Rất dễ nghĩ rằng những người ghi chép nhiều thì có rất nhiều thứ để, mỗi khi cần đến, lấy ra trong cái kho - đương nhiên phải rất đồ sộ và ngăn nắp sau một quá trình tích cóp chăm chỉ - của mình những món đồ dự trữ, theo cách không thể thích hợp và đúng lúc hơn. Nhưng rất có thể, và điều này cũng hết sức đáng buồn (nếu có thể nói thế mà không làm bốc lên mùi vờ vịt), rằng việc ghi chép chỉ thực sự có nghĩa khi làm người ta quên đi ngay cái thứ được viết ra. Rất có thể là chỉ những gì còn lại sau quá trình ghi chép, tức là, không thể dọn sạch sau khi cứ đổ đi đổ lại mớ rác ấy, mới thực sự có nghĩa.
Hồi còn rất nhỏ tôi đã phải đối mặt với một vấn đề lớn, có lẽ vì người ta lúc nào cũng có ham muốn làm cho tôi thấy rằng như thế thì rất xấu, đó là lười viết bài. Hầu như năm nào đó cũng là vấn đề lớn nhất cho các cuộc báo cáo giữa hai bên, phụ huynh và trường học. Bao nhiêu trận đòn, bao nhiều nước mắt... Nhưng đó không phải là vấn đề chính, mà là chuyện này: tôi đã, bằng cách nào đó, trong khi phải trưng ra những quyển vở mà ban đầu những khoảng bỏ trống chưa nhiều đến mức đáng ngại, khiến người ta tưởng là viết chữ rất đẹp, và những năm đi học sau đó chỉ còn mỗi một việc là, trong khi càng ngày chữ càng xấu đi, người ta không bao giờ quên nhắc tôi đang mỗi ngày một tệ hơn, chính xác là một hình ảnh được nhắc lại nhiều lần, đang tuột dốc. Chính bởi vì vậy mà tôi nghe đến cái tên Balzac từ rất sớm. Nhưng phải nói ngay rằng người nhắc đến Balzac cũng không biết gì hơn về Balzac so với tôi lúc bấy giờ. Rõ ràng người ấy đã đọc thấy ở đâu đó và thích quá nên học thuộc lòng, đương nhiên nó rất thích hợp để trở thành một câu chuyện mang tính giáo dục, dù có lẽ ban đầu nó được tìm thấy trong mục truyện tiếu lâm. Tôi còn nhớ rất rõ câu chuyện huyền thoại ấy vì nó được kể đi kể lại:
Người nọ đem một quyển tập đến cho một nhà văn vốn được cho là có biệt tài nhìn chữ đoán người
Câu chuyện thật gây mất hứng vì ai cũng biết rằng Balzac sẽ là người nhận được quyển vở viết xấu mù. Nhưng tại sao lại là Balzac nhỉ?
Người kể cho tôi câu chuyện có tính giáo dục ấy có lập một danh sách những sách cần mua ở cuối trang nhật ký (tôi từng rất thích đọc nhật ký (có nhiều tên viết tắt càng hấp dẫn, như thế sẽ có thể đọc đi đọc lại không chán để tìm ra những cái tên), cũng như các trò bới móc âm thầm, nhìn lén, liếc trộm, nhìn sau lưng, đứng trên cao nhìn xuống (và như thế thì một cặp kính râm thì rất tuyệt, nhưng chỉ những khi trời nắng, nếu không thì rất giống một thằng dở hơi), nhưng còn thú hơn nhiều lần nếu đó là một thứ ghi chép lén lút, chẳng hạn ai đang ghi chép cái gì mà bắt gặp tôi là giấu ngay đi, nhất định tôi đọc cho bằng được; ấy là ngày xưa, sau này thì tôi đã hiểu ra nhiều chuyện, chẳng hạn bên cạnh việc không cần tin những gì người ta nói cho mình nghe, tôi còn không mấy tin những gì thầm kín người ta tự viết ra; nhưng cả chuyện này cũng cũ nốt, vì nó đã tiến hóa, giờ thì còn mấy cái thầm kín chẳng hạn viết rồi giấu đi nữa đâu, giờ thì viết xong phải khoe cho bằng được), hầu hết là những cái tên quen thuộc, Dostoevsky, Flaubert (đương nhiên là Bovary), Tolstoys... tức là cùng một list dưới bìa một quyển sách nào đó thời ấy, nhưng không có Balzac. Vậy thì rất khó hiểu tại sao người ta lại mỉa mai Balzac.
Nhưng tại sao lại mỉa mai một người mà không ai biết đó là ai?
(tuy nhiên rất có thể câu chuyện ấy cũng xuất hiện với nhiều biến tấu khác nhau ở cái tên nhân vật - người hẳn được dự đoán rằng, sau khi mụ già kia chìa cho quyển vở và bảo rằng hãy nhìn kỹ xem đây là vở của ai, vẻ mặt cho thấy đã rơi vào một tình thế hết sức khó xử, hoặc một dáng vẻ rất lố bịch... và người kể rất có thể mong chờ một sự hả hê - cái từ mới gớm ghiếc làm sao - nơi người đọc; nhân tiện cùng lúc tôi cũng không thể cắt nghĩa làm thế nào bản thân cái từ hả hê ấy lại gây ra một nỗi tởm lợm như vậy)
Sự mỉa mai (theo hướng dẫn đến hả hê) rất dễ nối người ta lại với nhau. Hai người cùng ngưỡng mộ một cái gì đó thì chưa chắc chịu được nhau, nhưng khi một người nào bắt gặp một ý mỉa mai (theo lối sắp sửa hả hê) ở người kia hướng về cