài ngoẵng. Lát gạch toàn bộ, điều này được dì dòng khăng khăng đòi cho bằng được, dẫu chính việc ấy sẽ kéo dài thêm thời gian, đã rất gấp gáp, mà còn tốn thêm tiền, đương nhiên; dường như có một sự căm ghét nào đó, như thể ghét bỏ tội lỗi, đối với những bức tường trần trụi, và quãng thời gian ở vườn địa đàng dẫu sao cũng đã chấm dứt khi nhu cầu che đậy trở nên thiết yếu (được biện minh bằng sự bền, như thể những cái vảy bóng loáng ấy làm tăng cường thêm cho các bức tường đã không còn phải chịu lực kia nữa nhưng cần được bảo vệ, nhưng, nói cho gọn, làm gì có chuyện ấy, và đây là điều thường được khai sáng bởi các rao giảng rất hùng biện của những tay cò bán gạch (làm thử vài con tính thì người ta biết ngay số tiền chiết khấu lên đến mức nào, với một căn nhà ốp gạch toàn bộ, và việc này đòi hỏi khả năng làm toán thật nhanh nhạy thế nên không ít các nhà làm toán và các kiến trúc sư tham gia vào công việc ốp lát, và chẳng phải là điều đó không kéo theo một vài điều chỉnh trong công việc của chính các kiến trúc sư, chẳng hạn một bức tường được xác định độ rộng không phải bởi bất kỳ một sự hữu dụng hoặc theo một tỷ lệ nào, mà là bởi kích cỡ của một viên gạch nhân lên)).

(Sao mà tối thế, bà cố hỏi tôi vào cái hôm tôi bước vào đó, đương nhiên, chưa có ai lắp đèn, trong khi mọi lỗ thông đều đã được đòi bịt hết lại cho bằng được; khi xong hết rồi thì tôi lại lo sợ người ta sẽ hỏi, sao mà sáng thế, tuy nhiên chẳng có chuyện gì như vậy hết, có thể thấy, càng sáng càng tốt.)

Khi mọi thứ đã xong xuôi hết, tôi thấy mình đã xong luôn một việc: khỏi phải quyết định có qua bên ấy nữa không; và ngoài những thứ khác, có một điều, mà mỗi lúc chỉ càng rõ thêm lên, đó là khi một nơi nào đó dường đã hoàn tất, đã có những chức năng riêng của nó mà người ta thấy chẳng thể rõ ràng hơn, việc đi vào đó, nếu không bị bắt buộc, là không thể.

(Nhưng những ngày cuối cùng tôi vốn đã có xu hướng trốn rịt trong nhà mình - mỗi lúc trở về đó - và chỉ len lén bước ra khỏi nhà sau khi đã xem trước xem sau một lúc. Dẫu thế nào thì vẫn luôn có một nỗi dằn vặt lấp lửng ở đó, giữa một đầu là nỗi áy náy, rằng tôi cứ phải can thiệp vào sự ăn ở của mấy con người bên ấy để làm gì, và đầu còn lại, đương nhiên, là sao lại để cho nó - cái căn nhà mà anh tôi vẽ ấy - trở thành như vậy; ở một đầu được canh chừng bởi những con mắt lẩn lút ti tiện, những liếc xéo lộ liễu và thều thào thật to bắt người ta phải biết cho bằng được, và dẫu tôi đã hy vọng rằng việc không nhận tiền của bà cố sẽ làm bớt đi phần nào những thứ ấy - dù thực ra đúng là tôi chẳng làm gì ở đó ngoài đi ra đi vào và để lỗ tai cho những thứ vơ vẩn người ta không kìm được thả cho chạy rông - nhưng rõ ràng chẳng ích gì; ở đầu còn lại chặn đứng đường lui của tôi chính là anh tôi cùng với những lý tưởng oang oang của anh, người dẫu thế nào cũng chẳng còn chịu nổi những nhiếc móc sỉ nhục ngấm ngầm kia - đương nhiên lúc nào cũng chỉ lấp lửng - thành thử từ lâu đã biến đi chỗ khác (có thể nói, đi tới nơi xa nhất), nhưng chẳng phải vì thế mà các ý tưởng của anh, bởi một khoảng cách tuyệt đối, lại không trở nên càng lúc càng kỳ khôi hơn.)

Một xóm dài không có hẻm thông nào, để thoát ngay sang một xóm hay bất cứ chỗ nào khác, dường là điều ngấm ngầm đáng sợ. Chính một ấn tượng về nỗi sợ giống như thế đã đi vào các giấc mơ của tôi; và một ấn tượng như vậy, mạnh và đủ sức đi từ cõi mơ sang cõi tỉnh, khiến cho những gì xung quanh nó khả dĩ bám lại, và một kẻ nào đó vừa tỉnh dậy nhưng còn nán lại trong một trạng thái chưa chịu xác quyết - có thể đó là một anh hùng hoặc một tên ngẫn không quắn đít lên ngay cho kịp giờ - và dồn hết sự tập trung để bắt đầu hồi tưởng lại mọi thứ, xung quanh cái trục ấy, và chẳng phải là khó chuyện đôi khi bịa thêm chỗ này chỗ kia...

Giấc mơ kỳ quặc

Có lẽ chính vì vậy mà đến một lúc nào đó, đã lâu rồi, tôi nghĩ mình có thể bịa đặt ra cả một câu chuyện chỉ để kể lại rằng làm sao mà nỗi sợ trong một giấc mơ nọ, cũng lại rất lâu về trước, lại hấp dẫn tôi đến thế. Nhưng nếu gọi một thứ như thế là một truyện ngắn - và đương nhiên tôi sẽ chẳng hơi đâu để mà chép lại toàn bộ, - rõ ràng nó chẳng phù hợp chút nào. Các truyện ngắn, vả lại, chính là thứ tôi luôn cảm thấy một sự dè chừng nào đó trước chúng, và nỗi khó chịu mơ hồ ấy càng lớn khi cái truyện ngắn ấy càng cụ thể, càng nổi tiếng, hoặc càng ngắn. Cứ như thể người ta bắt gặp ngay trước mặt một tác phẩm điêu khắc, và nó không làm gì khác ngoài việc nói rằng nó là một tác phẩm điêu khắc... (nhân tiện, một tác phẩm điêu khác ngày nay đã trở nên không thể nào hình dung được nếu chỉ bám vào cái từ điêu khắc, và chuyện còn rối thêm một chút, khi, chẳng hạn, ai đó nói rằng một công trình có tính chất điêu khắc, và người ta sẽ chẳng thể hình dung được công trình ấy là như thế nào nếu liên tưởng ngay đến các phù điêu hay tượng cột chống trong nhà thờ, thậm chí một bức tượng đứng một mình). Tóm lại tôi chỉ còn đọc lại được những gì được cho là thuộc loại ấy, một cách vô tình, nhưng đủ sức thoát ra khỏi cái tên truyện ngắn, hay nói cách khác, ở một chỗ nào đó tôi hiểu ra là người viết nó chẳng mấy bận tâm đến việc nó có phải là một truyện ngắn hay không. Chỉ vô tình mà nó trở thành như thế; hoặc, những gì được viết ấy chẳng mấy chốc cho thấy là nó sẽ tràn khỏi cái khuôn của truyện ngắn (words are flowing out like endless rain into a paper cup...), rồi được thể bắt đầu kéo dài ra, mọc thêm các cành và lá, và dẫu cái vẻ um tùm xoắn xuýt ấy chẳng phải không vạch ra những hướng nhất định, rõ ràng gọi đó là truyện ngắn thì người ta cũng thấy hơi lấn cấn (có lẽ vì vậy mới phải cân nhắc thêm cái tên truyện dài, chẳng hạn, hay truyện vừa, và đương nhiên không phải tiểu thuyết); hoặc, hình thức ấy, truyện ngắn, thật tiện để làm một cái khung để một thứ gì đó rất nhỏ, rất mơ hồ, và lại chính là cái người viết cảm thấy thật khó chịu khi nó cứ lấp lửng mãi trong đầu, đến một lúc nào đó có đầy đủ lý do để trồi lên, rồi, đương nhiên, an toàn lặn đi mất.

(Một người làm chuyện ấy rất khéo, tức là giấu đi được cái mà mình bị ám như thế, cái mà có thể nói chính vì nó toàn bộ những thứ khác được dựng lên, cả một sân khấu nho nhỏ, và dụng công, với một sự tỉ mẩn đôi khi gây bực mình, làm cho mọi thứ trở nên không còn phân biệt được nữa, tức là trở thành một truyện ngắn hấp dẫn, là Stevenson; thêm nữa, việc thích đi lung tung của Stevenson dường như có một vai trò quan trọng trong chuyện này, vì đúng là Stevenson cũng viết tuyệt hay về sự đi lạc.)

Giấc mơ ấy có bối cảnh là một buổi tối ở cái xóm nhà tôi, và còn ở ngay trước cửa nhà tôi, và để chắc chắn hơn về khung cảnh ấy, một phát đạn, có lẽ tên lửa hay thứ gì đó mà hậu quả của nó làm sáng rỡ lên cả một vùng không gian, bắn thằng vào căn nhà của người đàn ông rất biết cách gây hấn với xung quanh kia - tức là bên cạnh nhà bà cố; nhưng điều khiến tôi khiếp hãi chính là cái thứ mà từ đó phát ra sự hủy diệt - chứ không phải là bản thân sự hủy diệt, đương nhiên - và còn theo một cách thức rất mơ hồ: một thứ gì đó mà bề ngoài, nhìn từ đằng xa, tít ở một đầu xóm, chỉ hiện ra lờ mờ như một khối đen, và khối đen ấy chặn hết bề ngang của xóm (tức là lớn hơn một chút bề rộng của một ô tô; thật vậy, chính điều này có lẽ là yếu tố quyết định trong việc người trong xóm còn chưa mau chóng bán hết nhà đi, và rõ là không cần phải đi xa thêm với ý nghĩ rằng lòng đường càng lúc càng bị lấn ra như thế chính là một nỗ lực giữ lại người trong xóm... dẫu sao thì ở thời điểm rộng nhất của nó, tức tính cả các nắp cống khi chưa bị phủ đi, thì cũng không thể có hai ô tô cùng lúc chui vào xóm được, thêm nữa, phải công nhận rằng chiều rộng lối đi ở mỗi đơn vị dân cư như thế chẳng phải là không quan trọng trong việc giới hạn khả năng của những căn nhà trong đó, nói cụ thể hơn, chỉ cần xóm tôi (vốn không có các quán ăn, cửa hiệu, quán cà phê, khách sạn... và mọi hoạt động kinh doanh, nếu có, luôn dừng lại ở mức thử cho biết) rộng hoặc hẹp hơn chừng một thước, nó hẳn đã có một lịch sử hoàn toàn khác (và việc đó là một xóm đạo thì tôi đồ là chẳng có vai trò gì trong chuyện này, vì dẫu sao nó cũng khó mà tệ hại hơn được)); có lẽ chính vì làm cho tắc lại như thế - chặn hết một đầu - cùng với chuyển động nó, vốn cũng không thể xác quyết hệt như vẻ bề ngoài, bằng cách nào đó - thật khó mà biết được, có lẽ chính vì cú nổ mà rất có thể nó gây ra kia - dường như thể đang nhích lên, tiến về hướng nó nhắm bắn, và chậm đến nỗi gây hoang mang ghê gớm: nó sẽ tiến lên mãi mãi như thế, làm sao mà làm nó dừng lại được? Một cái xe tăng? nhưng thế thì lại quá rõ ràng, bởi một họng đại bác sẽ ngay lập tức hiện lên trong đầu, và dẫu sao nó cũng có một hướng chĩa ra thật cụ thể, vậy thì có lẽ là một cái xe bọc thép, hay một thiết vận xa, nếu muốn.

(Đúng là từng có một cuộc chạy tán loạn ở khu này, vào cái thời điểm cuối cùng năm 1975, hoặc sớm hơn, nhưng tôi chẳng mấy tin những lời mà bác tôi kể: những người nhỏ hơn bác thì chẳng hề có một ấn tượng nào sót lại, những người lớn hơn bác dường đang vật lộn ở một cái rẫy nào đó xa ngái mà tôi chẳng còn một định vị nào, trong khi đó bác tôi có xu hướng biến nó thành cả một cuộc di dân thứ hai; tôi nghe những mô tả của bác về người này người kia trong cuộc chạy loạn ấy, những kêu la và than thở của họ, đôi khi còn có cả một vài nhân vật bị bỏ lại, và tiếng súng thì lúc nào cũng rõ mồn một... với một cảm giác xa xôi khó tả, xa và khó tưởng tượng hệt như khoảng cách giữa một con người sống sờ sờ ra đấy với những gì thuộc về người ấy trên giấy tờ, kể cả quốc tịch và chính quyền sở tại... và tất tật, dẫu thế nào, luôn được khẳng định với không ít sợ sệt là cái này chắc chắn tác động trực tiếp lên cái kia (một suy luận theo lối tương tự có thể dẫn đến những kết quả chẳng hạn như nhất định vào noel tôi buộc phải ăn thịt chó trong mắt nhiều bạn bè vv...); và sự thật là cũng chưa từng có một cái xe bọc thép, hay thiết vận xa, hay xe tăng nào từng chạy ngang qua con đường đầu xóm, dẫu cho đó đúng là con đường dễ đi nhất nối liền kho bom, sân bay và dinh tỉnh trưởng lúc bấy giờ.)

Rốt cuộc, sau bao lâu thì chẳng còn biết được, tôi bỏ chạy. Đương nhiên thời điểm xảy ra giấc mơ ấy tôi đã đủ lớn để biết hết những ngõ ngách trong khu này, thành thử đó chính là phần còn lại của cái thứ tôi từng viết lúc trước ấy, và bản thân nó thì chẳng bao giờ kết thúc: tôi mắc kẹt mãi trong việc lần mò giữa những con hẻm kia, tôi đi vòng qua chỗ này rồi chỗ khác, thậm chí có cả một mê cung, mà nếu đủ kiên nhẫn hẳn tôi đã vẽ luôn ra cả một sơ đồ cho cái khu này... Nhưng tôi còn nhớ mình đã dừng lại ở chỗ nào: khi định viết về một căn nhà nọ, một điểm mốc, nơi đi qua đó mọi thứ sẽ thay đổi rất nhanh, chẳng mấy chốc sẽ ra tới ruộng, và bờ sông vv... (và như thế cũng có nghĩa là vòng qua nghĩa địa: ruộng, bờ sông và nghĩa địa, ba thứ không thể tách rời, cùng với những hốc hẻm đặc biệt khó dò mà càng lúc việc đi vào đó càng khó, tất cả tạo thành một vùng trũng vây hết một cạnh của khu vực xung quanh nhà thờ) thì tôi bỗng thấy nghi ngờ chính mình; thế rồi tôi thực sự đi kiểm tra lại, và nhận ra căn nhà kia, căn nhà của một người bạn tôi thường lui tới lúc nhỏ, chẳng còn ở đó nữa. Sự thực thì giấc mơ của tôi, hay đúng hơn là những gì tôi còn nhớ được lúc ấy, đơn giản hơn nhiều - và chính vì còn nhớ rõ như thế mà nỗ lực bịa đặt kia của tôi gây ra một nỗi ngán ngẩm khôn tả, trong khi đó tiếng lọc cọc của những tấm đan bê tông đậy cống, vang lên khi tôi chạy qua, còn nghe rõ mồn một, dường làm cho nỗi khó ở ấy lớn thêm lên. Trong giấc mơ ấy, tôi đến ngã tư rồi ngoặt xuống một xóm song song bên cạnh, rồi cứ thế chạy ngược lại nhắm về đầu kia của xóm, cái đầu có chợ và chính là nơi xuất phát của cái khối đen mơ hồ kia (nhưng ngay cả điều này cũng là một nhìn nhận sau khi đã tỉnh lại, và để tự giải thích với mình rằng tại sao lại như thế hẳn sẽ tiếp tục phải bịa đặt). Rốt cuộc, khi đã chạy mãi mà chẳng thể ra được khỏi đó, có lẽ đã được một nửa cái xóm dài, có thể nói, giống như một luồng lưu thông chẳng có lấy một ống thông hơi nào, và ngoài cái điểm xa tít trước mặt kia chẳng còn một lối rẽ nào khác - những hẻm nhỏ bất chợt - để thoát khỏi thứ vô hình dường như luôn đuổi theo phía sau, tôi bỗng sợ ghê gớm, và có thể là đã tuyệt vọng.

Rất có thể ngay lúc ấy tôi đã tỉnh dậy, nhưng cũng có thể không, ai mà biết rõ được sự chập chờn của các giấc mơ; đôi khi tôi có ký ức khác về một cảnh tượng tương tự như thế, nhưng chẳng hề tuyệt vọng mà thay vào đó là nhận thức về khung cảnh hoàn toàn thờ ơ xung quanh: các căn nhà trong xóm ấy vẫn còn người ở, mọi thứ vẫn diễn ra bình thường, một người bất chợt gọi tôi đến xem cái bể cá vàng của anh ta vv... Và chuyện ấy chỉ để nói lên rằng có một sự chồng lấp, bất kể có muốn hay không, nơi các giấc mơ lặp lại hoặc tiếp nối, hoặc vừa lặp lại vừa tiếp tục nhưng đã được thay đổi đi một chút. Đôi khi ngay sau khi tỉnh dậy, rồi lại ngủ thiếp đi, một giấc mơ khác được nối vào, và dẫu cho nó có tiếp nối khung cảnh cũ - đôi khi còn theo lối chủ ý một nửa trong một trạng thái lơ mơ, nói cách khác, khả năng chui vào lại giấc mơ hoàn toàn không phải là không có - hoặc mở ra một khung cảnh mới, việc chúng được ghi chồng lên nhau trong trí nhớ của lần tỉnh dậy cuối cùng thì khó mà phủ nhận được. Nhưng như thế thì rõ là cũng rất khó để mà dựa vào lời kể lại một giấc mơ nào đó, như một biên bản trung thực, để có thể đưa ra một kết luận, và chỉ có những gì lúc nào cũng lấp lửng là chắc chắn sẽ gặp phải.

Điều thiệt thòi của điện ảnh - và những thiệt thòi ấy (đạo diễn, diễn viên, biên kịch... cũng đều là nạn nhân được chứ, tại sao không, khi mà ai cũng đã là nạn nhân thì rốt cuộc những người nằm trong số chân thành và trung thực nhất, tóm lại, những người dần thấy rằng công việc của mình lúc nào cũng là nói thật, thì làm sao lại không thể) vẫn thỉnh thoảng thấy được thật rõ ngay cả khi tôi vốn không phải người xem phim chăm chú - là làm cho mọi thứ phải hiện ra hết. Thoạt tiên như vậy thật dễ và gây nhiều hứng khởi đến nỗi nó mang một vẻ vui tươi phơi phới không ngờ tới được, rồi trở thành một cám dỗ - vì cứ phải đọc hết trang này đến trang kia một cuốn tiểu thuyết thì thật sốt ruột, và có khả năng người ta sẽ gặp phải những câu được thả vào để trang trí, và đôi khi có rất nhiều trang trí - khi ngay lập tức mang lại một khả năng ghê gớm có vẻ như đi ngay vào cốt lõi vấn đề, và làm như thế theo cách hoàn toàn trung thực. Nhưng, đương nhiên, chẳng mấy chốc nỗi sốt ruột cũng xuất hiện trong cả những đòi hỏi hướng về sự chân thực ấy, ở mọi thứ luôn nhúc nhích và có mặt ở đó - không cho người ta ngoảnh mặt đi, - bất kể chúng lúc nào cũng có một vẻ rất đúng, đến nỗi khó mà cưỡng lại; và rốt cuộc các nhà điện ảnh cũng thấy rằng, nếu đúng là người ta có thấy, đối với những gì xuất hiện kia, hẳn phải làm cho chúng, bằng cách nào đó, tham gia vào tổng thể mà người ta muốn thể hiện trên khung hình (đôi khi người ta thấy là phải làm cho méo mó, lộn ngược hết, thậm chí là phá hủy hết để giữ lại một điều gì đó, mặt khác, đôi khi người ta, chẳng phải là không liều lĩnh, thả mình theo một hướng hoàn toàn mới khi chấp nhận chúng); và giờ thì việc cố gắng hết sức để trung thực với sự thật kia đôi khi là một mầm mống của bất lực, đôi khi là lời của đám lừa đảo. (Nhưng đám lừa đảo chân chính lại cũng biết khó chịu trước những cái tên quá thực mà chúng phải mang, đúng là những mục đích tốt đẹp kia phần nào làm cho sự lừa đảo không còn mấy cái vẻ lừa đảo nữa).

Nhưng liệu có phải chính vì cái sự sốt ruột trước những thứ rất rầy rà xung quanh kia nơi người cầm máy quay (và cả máy chụp, đương nhiên, nhưng chuyện ấy đã cũ, bởi giờ thì chẳng còn ai rối lên vì chuyện làm mờ phông nữa, và việc gặp gì cũng dí lens máy ảnh vào thì đã là chuyện cần quên đi, giờ thì hầu như ở đâu cũng có thể bắt gặp các cameraman) hay không mà bỗng dưng một ngày nọ tôi nhận ra cái thứ nhìn thấy trên màn hình khiến tôi khó chịu ghê gớm: cảm giác như thể bị nắm cổ lôi đi; hệt như sự lúng túng khi nhìn một người, trong khi họ vẽ hoặc xem họ trình bày thứ họ vẽ, nhưng cứ xoay tới xoay lui tờ giấy, lộn ngược, lật sang trang, đưa ra xa rồi đưa lại gần... Cái thứ hiện lên trên màn hình kia cứ như thể một người nào đó quá hăng hái (có lẽ là bởi quá đam mê mà tự cho phép mình đôi khi tạm quên hết mọi thứ khác), khi muốn nói đến cái gì cũng dí sát vật vào mặt người khác, và đôi khi còn giữ lại thật lâu như thế, để vắt ra một phản ứng ngay lập tức của cái kẻ phải trợn mắt lên kia (và có lẽ cũng gây ra bởi cùng ham muốn khiến người ta nghĩ đến việc quay chậm).

(Các vấn đề kinh phí và những gì thuộc về phía của indie (nhưng thật ra chẳng có indie nào, indie rock cũng không) thường được đem ra để kêu gọi sự thông cảm (và lượng thứ, và cảm ơn và xin lỗi, dường như ở đâu cũng có các tang gia bối rối và có điều gì sơ suất vân vân... trong khi đòi hỏi sự khâm phục trước các sáng tạo dí sát vào mặt kia cần phải khiêm tốn giấu đi); nhưng kinh phí và sự tự do để muốn làm gì thì làm ấy dường không phải vấn đề, nói cách khác, chúng luôn bị hiểu lầm: ngân sách và ước muốn tự do không làm gì khác ngoài đóng khuôn mọi khả năng của những sự thử. Nhưng dẫu sao thì điện ảnh dường như, cùng với các công tua mà nó tự vẽ ra cho mình để phục vụ cái niềm vui kia - lợi thế tối đa của tức thời, - rất khó để người ta còn có thể thử đi thử lại, tức là các maket, hoặc thậm chí chỉ cần nghĩ về chuyện ấy thôi, làm cho nhúc nhích theo một loạt những gì bám vào đó, dường đã phải dũng cảm ghê gớm.)

Những gì thuộc về phần việc cặn bã nhất của điện ảnh, hay rộng hơn, của mọi loại công việc nhằm tạo ra các thứ giống như thật - và cần phải nói rằng đó không chỉ là để dành cho những người sẽ nhìn thành quả trong trạng thái cuối cùng của nó, tức là khán giả, - còn len lỏi sâu hơn vào toàn bộ quá trình trước đó, chúng thuộc về phía của các biên bản, để xác nhận và làm chứng thì nhiều hơn là có một mục đích thực tiễn nào khác. Và, không chỉ ở mỗi điện ảnh - vốn mang một điểm đặc biệt, so với những gì hoàn toàn có thể xé đi làm lại thật dễ dàng trước đó, là cái được tạo ra đã ở quá xa người làm ra nó, hoặc nói cách khác, phải tìm cách giấu đi sự có mặt của đạo diễn và những chập chững trong suốt quá trình đi đến được những gì rốt cuộc xuất hiện trước người chiêm ngưỡng, - người ta còn thấy các công tua được tự vẽ thêm ra theo lối tương tự ở những nơi dường như đã hoàn toàn phụ thuộc vào sự chiêm ngưỡng cuối cùng ấy (nghĩa là việc nhìn nhận giá trị của nó đã hoàn toàn diễn ra ở phía của tiềm năng, của những gì còn chưa xảy ra, hệt như một loại tín dụng, và ở đây là thời điểm để những màn dự đoán tỉ số được chăng hay chớ được dịp lấn tới), tức là ở những công việc liên quan đến đồ họa, game và phim hoạt hình... cùng với các loại hậu cảnh phim nhất thiết cần phải được xử lý. Và, đương nhiên, không thể thiếu cái khối khổng lồ kiến trúc: đây là nơi, có lẽ dễ hơn so với những chỗ khác, người ta nhận thấy, ngoài những gì thuộc về phía của tạo ra các sự giống về mặt hình ảnh, còn có cả vô vàn các thứ bản vẽ kỹ thuật - quả thực không thể phù hợp hơn đối với ý về biên bản - chỉ đơn thuần là lặp lại tất cả những gì sẽ được làm ra bởi thợ - những người mà phần lớn thông tin được cung cấp kia chỉ tồn tại như thể một thứ chỉ định, và cả uốn nắn, đôi khi sai bét còn phần lớn thì chẳng hề được mong muốn (đương nhiên ấy là trong trường hợp mà những người thợ biết mình làm gì, điều dẫu sao cũng càng ngày càng hiếm, bởi vì, tại sao phải nghĩ cho mệt óc?); những biên bản tốn giấy nhưng lại tối cần thiết trong một hệ thống khổng lồ các bên liên quan - bởi phình ra mỗi lúc một nhiều và chỉ đi đến chỗ mất hết kiểm soát nếu toàn bộ những dây nhợ cành lá ấy nhất loạt nhao lên mà đòi quyền lợi, tức là quyền con người và những thứ tương tự - luôn được tin là cách chứng minh rõ nhất cho kết quả cuối cùng ấy, rất thường xuyên chúng chỉ là thứ ghi chép lại tất tật những gì tỏn mỏn nhất, thậm chí còn tệ hơn những minh họa ngẫu hứng (cứ thử nghĩ xem sẽ vui lòng đến đâu mỗi khi, chẳng hạn, sắp sửa rẽ phải tới nơi, và chẳng còn cách nào khác, người đằng sau lại nói ngay, rẽ phải, và luôn luôn nói như vậy trước khi bất cứ hành động nào được thực hiện, và đó mới chỉ là một cái rất vẩn vơ). (Và đôi khi việc lên ngân sách hoàn toàn phụ thuộc vào những thứ mô phỏng lại trên giấy này, bằng số và bằng hình cụ thể, bởi đòi hỏi các nhà làm toán cùng các bài toán kinh tế của họ hiểu được toàn bộ cái họ đang làm thì thật viển vông). Nhưng rốt cuộc thì toàn bộ khối công việc ấy luôn nhanh chóng trương phình lên - quả thực nó đã, từ sớm, trở nên quá dồi dào đến nỗi phần lớn mối bận tâm chuyển hẳn sang phía giải quyết những thứ rác ấy, và chúng được tống đi càng xa càng tốt, nhất là vào những xứ mà cái công việc vặt vãnh ấy vẫn còn mang một vẻ lấp lánh nào đó (được trả lương cao hơn so với những nghề khác ở bản xứ chẳng hạn, dẫu sao thì sự chênh lệch ấy khó mà biến mất được ngay, hoặc sẽ phải quẳng vào xứ khác, hoặc cần đến người ở xứ khác... có chuyện gì mà không giải quyết được đâu), nhưng dường như, và rõ là không tránh khỏi, trọng tâm của toàn bộ công việc sản xuất ấy (và điều này cũng bao gồm, như người ta đã sớm nhận ra, cả việc tiêu thụ chúng nữa) cũng đã đi theo luôn - và có vẻ như đà trương lên của nó sẽ là vĩnh cửu nếu người ta không thỉnh thoảng bị giật thột bởi những nguy cơ can thiệp của những gì thay thế con người (và những chống đối và xu nịnh liên quan đến AI chẳng phải chủ yếu diễn ra là ở cái phần cặn bã nhất và lúc nhúc vi khuẩn nhất hay sao?); giống như một cái rìa ở đáy một khối kim tự tháp lúc nào cũng phình ra thêm một cách không cần thiết, nhưng cũng không thể tránh khỏi, rốt cuộc cũng phải bị dọn dẹp, hoặc sẽ đùn lên trên cái đống ấy rất nhiều những khối kim tự tháp khác, nhỏ hơn, nhưng chẳng phải là không có cùng chức năng.

Dường như, theo một lối bản năng, khi cần phải làm cho rõ ràng hơn một câu chuyện (nhất là ở trong lớp học), người ta nghĩ đến việc mô phỏng lại trước hết bằng lời kể ngắn gọn kèm theo các động tác khua tay mơ hồ; rất sớm sẽ xuất hiện người kể chuyện khéo hơn biết lặp lại lời của nhân vật, các vẻ mặt... đương nhiên một người tốt sẽ được diễn tả hoàn toàn khác một người xấu, và dần dà sẽ có những phân loại và biểu đạt phức tạp hơn vv... và rồi cứ thế sẽ có rất nhiều kịch, và rồi rất nhiều phim (phim chuyển thể, đương nhiên); tóm lại, như thế thì thật tuyệt, ít nhất thì đối với tôi, một người không quá chăm chú xem phim. Như thế nghĩa là, để nói rõ hơn, tôi chẳng bao giờ quá khắt khe với việc xem một bộ phim (có lẽ cũng vì dễ thỏa mãn như vậy, tôi cũng miễn luôn cho mình cái việc phải bới vào những khác nhau giữa phim và truyện, cùng những gì luôn bị soi mói trong các bộ phim chuyển thể, vả lại, tôi tự thấy mình còn chăm chú xem cảnh siêu nhân biến hình hơn là chăm chú vào diễn xuất của nhân vật (có tự nhiên hay không vv...) và cốt truyện...): hoặc tôi có thể xem hết, hoặc đến một lúc nào đó tôi không thể tiếp tục; nhưng ngay cả việc bỏ ngang ấy chẳng hề có liên quan đến cái có lẽ là nghệ thuật của nó (các thứ dí sát vào màn ảnh thì không tính, đương nhiên, dẫu sao tôi đâu có chủ ý động vào những gì nhảy xổm vào mặt mình), và thường là vì phải đi chỗ khác hơn là vì không chịu nổi bộ phim nữa (về việc này, dẫu ít, lại có nhiều nguyên nhân khác nhau, chẳng hạn không thể chịu nổi thêm một nhân vật, hoặc cái bản mặt mà diễn viên ấy trưng ra, hoặc chính vì bởi sự căm ghét của ai đó dành cho một nhân vật-diễn viên trong phim mà tôi nghiễm nhiên không thể xem tiếp bản mặt ấy được...)

(Đi vào một rạp chiếu phim để xem phim thì dẫu sao cũng là chuyện tôi chẳng bao giờ chủ ý; và dường như tôi đi xem phim chỉ vì có ai đó rủ tôi đi, hoặc nếu không thì đó là khi tôi không nghĩ ra một ý nào hay hơn việc cùng với một người chui vào một cái rạp chiếu phim, đương nhiên việc xem chính bộ phim ấy không còn là trọng tâm của toàn bộ hoạt động. Một lần như thế, chúng tôi xem The Great Gatsby, và việc tôi đã đọc cuốn tiểu thuyết ấy rồi chẳng mảy may can thiệp vào chuyện tôi thích nhân vật Daisy ghê gớm (nhưng tại sao lại trách móc Daisy? một trong những người dịch cuốn tiểu thuyết ấy, mà tôi không nhớ là ai, có kể lại việc ông dịch nó trong chính cuốn sách, rằng khi dịch đến một đoạn nào đó khiến ông không thể chịu nổi sự tệ bạc của Daisy, theo như lời kể, ông đi ra quán bia và uống một cốc bia, và thậm chí tôi còn ấn tượng với cốc bia và nỗi buồn ấy hơn là những gì tôi đọc được trong quyển sách), bởi cô gái đi cùng với tôi lúc ấy cũng thích Daisy ghê gớm, và dường như đó là điều duy nhất cô xem thấy trên màn ảnh, và cả tôi cũng vậy, thật tuyệt khi chẳng cần phải giải thích gì hết về những câu hỏi thỉnh thoảng phát ra từ cô, về các nhân vật và câu chuyện, vì tôi biết rõ việc hỏi lắm như thế là thói quen của cô, và tất tật đều dẫn về chỗ nói rằng Daisy thật đẹp, và điều sau đó tôi làm là nếu biết được một phim nào có diễn viên ấy đóng, tôi sẽ rủ cô cùng xem bộ phim ấy. Rõ ràng, việc đi vào một cái rạp chiếu phim dường như còn hay hơn, đối với tôi lúc bấy giờ, chính bộ phim được chiếu, như một cách thoát khỏi nỗi buồn chán mà khó có việc nào khác thay thế được. Đôi khi đọc đi đọc lại một cuốn tiểu thuyết cũng không thể, nếu đó là cách giải quyết nỗi buồn chán (và dường như các rạp chiếu phim tôi từng đi vào quãng ấy đều, trong cùng tòa nhà, ở trên một hiệu sách, và những hiệu sách như vậy, Fahasa hoặc Phương Nam, là nơi chủ yếu một đứa học cấp 3 ở tỉnh sẽ đi lui tới khi cần sách để đọc, và dẫu đã đọc gì đi nữa thì tôi cũng chẳng hề tiếc việc suốt bao nhiêu năm hoàn toàn ngó lơ cái kệ lúc nào cũng luôn hiện diện ở đấy, có lẽ bây giờ vẫn vậy, những Túp Lều Bác Tom, Miếng Da Lừa, Oliver Twist (có thể nếu gặp phải Oliver Twist ngay lúc ấy thì tôi đã bỏ lỡ mất Charles Dickens, bởi chưa bao giờ tôi xem đó là một kiệt tác), Cánh buồm đỏ thắm, hoặc những cuốn của Hemingway). Một lần xem phim trước cái lần kể ở trên, khi còn học cấp 3, tôi rủ được một người đi xem Harry Potter, tập cuối cùng (phần 1), và dẫu sao đi nữa tôi cũng nhận ra là mình thích nó (tôi thấy thế là đã đủ với mình về khoản phim ảnh), và rõ là niềm vui của việc đi xem bộ phim ấy đem lại đã đủ lớn để chấm dứt luôn việc đọc đi đọc lại cuốn Harry Potter tập cuối mà tôi có (và thậm chí là trong nhiều năm)).

Mãi sau này tôi mới lờ mờ hiểu được việc tại sao bố tôi lại có một nỗi ác cảm lớn đến vậy đối với một diễn viên tên là Chánh Tín (và dẫu dòng họ Nguyễn Chánh ấy còn có những người khác lẫy lừng không kém, sẽ là rất nhầm nếu nghĩ đến Nguyễn Chánh Thi, cũng thuộc về một dòng họ Nguyễn Chánh khác). Đúng hơn, dần dần tôi nhận ra từng lớp màng mỏng dần chồng lên nhau của những thứ nhỏ nhặt trong ý nghĩ của bố tôi mỗi khi nó có dịp - có lẽ chỉ vô tình, và bố tôi dù sao cũng chỉ là một người xem cái được bày ra trên màn hình tivi trong toàn bộ những gì liên quan đến Chánh Tín - hướng về phía nhân vật ấy; nhưng vậy là cho đến khi lần đầu tiên được hé ra với tôi - đương nhiên lúc bấy giờ tôi thấy rất khó hiểu và vậy nên cũng không chịu biến đi - nỗi khó ở ấy đã là một mẩu dai nhách và không còn chút hoài nghi nào nữa (điều này là một sự lạ lùng ở bố tôi, bởi trong khi những gì ông nghi ngờ và chỉ có mỗi cảm giác của ông - thứ dẫu sao cũng mù mờ - là xác quyết, ông có xu hướng nói thật nhiều, và vội, về nó, như thể cố đắp thêm các lớp cho kịp kẻo nó rũ ngay xuống mất trước mặt người khác, thì trong những gì chắc chắn hơn nhiều, ông có xu hướng rút gọn lại các biểu hiện, đôi khi chỉ còn vắn tắt một cái nhếch mép). Lần đầu tiên tôi nghe thấy cái tên ấy phát ra từ chính ông - rất ngắn gọn, như thể xì ra hơn là nói, Chánh Tín - là khi đang xem cái chương trình truyền hình có tên Rồng Vàng (một chiều Chủ Nhật, một thời điểm chán nản khủng khiếp trong tuần, và đã là như thế ngay từ hồi tôi còn nhỏ tí). Người đàn ông trên màn hình lúc bấy giờ có một hàng ria mép đậm, tôi nhớ là vậy, và một vẻ mặt cùng với lối nói năng nghiêm trọng - đôi khi ông tự cảm thấy và có xu hướng làm giảm bớt sức căng bằng cách nào đó, theo tôi nhớ thì chưa phải là một mớ những đùa cợt nhảm nhí (và đôi khi lại rất yên tâm mà thô lậu như thể sờ thấy cái đặc quyền của mình khi đứng đó, tay nhét túi quần) như tôi thấy về sau này ở những người có dịp đứng trên một cái bục, hoặc ít ra máy quay chĩa vào, có lẽ cung cách ấy không hợp với Chánh Tín, hoặc ý về hài hước thì khó chui vào đầu ông hơn, hoặc ít ra, chưa đến lúc, tôi tưởng tượng vậy, người ta quẳng cho ông những lời lẽ bảo rằng phải thay đổi đi, hoặc một ưu điểm gì đó liên quan đến sự linh hoạt, đại loại là một mớ những thứ ất ơ mà một hình tượng già nua gặp phải (và vẫn còn chưa muốn lặn đi) - dường như bảo đảm rằng một thứ gì đó rất nghiêm túc đang diễn ra, và điều này được nhấn đi nhấn lại bởi cái chỉ tay đặc trưng của ông: khi bắt đầu một câu hỏi mới, khi đọc kết quả (giống như một màn trắc nghiệm 4 câu), nhất là khi có một người chơi mới bắt đầu lượt của mình, cánh tay phải của người dẫn chương trình vung lên với chỉ duy nhất ngón trỏ chĩa ra, hướng đi đâu đó, hơi xiên, chẳng phải người trước màn ảnh lẫn người trước mặt, rõ ràng hành động ấy quan trọng hơn là chỗ nó chỉ vào (câu hỏi số một, bắt đầu). Tôi biết rằng mình có thể bỏ đi khỏi đó bất kỳ lúc nào, và cái chương trình ấy, dẫu ít nhiều có cái được gọi là tính học thuật (ai nói thế nhỉ) bởi một mặc cảm nào đó, nhưng ngay lập tức tôi biết đã được bố tôi xếp vào hạng không cần quan tâm (khá lạ, và như vậy là ngược lại hoàn toàn so với đường lên đỉnh vv... cũng diễn ra vào trưa Chủ nhật, nơi cũng có một người hỏi và những người trả lời, và đương nhiên khó hơn nhiều, thậm chí còn phải làm toán), khi bố tôi, một lần đang xem như thế, nhại ngay lại cái từ bắt đầu kia cùng với cái ngón tay chỉ ra của Chánh Tín (việc tại sao ông không chuyển đi kênh khác, thay vì vừa xem vừa mỉa mai như thế, thì tôi không rõ, nhưng, đương nhiên, chẳng phải là người ta không thích những hoàn cảnh như thế hơn là chẳng có gì).

(Trong các chương trình truyền hình vào thời điểm ấy, với quãng chênh lệch chỉ một hoặc hai năm (khi ấy thì nhà tôi đã xây lại xong xuôi) dường sánh ngang được với sự kỳ quặc của Rồng Vàng (và Chánh Tín) trong mắt bố tôi, chỉ có duy nhất cái chương trình vốn gắn liền với Tạ Minh Tâm, và ở đây có vẻ người ta được giải thoát luôn khỏi việc trả lời các câu hỏi, hay ít ra thì các lựa chọn đã nhiều hơn thay chỉ có bốn; dù sao thì Chánh Tín và Tạ Minh Tâm - đều là các diễn viên, và người trẻ hơn, dẫu kém danh tiếng hơn về mặt điện ảnh, lại có vị trí trong nhạc viện thành phố - đương nhiên không giống nhau chằn chặn, cùng mang một cung cách mà theo khía cạnh nào đó đều chạm đến bố tôi cách lạ lùng, khiến ông lúng túng trước những lời lẽ phê bình của mình (trong khi chúng như thể ào ra ngồn ngộn trong đầu ngay khi ông thấy họ trên tivi.))

Về sau này, khi thỉnh thoảng bắt gặp khuôn mặt của Chánh Tín (phải nói là rất ít), tôi dường có ngay một giọng trong đầu, một giọng gây khó chịu, phản ứng lại còn trước khi kịp nhìn rõ hơn những thứ cụ thể trên các bức hình; hoặc đó là người mà một vẻ lịch duyệt, ở mức cao nhất, đến trước cả khi các chi tiết kịp xuất hiện (com-lê hoặc áo nhà binh, bộ ria luôn luôn ở đó (hệt như ria bố tôi, những ông đã cạo đi - chứ không trung thành như Chánh Tín - kể từ lúc ông cai thuốc, và lúc nào cũng nhắc đi nhắc lại chiến tích ấy), và mái tóc ấy có thể gọi là xoăn bồng bềnh, nhưng chính những cái mũ mới để lại ấn tượng lớn với tôi (và cái giọng kia ngay lập tức chĩa vào đó), mũ phớt đen, hoặc một cái mũ panama); hoặc, theo chiều ngược lại, khi đã già, hiện lên sự rã rời của một người đã mất hoàn toàn kiểm soát. Những dẫu sao đi nữa dường lúc nào cũng rõ mồn một, không bao giờ lẫn, dù là già hay trẻ, tuyệt đối làm chủ hoặc không còn làm chủ được gì hết. Chính cái sự có vẻ như lúc nào cũng quá rõ ấy khiêu khích tôi và cái giọng kia trong đầu tôi ghê gớm, đến nỗi mong muốn lớn nhất đôi khi là nói ngược lại ngay lập tức những gì được xác quyết - một kiểu phản ứng bất mãn ngấm ngầm, mà chính bản thân tôi cũng không hiểu tại sao lại như thế, trước bất cứ cái gì dường khăng khăng không để lại một kẽ nào lọt qua được cái ý về sự lay chuyển.

(Đó là một cái giọng gây khó ở vô cùng, và suốt một quãng dài (rất may là không còn nữa, hoặc ít nhất thì tôi đã phớt lờ mặc cho nó rúc vào đâu đó tít bên dưới) lúc nào cũng rình rập bổ nhào ra, nhảy xổ vào mặt, ngồi lên đầu tôi (trừ những lúc nó muốn tôi đi đầu xuống đất) với cái mặt vĩnh viễn ngửa lên của nó, những khi tôi ý thức được mình đang làm gì: giọng ấy không phải của tôi, nó làm rầy tôi đôi khi cả đêm dẫu chẳng có chỗ nào đau trên người, hoặc chính một cơn đau vớ vẩn nào đó mà tôi tự gây ra, đôi khi, mới là cái gọi nó tới; và việc tôi nhận ra, thỉnh thoảng, trong một khoảnh khắc nào đó tôi - không còn là kẻ bị chĩa vào nữa - đứng về phía các ý kiến của nó, giống như trước những tấm hình của Chánh Tín chẳng hạn, cơn khó ở còn trở nên khốn đốn hơn; đương nhiên nó có rất nhiều ý kiến, cái giọng ấy, nhiều đến nỗi người ta chỉ có thể ngỡ ngàng khi bỗng nhiên nó ùa ra một khắc sau khi đã nằm im lối không thể đê tiện hơn, im như giả vờ chết, im như thể chắc chắn rằng sẽ đến lúc một cái gì đó chệch đi, và - chuyện này mới thật là tráo trở vô cùng - khi các ý của nó tuôn ra liên tục, như một cơn tổng tấn công vô cùng hăm hở của kẻ biết chắc đã ở vào thế thắng, hoặc hầm hập xộc đến bắt tại trận một tội ác đã yên trí... khi nó tuôn ồng ộc như thế các ý của nó thì cũng là khi một điều gì đó đã xong, đã được làm cho tồn tại và hình thức đã trở nên rõ, hoặc ít nhất thì cũng là trong lúc tất cả những thứ kia đang được thực hiện; đối kháng với nó là điều vô ích, và đứng cùng hướng với nó thì không thể ngu xuẩn hơn.)

Liệu có phải chính sự quá rõ ràng kia quyết định việc một diễn viên có giỏi hay không? tôi không rõ, chưa bao giờ tôi thực sự quan tâm đến các diễn viên, và chẳng bao giờ diễn xuất của họ mảy may làm ảnh hưởng đến những ấn tượng mà một thứ xuất hiện trên màn hình gây ra cho tôi (dường như việc bình luận về diễn viên và diễn xuất, về sự giống của họ, đã nên phổ biến đến nỗi ngoài đó ra chẳng còn mấy thứ khác về các bộ phim); nhưng dù thế nào thì khó mà không nhận thấy rằng một diễn viên, khi xuất hiện ngoài chỗ vốn tạo ra hình ảnh của họ, dễ gây ra một sự bối rối nào đó cho kẻ vô tình trông thấy, một sự hụt đi - tùy theo mức độ - của trọng tâm những gì đã thấy được ở một khung cảnh khác, và cũng ở bản thân người ấy nữa, điều thấy được rõ hơn cả qua chính những nỗ lực của người ấy, dù thế nào thì cũng không phải là hoàn toàn không có, hòng vớt vát lại khi một lực hút đã yếu đi rất nhiều, một thứ lực hút - và bởi vậy, một hướng - tạo ra bởi hiện diện con người, và cả bởi giả định về hiện diện ấy. Và việc làm rõ thêm ấy, nơi những biểu hiện trên mặt của một diễn viên, thì luôn luôn hơi quá một chút (nếu không cần phải tính đến những trường hợp đã đến mức quá sỗ sàng, và thêm nữa người ta cần đến cả những mẹo vặt, những mánh được cung cấp từ thứ công cụ chức năng đã gây ra được niềm tin không thể lay chuyển, tâm lý học, để đắp thêm vào những biểu hiện ấy đủ mọi loại cử chỉ vặt vãnh, của tay chẳng hạn, hướng về người xem tưởng tượng, bởi khi ấy chẳng có một con người cụ thể nào) - rõ ràng là không thể nào đòi hỏi ở đó một sự trùng khít được, đương nhiên, bởi một sự chuyển hóa bắt buộc - nhưng có vẻ như nó có xu hướng tăng lên mãi, trở nên quá đậm, khi càng lúc chỉ càng thiếu kiên nhẫn hơn, và khi ấy hẳn là họ, các diễn viên, đã tự cố tình bỏ rơi, hoặc chỉ do vô tình mà quên mất, khả năng già đi của khuôn mặt.

(Một vệt nứt trên bề mặt tường - điều trước hết tưởng như gây rất nhiều lo ngại bởi nguy cơ đứt gãy kết cấu nhưng thường chỉ là do lớp sơn bên ngoài (như đã nói, đâu còn có tường nào chịu lực) - là dấu hiệu rõ hơn cả của sự nhúc nhích một trong hai, bức tường hoặc lớp sơn (ở giữa còn có lớp vữa, đương nhiên, và thậm chí đến cả cái lớp vữa ấy cũng đến lúc đòi được thể hiện và cho kích thước cụ thể trên các bản vẽ, nhưng ngắn gọn một chút thì không ai chết); một bức tường trong nhà ốp kín gạch thì gây e ngại, nếu còn có chút sáng suốt, nhưng có lẽ người ta còn sợ bẩn, thấm nước và xước hơn, và có lẽ chính bởi cơn tức cười khi chứng kiến lớp vỏ ấy nứt ra - và đương nhiên khó xử lý và chắc chắn tốn kém hơn nhiều - là không thể tránh khỏi thành thử mới có lắm đau khổ và bực dọc đến thế (và mẻ cạnh gạch ốp thì gây thốn hơn nhiều so với sứt một mảng tường); một thí nghiệm vật lý mà ai cũng biết, nhưng dễ quên: nung nóng một thanh kim loại được tạo thành bằng cách chập chung vào với nhau hai thanh kim loại khác chất liệu, nó nhất định sẽ dẹo về một bên vân vân...; sau đó người ta đi đến chỗ phủ kín bức tường bằng ván gỗ, thạch cao và các vật liệu nhẹ, không còn dính chặt vào nữa và lại còn đem đi chỗ khác được (và cả những cái kệ sách cao phủ kín mặt tường, tại sao không), và chẳng mấy chốc sẽ là toàn bộ các bức tường, và cứ đầy ắp lên mãi cho đến khi muốn lột hết ra làm lại, chẳng hạn, hoặc bị cháy.)

Trên đường Trần Quang Khải - một con đường kỳ quặc bởi sự hẹp và cao vút lên của nó, và trong khi những gì ở bên trên đã không còn mấy sự sống con người nữa, bên dưới là vô số rục rịch chuyển động của các thứ cặn lắng - tôi thường ngồi trước một cái quán nhỏ xíu, như thể lèn vào một góc của dãy nhà tập thể, nhưng lại ở bên cạnh một tòa nhà văn phòng lớn, và trong số các tầng văn phòng ở đó có cả một sân khấu kịch, một tồn tại ít nhiều kịch tính trên một con đường như vậy (quãng ấy văn phòng tôi làm việc lại ở trong một tòa nhà khác, cũ và thấp hơn nhiều, và trong đó lại có rất nhiều những hẻm hốc nho nhỏ, chắc hẳn ban đầu đây không phải là một văn phòng). Đôi khi tôi trông thấy người này người kia, các diễn viên đã nổi tiếng, đi ngang qua trước vỉa hè cái quán nhỏ tí ấy, thậm chí người ta còn nán lại một lát: các kỹ thuật viên, nhân viên, biên kịch viên... cho sân khấu ấy thường tụ lại thành những nhóm rất đông trên vỉa hè trước cửa quán. Một lần nọ tôi nhận ra mình bị hút vào - bởi không thể lờ đi lâu hơn - một người đứng trước tòa nhà ấy, một diễn viên nổi tiếng (diễn kịch, đối với tôi thì thế, nhưng, như ông nói trên các cuộc phỏng vấn, cội nguồn đích thực của ông là cải lương, và đó cũng là nội dung chính của một quyển sách gần đây về cuộc đời ông), đã lớn tuổi, và tôi luôn có ấn tượng, khi nhìn thấy ông trên màn hình, về một người chuyên thủ vai người công chính đau khổ, đôi khi hài, nhưng luôn luôn công chính và đau khổ là những ý chiếm thế áp đảo; nhưng cái lần ấy, đang là giữa trưa và rất nắng, điều khiến tôi thực sự chú ý sau một lúc lâu lơ đãng chính là bởi dường như ông đang cố tìm một thứ gì đó ở gần chỗ tôi: suốt một lúc lâu, qua khóe mắt mình tôi thấy một dáng người dường mãi không kết thúc một động tác, dường như đã thật quá đà nếu kia chỉ là một cú liếc nhìn xung quanh trước khi lên xe, hoặc nhìn xung quanh khi vừa xuống xe, một tay ông đặt trên cửa ô tô và chân ông dường chưa sẵn sàng bước lên nhưng cũng không ở tư thế phù hợp để đứng im ở đó, ông nhìn theo một hướng sượt qua tôi. Thậm chí tôi không thể chắc chắn được ông có đang thực sự nhìn cái gì không - mày ông nhíu lại và giữ nguyên ở đó trong suốt một quãng dài cùng với cú lên-xuống xe lấp lửng ấy, và ngay cả đầu ông cũng bất động; rốt cuộc thì dẫu động tác ấy - lên xe hoặc xuống xe - kết thúc thế nào đi nữa thì nó đã tuột ra khỏi đầu tôi, tôi không còn dấu vết về bất kỳ hành động nào khác, vào buổi trưa hôm ấy, ngoài chính sự nhìn ấy của ông - với hai hàng lông mày cau lại - trong đầu tôi.

Đương nhiên tên tuổi của Chánh Tín gắn liền với bộ phim Ván bài lật ngửa. Nhưng rất lâu sau cái lần nghe bố tôi nhắc đến Chánh Tín nọ tôi mới biết điều ấy, tức là biết đến tên bộ phim cùng ngôi sao Chánh Tín thủ vai chính, và rồi phải thêm một quãng khá lâu nữa, tôi mới lờ mờ biết bộ phim ấy nói về cái gì, tuy nhiên, tôi vẫn không xem; lại thêm một quãng nữa trôi qua, cũng rất lâu, tôi mới thực sự bắt đầu thắc mắc, theo lối bâng quơ, về một thời điểm mà vô tình đó cũng là quãng thời gian diễn ra trong Ván bài lật ngửa, và thế thì thật tiện khi đã có sẵn một bộ phim như thế, chỉ trừ mỗi việc tôi cũng chẳng còn hăm hở lắm với mấy bộ phim, vả lại, tôi lại càng không có xu hướng tìm hiểu lịch sử hoặc bằng cách nào đó mà ngẫu nhiên biết về lịch sử thông qua các bộ phim. Rõ ràng có một sự dè chừng của tôi đối với Ván bài lật ngửa, và trong rất nhiều các lý do mà tôi có thể tưởng tượng ra, hẳn không thể thiếu nỗi thất vọng mơ hồ chính vì đã biết chắc rằng đó chẳng phải một bộ phim về các tay chơi bài hoặc một ván bài chặt chân tay nào đó (tương tự như vậy, nếu bộ phim tên là Vòi bạch tuộc đúng là có con bạch tuộc (giống như Hàm cá mập thì đúng là có cá mập) thì hẳn là tôi đã không thất vọng ghê gớm khi được bảo cho biết đó là phim về mafia).

(Những bộ phim có ít nhiều liên quan đến lịch sử, nhất là về những gì đã quá xa (về chiến tranh Napoleon, chẳng hạn, hay xa hơn nữa, về Lưu Bang - Hạng Vũ, hoặc phim về Tam Quốc) khó tránh khỏi việc đôi khi người ta để cho các nhân vật thốt ra những câu đầy tính cách tiên tri; mặt khác, liệu người ta có thể xem một bộ phim để biết thêm điều gì đó, ít nhất là về phong tục, hay không? Trong các tiểu thuyết không ít ti vi xuất hiện, hoặc, cụ thể hơn, trong một truyện của Raymond Carver, để trấn an nỗi bối rối trước khi sang chơi nhà bạn, cô vợ nói với chồng đại khái rằng cứ cư xử giống như người ta hay làm trên ti vi là được... Nhưng, về mặt bắt chước các nhân vật trên phim, hay nói đúng hơn là giống như trên phim, chuyện chẳng phải chỉ dừng lại ở mỗi ăn mặc, đi đứng và nói năng không thôi, còn có những thứ, rất mơ hồ mà tôi chẳng nói cụ thể được nhưng cũng không thể không nhận thấy các dấu vết, thỉnh thoảng trồi ra nơi cuộc sống thường ngày, một cử chỉ nào đó, hoặc một nét mặt, thậm chí một lời... thì đối với người nhìn thấy - chứ không phải đối tượng mà từ đó chúng phát ra - những người kia dường đã ở một chỗ khác chứ không phải ở đây, những gì chẳng biết từ đâu trồi lên và không chịu tan đi. Một hình ảnh vẫn còn ở lại trong đầu tôi kể từ khi tôi nhìn thấy đã rất nhiều năm, hồi còn học cấp hai: một lần cần phải gặp hai người bạn ở trong căn tin của nhà văn hóa, tôi thấy chúng nó đang ngồi đối diện nhau bên cái bàn nhỏ trong căn tin, tay chúng nắm vào nhau như thể ở một thế vật tay, nhưng mặt chúng giống như đang truyền ý chí sang cho nhau, trao cho nhau những lời động viên bằng mắt (đương nhiên không có chuyện cắt máu ăn thề nhưng cũng rất gần rồi), có lẽ tự hứa với nhau điều gì đó đẹp đẽ (ngay lập tức tôi nhớ đến Kính vạn hoa quãng ấy đang chiếu trên ti vi), và, trước khi kịp phá ngang, tôi bỗng có cảm giác cả hai đứa ấy đang ở một thế giới khác, thế giới của sắp sửa và chỉ có thể thành công chẳng hạn, bởi hai khuôn mặt tràn đầy quyết tâm ấy, với mắt sáng và khóe môi hơi nhích lên nhưng không phải là cười, nhìn nhau - ở hai bên cái bàn, chính giữa là nắm tay quyết thắng - dường như lâu quá mức bình thường, và đó chẳng phải một nơi tối tăm mà tràn đầy ánh sáng, cây cối xung quanh thoáng đãng; liệu có phải tôi đã nghe thấy, khi đi tới, chúng nó nói với nhau cái gì đó có từ cố gắng hay là do tôi tưởng tượng ra ngay khi nhìn thấy? Nhưng đúng là có cả các từ nữa, đôi khi chúng cũng trôi lơ lửng và chệch khỏi mọi thứ xung quanh hệt như vừa được đem ở chỗ khác tới, và có những từ từng nghe thấy rất nhiều nhưng một tiếng tự mình nói ra vẫn còn ngượng miệng mãi về sau, không bao giờ chịu thấm vào cảnh vật mà cứ trơ ì vô duyên ra như thế.)

Rất có thể bố tôi và những người khác từ lâu đã xem Ván bài lật ngửa (có lẽ từng được phát như một phim truyền hình nhiều tập trên ti vi vào một quãng nào đó) và dù khó mà xem nó như một bộ phim ít nhiều có liên quan đến lịch sử, về một thời không xa là mấy, dường như người ta - ít ra thì những người xung quanh tôi - không có mấy ấn tượng đẹp đẽ về nó (trừ bố tôi và Chánh Tín, rất có thể là vậy). Đôi khi tôi tự hỏi, liệu bố tôi có biết, khi ông xem bộ phim ấy hoặc sau này khi nhìn thấy lại người dẫn chương trình kia, việc Chánh Tín cũng từng vượt biên, và bị bắt lại, giống như ông? Chuyện được kể lại rằng Chánh Tín, đang trong giai đoạn đi cải tạo sau khi vượt biên không thành công - vì quá khổ, theo như ông kể, và chẳng còn nước nào khác mới đành phải ra đi - thì được bảo lãnh để tham gia vào chính Ván bài lật ngửa mang lại cho ông danh tiếng để đời. (Về phần bố tôi, điều duy nhất ông kể lại về quãng vượt biên và cải tạo ấy mà tôi còn nhớ được đó là về chuyện tắm rửa rất khó khăn trong trại (có lẽ là một chuyện kể mang ý răn dạy rằng tôi phải tiết kiệm nước và chịu đi tắm): bởi mỗi ngày chỉ được ba ca nước tắm giặt và vệ sinh, không thể hoàn toàn sạch sẽ được và rôm rạ nổi lên đầy mình, nhưng cuối cùng một cơn mưa trời ban đổ xuống và trận tắm mưa ấy quét hết sạch những thứ mụn nhọt rấm rứt... đôi khi, vì chuyện tắm táp ấy được nhắc đi nhắc lại (trong khi về toàn bộ những thứ khác thì hầu như chẳng có lấy một lời), ông sẽ kết luận rằng ông không có số đi Mỹ; ngoài ra, không có chuyện bố tôi đi cùng chuyến ấy với Chánh Tín, dẫu khoảng thời gian diễn ra rất sát sao, bố tôi đi bằng đường biển, trong khi diễn viên thì bằng đường bộ, và khi ấy tài tử điện ảnh dẫu sao cũng đã trưởng thành, trong khi bố tôi thì không hơn một thiếu niên.) Vậy là sau những bí mật nho nhỏ thảng hoặc được hé lộ như thế về bộ phim, tôi vẫn chưa xem, cho đến khi một người hỏi tôi, trong một câu rất nhỏ thậm chí không nghe rõ toàn bộ, có biết phim Ván bài lật ngửa không, tôi mới thực sự nghĩ đến nó.

Thoạt tiên, và như thế thật là vô cùng dở, chắc chắn là vậy, tôi lần lữa thêm bằng những thông tin thu thập về nó, và đại tá Phạm Ngọc Thảo, người được làm cho bất tử, theo các thông tin tôi biết được là thế, qua nhân vật chính Nguyễn Thành Luân-Chánh Tín, ngay lập tức khiến tôi quan tâm, kéo theo đó là những sự nhập nhằng bủa vây quanh đại tá cùng với những cái tên khác (tướng Nguyễn Ngọc Loan chẳng hạn, và nhất là cái tên Hùng Sùi). Sự tồn tại lấp lửng của đại tá Phạm Ngọc Thảo, và điều này lại tình cờ được nhấn mạnh bởi hai hướng nhìn của mắt ông hệt như Jean-Paul Sartre (và là một người Công giáo toàn tòng trong mọi mô tả, dù là của bên nào), trong giai đoạn ấy dường như, theo cách này hay cách khác, được gắn với một lực lượng thứ ba - một tình thế lấp lửng mà sự không xác quyết thuộc bên nào ấy lại rất phù hợp với ý về việc đi thật sâu vào những trục xoay và ròng rọc của cả một cỗ máy lớn, hoặc, khi mọi chuyện đã xong xuôi, trở nên giống như một cái phòng cần thiết tồn tại ở đâu đó trong lâu đài (của Harry Potter), để lúc cần thì chui vào; thêm nữa, ngay cả sự thành công trong việc đảo chính của ông cũng thật mơ hồ thành thử chẳng mảy may gây hại cho danh hiệu trùm đảo chính, trong khi những người thực sự đạt được, hoặc đúng hơn là lãnh lấy, kết quả trong các cuộc binh biến ấy sống thấp thỏm ghê gớm (việc ai đã giết tổng thống Ngô Đình Diệm và ông cố vấn Ngô Đình Nhu, chẳng hạn, là một chủ đề lớn trong hồi ký các cựu tướng lĩnh ở Mỹ, và dẫu đã cùng thống nhất về một sợi dây giày cụ thể dành để kết liễu một nhân vật cụ thể của những phát súng và dao bên trong một cái thiết vận xa, thì tất cả những chỉ trỏ khác đều không vượt ngoài vòng tiểu thuyết; trong khi đó người phụ nữ lưu vong ở Pháp, phu nhân của ông cố vấn, lại có phần sáng suốt hơn nhiều (trong một chương cuốn hồi ký người khác viết về bà, người đàn bà xấu tính hiện lên trong ấy đã chẳng chút nhầm lẫn nào, về chẳng hạn tướng Nguyễn Khánh, thành phố Đà Lạt và vua Bảo Đại)). Lý thuyết về một lực lượng thứ ba thì chẳng phải là mới, ngay từ trong the Quiet American Graham Greene đã nói về sự bất lực của một thứ như thế, với một Pyle vụng về người Mỹ hoàn toàn tin vào lý thuyết về một thứ sức đề kháng bản địa cần được bồi bổ (cần thêm thực phẩm chức năng) và nhìn thấy điều đó ở tướng Thế và lực lượng mà nhân vật ấy làm thủ lĩnh; đương nhiên tình trạng của sức đề kháng này chẳng có gì hay ho, khi mà người Pháp vừa mới rút đi khỏi (và để lại một tình trạng phần nào thê lương mà dấu vết còn thấy nhiều trong các tiểu thuyết của Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Hoạt, hay cả những hồi ký của ông Vương Hồng Sển) và sau đó là cả sự phụ thuộc vào quân đội Pháp (chuyện giữa tướng Hinh và bà Nhu thì ai cũng biết). Pyle của Graham Greene chết gục bên cầu và chẳng hề trở thành một thần tượng, nhưng tướng Thế thì hoàn toàn ngược lại; cũng trong năm mà cuốn sách ấy được xuất bản tướng Thế bị giết trong khi đang chỉ huy cuộc thanh trừng lực lượng của Bảy Viễn, và đến lượt anh Bảy rừng Sác về sau cũng lại đôi khi trở thành một thần tượng của phản kháng. Vậy là người ta đã trông chờ vào sức đề kháng của một cơ thể vừa mới khỏi bệnh, đồng thời lại nhầm lẫn những vệt phát ban cuối cùng, sau khi cơn nguy kịch đã rút, với mầm mống có thể vực dậy một sức khỏe mới (trong khi đó sự loay hoay phần nào khắc khổ - và có lẽ cũng bởi nhiều vụng về mà trở nên như thế - của một mầm mống sức khỏe khác lại phải bị dập đi). Cái chết của đại tá Phạm Ngọc Thảo, dẫu vậy, chìm nghỉm trong suốt một thời gian dài, và liệu đó có phải cũng là một thành công kéo dài đối với một nhà tình báo mà quan trọng nhất là phải giấu mình? Dẫu sao thì, có thể nói, mãi đến khi bộ phim Ván bài lật ngửa ra mắt - và đúng là nổi tiếng hơn cuốn tiểu thuyết cùng tên rất nhiều - công chúng mới được cấp cho các hình ảnh mới để nhìn nhận lại về tầm quan trọng của đại tá. Chỉ có điều, và đây là cái phần dở nhất của tôi do cứ lần lữa mãi trước khi xem phim, việc đi tìm thông tin về nhà tình báo thượng thặng ấy kết thúc bằng việc nhận ra cái chết của ông thê thảm quá đỗi. Nó được góp thêm vào cho dày lên - và trở nên vô cùng lộn xộn bởi các ấn tượng đương nhiên không bao giờ là đồng đều - bởi vô vàn các tin đồn và cải chính của tất cả các bên và của cả những người thân thiết; trong đó không bao giờ còn biến mất nữa một hình ảnh sống động nhất - đến nỗi phi thực - của nỗi đau tột cùng, tức là một nỗi đau rất cụ thể mà chỉ cần nghe đến tên cái cách thức - rõ ràng là tin đồn - tra tấn đến chết ấy thôi (chuyện liên quan đến tướng Loan và đặc biệt là hung thủ - bàn tay độc ác - Hùng Sùi) là người ta - trong trường hợp này chỉ có đàn ông (và ở đây thì đừng nghĩ đến đặc quyền nào hết) - cũng ngay lập tức biết nó thốn đến thế nào, và, quả thực, khi biết đến rồi thì nó không chịu thôi lòe nhòe hiện ra cách khó chịu đâu đó nơi khóe mắt, hoặc tồn tại như một dư ảnh, khi người ta cố dùng lý trí mà chống lại ảo ảnh.

(Rõ ràng người ta còn đang loay hoay trong một giai đoạn mà tính chính danh đã chuyển sự phát tác của nó qua các bức ảnh, cái thực được ghi lại ở đó trội lên cách kỳ quặc và không chịu biến đi khỏi tầm nhìn nữa, bốc cháy ngùn ngụt như một cột lửa sống, một ngọn tháp, một cái kim tự tháp nhỏ xíu đùng lên giữa một đống rác... và cả một thực tại mới toanh tạo ra quanh chúng (ngay cả giới tu hành còn rành hơn họ chuyện làm cho các thần tượng được sinh ra, trong khi họ, những người còn phải loay hoay và chẳng biết những cái vỉa gây ra từ những chuyện nhỏ nhặt nhất được ghi lại sẽ trở nên khủng khiếp thế nào); người ta không lạ gì với bức ảnh nổi tiếng của tướng Loan về một cuộc thanh toán khác, vài năm sau cuộc thanh toán đại tá Phạm Ngọc Thảo (dù lần ấy không trực tiếp ra tay), và dẫu thế nào đi nữa người ta, khi nhìn vào đó, hoặc tấm ảnh người tự thiêu và cùng với rất nhiều những bằng chứng rất thực khác, tưởng như mình bị thúc trong một quyết định không chấp nhận bất kỳ sự lơ lửng nào, chỉ hoặc cái này hoặc cái kia.)

Ai cũng biết Milan Kundera từng nói rằng ông không thể nào hoàn toàn vô tư mà đọc những gì Marcel Proust viết về Albertine (người ta đã giết Albertine của tôi) kể từ khi biết rằng nguyên mẫu của nàng thực ra là một người đàn ông, tôi cũng có thể nói rằng tôi không còn vô tư mà xem đại tá Phạm Ngọc Thảo được làm sống lại qua nhân vật Nguyễn Thành Luân-Chánh Tín nữa. Nhưng nỗi đau kia hẳn đã chẳng trở nên quá quắt, ít ra thì nó sẽ dần nhòe đi, nếu không có chuyện nhân vật Nguyễn Thành Luân ấy mang một hình tượng hoàn hảo đến vậy. Quả thực, khi đã bắt đầu xem tập đầu tiên, Đứa con nuôi của vị Giám Mục, tôi - và đúng là chỉ tác động theo cách thức này lên mỗi mình tôi, kẻ tự nhồi cho mình những thông tin thừa phá hỏng hết mọi sự - không thể nào không nhận ra có đến hai sự tương phản khiến cho việc giữ gìn sự tỉnh táo là không thể: thứ nhất là sự chênh lệch quá lớn giữa các diễn viên, và đúng là chẳng cần phải rành phim ảnh mới thấy ngay rằng đâu là nhân vật của chính nghĩa (giống như bà mẹ thỉnh thoảng ngó qua mấy cái phim siêu nhân của đứa con đang xem, đây là phe ta à?). Trong một xen đầu phim có ba nhân vật ngồi bên một cái bàn, ở giữa là đức cha Ngô Đình Thục, bên trái, ông Ngô Đình Nhu, còn bên kia là Nguyễn Thành Luân vô cùng chân thành và đúng là con người hơn cả so với hai hình nhân cứng đờ; tuy vậy, ông cố vấn lại vô tình giống với những gì được người khác mô tả, một người ít nói thành thử chẳng ai biết thực sự ông toan tính gì, và dường như bên trong con người ấy có một cái gì đó sống động, mà người ta chỉ có thể thấy khiếp hãi - và bởi vậy trở nên đáng ghét (thật thế, nếu nghĩ đến dáng người nằm trong thùng xe) - bởi việc lần theo nó qua những dấu vết chẳng có mấy sức sống trên bề mặt dường là chuyện vô ích, và đúng là nhân vật được chọn thủ vai ông chỉ đơn thuần là đọc những gì được đặt vào; trong khi Nguyễn Thành Luân, con nuôi của đức cha, trong mọi cử chỉ đều thấy rõ là một người công chính không có chi giấu giếm - và đương nhiên Chánh Tín cũng không hề có hai con mắt chĩa hai hướng vô cùng khó đoán của nhà tình báo - điều này lại làm lớn lên thêm cảm giác về một điệp viên-chính nghĩa, hoặc đúng hơn là một người chính nghĩa buộc phải làm điệp viên, và ngoài ra có lẽ đó cũng là một hình tượng của người lịch duyệt lúc bấy giờ. Liệu có cái gì thực hơn, và có lẽ phù hợp để làm duyên hơn, và lại gây yên tâm nơi một người lúc nào cũng thấy sự nhọc nhằn nơi kẻ khác chỉ là chuyện quá đơn giản với bản thân, cái nụ cười trước khi trả lời của Nguyễn Thành Luân để đáp lại một câu hỏi quá thẳng thừng vừa được đọc ra bởi nhân vật ông cố vấn? và khi bị đáp trả lối minh bạch như thế (dẫu phải nói rằng từ nào Nguyễn Thành Luân nói ra cũng đều rớt vào một vùng mơ hồ đến nỗi không thể phủ nhận), trước một cung cách mà các nét ở tài tử không nói gì khác ngoài một sự trước-sau, và cả trong-ngoài, đều như một, ông cố vấn lại văng một nụ cười gượng của kẻ mà những nghi ngờ bị giấu rất tồi kia cho thấy thật rõ sự thiếu chân thành. (Anh hùng biện quá, nhân vật ông cố vấn đọc, và, sau một nụ cười quen thuộc, trước bất kể câu nói nào từ đầu tới giờ, kỹ sư Nguyễn Thành Luân trả lời rằng mình vốn là người nói rất dở.)

(Trong các nhân vật không được trọng dụng mà ông kỹ sư Nguyễn Thành Luân nêu tên khi nói chuyện với đức cha, như một lời quở trách về đường lối, bên cạnh một cái tên khác, có bác sĩ Bùi Kiến Tín: đây là tác giả của dầu khuynh diệp bác sĩ Tín (một nhãn hiệu tương tự: rượu bổ thần kỳ bác sĩ Doxey); ở một đoạn khác, nhà tình báo nói với kẻ theo dõi mình: anh diễn tồi quá.)

Nhưng sự tương phản thứ hai mới là quyết định đối với tôi: cũng chính bởi sự nổi trội quá đáng của Nguyễn Thành Luân-con người, và người ta có thể nghĩ đến tất cả những ý về phong lưu và lãng tử và những gì thuộc về nam tính nổi trội nhất, ở giữa các hình nhân vụng về đến bất lực ấy mà thứ vốn lúc nào cũng chực chờ bên khóe mắt ngay từ đầu - hành động tra tấn, theo lời đồn, nhục nhã nhất một người đàn ông phải chịu gây ra cái chết của nhà tình báo, thêm nữa, cái chết bi thảm ấy lại là một kết thúc kỳ quặc mà một cử động bàn tay có thể dẫn đến, thành thử nó càng gây ấn tượng hơn bởi một sự vô lý quá quắt, và đây lại chẳng phải là bóp cổ - phát tác mạnh mẽ hơn bao giờ hết: đẹp đẽ như thế, mà lại bị như thế... Sự đối lập oái oăm ấy, bỗng trở nên, như lời nhân vật ông cố vấn, hùng biện quá, và hiện diện thật rõ bất kể Nguyễn Thành Luân-Chánh Tín trên màn hình có làm gì hay ở đâu đi nữa; và việc nhân vật ấy có trở thành thần tượng hay không thì cũng chẳng còn quan trọng, vì rốt cuộc tôi cũng không thể xem hết Ván bài lật ngửa, ngay cả một tập cũng không.

Điện ảnh, và nói chung tất cả những gì liên quan đến nó - khi các chuyển động, và bởi vậy có một sự cưỡng ép không thể kháng lại của thời gian, được trình bày qua một cái khung - dường như, đối với tôi, tạo ra một sự đảo ngược: việc ghi lại một hành động nào đó khiến đối tượng bắt buộc phải khơi lên một dục vọng, bất kể nó là gì, và nếu đó là điện ảnh thì, đối với tôi, dục vọng ấy chẳng có gì đẹp đẽ. Những gì được trình bày qua cái khung ấy, khi mà tôi hiểu rằng mình đang xem một đoạn phim, không thể còn được để yên như cũ, mà một sự chuyển hóa kỳ lạ bằng cách nào đó đã được thực hiện, và sự hiện diện ấy lại hoàn toàn khác với những gì mà con mắt lơ đãng có khi chú mục vào rồi lướt qua, đôi khi một ý trồi lên, nhưng thường thì chẳng có gì, và nếu đòi hỏi tất tật những gì trông thấy phải có nghĩa thì hẳn người ta đang ở trong một trạng thái căng thẳng ghê gớm. Trên một khuôn hình chuyển động thì lại khác. Trước hết thứ được chọn cho phù hợp với cái khuôn dành cho chuyển động ấy vốn đã loại bỏ những lấp lửng của ý (nếu không muốn nói đến những cảnh quay vu vơ có kèm theo chữ hoặc một giọng thuyết minh). Và, được đặt vào một thời gian nhất định - dẫu có được tính toán từ trước hoặc hoàn toàn để cho chuyển động tự do rớt xuống khi đã lên hết độ cao - nó hẳn phải có một trọng tâm không thể thay đổi nữa, như thể mang lấy một sự tồn tại đã được cân nhắc, một số phận; vậy là khi một thứ nhúc nhích và đồng thời được trình bày, như một điều kiện bắt buộc của chuyện này, hay thậm chí chỉ cần được chỉ cho xem: dường như ngay lập tức nó được giả định là phát ra nghĩa.

Một vật có nghĩa, và mang lấy một định mệnh: như thể nó có cả một lịch sử, hay một cái cớ không thể chối bỏ để xuất hiện ở đó, và như thế cũng bao hàm luôn cả chuyện nó nhất định sẽ dẫn đến một cái khác, một điều gì đó, dẫu có gợi ra sự mong chờ hay không, nhất định không thể trở thành chính nó được nếu thiếu đi cái đang được bày ra kia. Rõ là có một sự ám ảnh về nghĩa, nơi những chăm chút quá mức vào một biểu cảm khuôn mặt, nơi sự giống thật của thứ gì được mô phỏng bằng màu và hình, hay một giọng chăm chút cho trọn vẹn một câu hát (tròn vành rõ chữ vv...), và không phải là hiếm chuyện người ta đi xa đến mức làm bứt hẳn ra khỏi tất tật xung quanh, và ở đây không thể không nhắc đến sự muốn có nghĩa của những sự viết mà câu nào cũng xuống dòng (đôi khi người ta còn nghĩ đó là thơ). Có một sự rời rạc thấy rõ nơi những chăm chút tỉ mẩn, như thể một người nhất định tin rằng những gì tự mình thấy qua gương cũng hiện lên đúng như thế khi không còn ở chỗ bồn rửa mặt nữa; trong khi sự có nghĩa gây ám ảnh ấy có khi chỉ là vì thứ gì đó chìm xuống được, có khi là một câu không thể tách rời khỏi những gì ở trước và sau nó, khi mà một tổng thể lớn hơn nó đã được giả định bởi sự trọn vẹn của hình thức. Có những câu mà bản thân sự tồn tại của nó thôi đã chẳng cần phải thêm thắt gì nữa; nhưng cũng có những câu mà nghĩa của nó có thể được làm cho giãn ra hoặc co lại, mà chẳng cần phải đụng tay vào bản thân nó, bằng cách thay đổi cái tổng thể lớn hơn sao cho không thể lướt qua cái câu nhỏ xíu ấy nữa (còn gì phù hợp hơn để nhìn thấy điều này nơi sự gớm ghiếc của trích đoạn văn xuôi?) hoặc làm cho nó biến mất như cái lá giữa một chùm đầy lá mới mọc. Đương nhiên sự can thiệp vào một hình thức lớn hơn và bao quát này chẳng phải là có ít hơn các nguy cơ, và rất dễ (chứ đâu hề khó) để toàn bộ trở thành một trò khôn vặt bởi không gì ngoài trí tuệ và kỹ thuật được trình bày, và cái vật được dồn sự chú ý vào kia trở nên còn tội nghiệp hơn cả bản thân nó. Chính sự muốn có nghĩa đến ám ảnh kia - và dục vọng ấy, đâu phải ở bất kỳ chỗ nào, có thể nói đó là ở hầu như tất tật những gì mà không có nghĩa đã trở thành mặc cảm - tạo ra các bề mặt lởm chởm gai nhưng rốt cuộc lại trôi tuột đi mất, hoặc, ngược lại, làm cho mắt mỏi nhừ bởi những nhấp nháy liên tục bất cứ ở đâu cũng đòi hiện ra bằng được.

(Sự đòi hỏi về nghĩa ấy, hay là một cơ chế hướng về nó - dẫu vô tình hay cố ý, ở việc tạo ra các hình tượng - rõ là được giảm đi rất nhiều nơi các cuốn tiểu thuyết, nhưng cũng chính ở đây mà đôi khi nó trồi lên như một điều gây không ít khó ở; và về mặt này Stevenson dường là một trường hợp kỳ quặc, mà sự đòi hỏi về nghĩa kia - và điều này hiện diện trong toàn bộ sự viết của Stevenson, có thể nói, như một nỗi ám ảnh lớn - dường chính là căn nguyên cho một sự tồn tại văn chương lơ lửng ở giữa chìm và nổi: Stevenson rất sớm tìm được những người hâm mộ, và cũng rất sớm có những người phản đối (và rất nhiều, có thể nói như vậy), và rồi lại tìm được những người biện minh cho ông, thế nhưng những gì trồi lên sớm nhất lại chưa bao giờ chứng tỏ nó chỉ là thứ hời hợt. Người ta đã biết về sự thân thiết - bởi ấn tượng lớn - của ông với Henry James, nhưng rõ là James không nhìn Stevenson trong tương quan với những nhà văn của dòng mà James gọi là tiểu thuyết mới (dù ở đó vốn đã có những nhà văn rất xa nhau như H.G.Wells, Bennett hay Conrad...); và sau này Chesterton (có cả một cuốn sách của Chesterton về Stevenson, và từ một tiểu luận đến một quyển sách cách nhau tận hai mươi năm, mối quan tâm ấy chỉ lớn lên thêm) cũng không ít lần nói về những hiểu lầm của các nhà phê bình đối với Stevenson, khi họ không hề xem thứ văn chương ăn khách ấy (thì đúng là như vậy, chỉ cần nhìn lướt qua số bản dịch hiện nay của Treasure Island ở trong một nhà sách dạng như Fahasa hay Phương Nam bên cạnh những Robinson hay Oliver Twist lúc nào cũng ở trên kệ, nghĩa là những gì nó phát ra dù là ở một thời đã rất xa vẫn còn được đặt vào nhiều hy vọng, và đúng là tôi từng không hề nghĩ đến chuyện phân biệt giữa đảo của Stevenson và đảo của Defoe (với những bìa sách trông rõ là thấy đang cần phải làm cho nghiêm trọng thêm, cần nhiều đường viền và hoa văn như trên một cái bia), vì cả hai tôi đều không đụng tới suốt một thời gian dài thơ thẩn ở những chỗ như vậy) là nghiêm túc; nhưng cả Chesterton cũng đặt Stevenson ở một vị trí đặc biệt, đó là kết thúc của văn chương thời Victoria, có lẽ bởi rất ít những liên hệ với phần còn lại (và thứ tuyệt vời nhất của Stevenson, đối với bản thân Chesterton, lại là một tập thơ, A Child's Garden of Verses). Nhưng (trong một không gian hẹp như vầy chỉ cần rướn thêm lên một chút) về Stevenson nếu chỉ nhắc đến các truyện và tiểu thuyết - thứ nổi tiếng hơn cả, hoặc, nổi lên trên tất cả, nhưng đương nhiên không chỉ là một bề ngoài trang trí của những hình tượng bẹt - và các tiểu luận, người ta hẳn vô tình bỏ sót, vì thấy rằng xếp vào đâu cũng chẳng quan trọng, một khối lớn khác: những gì thuộc về phía của luận, nhưng lại được níu vào một cái khuôn chắc chắn hơn - không cần phải bịa ra chuyện nữa - thuộc về các dấu vết của thực tại, những gì không thể chối bỏ như một cái cọc để cho hoa lá túa ra xung quanh (De Quincey), tức là những gì của Stevenson vốn ngả về du ký, thư, những câu chuyện lịch sử... (và cả điều này cũng đã được Henry James nhắc đến, nhưng dường chúng cho thấy, đối với James, một tư thế của nhân vật Stevenson hơn là sự viết của Stevenson)).

Nhưng cần quay lại một chút với đại tá Phạm Ngọc Thảo, hay đúng hơn, những gì cho thấy ở vai trò nhà tình báo. Bởi vì hiển nhiên có một sự khác biệt lớn giữa điệp viên và tình báo, và, ngay cả ở đây nữa, đại tá cũng lấp lửng nốt giữa cái này và cái kia: chưa là một điệp viên hoàn toàn, vì phá hoại không phải là vai trò chính, và thậm chí, dù có mối liên hệ với đức cha, vẫn còn tồn tại sau cuộc đảo chính đầu tiên; nhưng cũng không hoàn toàn là một nhà tình báo: bởi sự hoạt động thường được cho là độc lập, và thêm nữa đại tá viết rất ít, dường như chỉ xuất hiện trên tờ Bách khoa trong vỏn vẹn năm 1957. Ở đây Phạm Ngọc Thảo đã xuất hiện ngay từ số đầu tiên, thường nằm dưới bài của chủ biên Huỳnh Văn Lang và của Hoàng Minh Tuynh (hai người về sau sẽ xuất hiện ở tờ Mai, nhưng người trước, người của đảng Cần lao, có một vai trò khác, còn người sau lại là chủ biên); toàn bộ những gì Phạm Ngọc Thảo viết không vượt ra ngoài phạm vi quân đội (còn có cả một bài tán về binh pháp Tôn Tử, mưu công, tức là về việc công thành) và dường như cũng làm cho độc giả lúc bấy giờ - rõ là chúng nhắm tới những người rất ít biết về quân đội - thấy rằng vấn đề quân đội cũng mù mờ không kém những vấn đề khác; những bài đăng báo này - được ký tên đầy đủ lần cuối ở một bài của số 17 - dường có nghĩa ở sự xuất hiện của chúng hơn là ở lý do của việc ấy (trong các số 18 19 20 của tờ Bách khoa không còn bài của Phạm Ngọc Thảo nhưng liên tục quảng cáo bài một bài của Phạm Ngọc Thảo ở số sau, vì sao gan dạ hay nhút nhát tại mặt trận; cuối cùng đến số 21, số cuối của tháng 11 năm 1957, không còn quảng cáo ấy nữa nhưng có một bài đề tên P.N.T, một ý kiến cho binh sĩ thêm gan dạ tại mặt trận).

(Ngay cả Huỳnh Văn Lang, người từng nói rằng mình thân thiết và biết rõ đến thế về Phạm Ngọc Thảo, cũng không chạm được đến những vùng mù mờ nhất về đại tá (và có lẽ với những bài báo như vậy đại tá cũng chẳng cần đến các biệt danh khác để viết báo) như chính ông thừa nhận sau này trong các cuộc phỏng vấn khi đã ra nước ngoài; hai người còn lại, trong số ba người luôn có bài viết ở đầu tờ Bách Khoa trong năm 1957, thì không có dịp, dường như đã thành thông lệ trong những hoàn cảnh như thế, viết hồi ký, hoặc kể lại trực tiếp, trong rất nhiều các phỏng vấn, những câu hỏi chẳng bao giờ đi xa hơn chuyện người nào làm gì và có đúng hay không vân vân... hoặc hỏi về các nhân vật mà ai cũng lặp lại các câu hỏi giống nhau đến kỳ lạ, và dù thế nào họ cũng đều thống nhất với nhau ở một vài nét nhất định, dẫu thường xuyên người này phải cắt ngang, chủ yếu là bởi sốt ruột, những lời tuôn ra theo lối chẳng kiêng dè của người kia; và trong số ba người ấy dường như Hoàng Minh Tuynh là người còn lại ít dấu vết nhất, trong khi chính ông có lẽ mới là người thực sự làm cho hoạt động cả hai tờ Bách Khoa và Mai...)

Chuyện tò mò xem nhà tình báo ấy viết gì chỉ bỗng nhiên trồi lên khi tôi biết về một nhà tình báo khác, riêng với tôi thì hấp dẫn hơn, và lại còn theo lối rất bất ngờ, đối với tôi, cả về việc làm tình báo lẫn khả năng của công việc ấy mang lại, hay đúng hơn là biết về quãng đời tình báo, lẫy lừng hơn nhiều - so với các nhà tình báo khác và so với thứ vốn làm cho người ta biết đến ông, - của Daniel Defoe.

Xuân Trường

Thứ Bảy, 30 tháng 5, 2026

Trung tâm thương mại

Chủ Nhật, 10 tháng 5, 2026

Lấp lửng

Nhãn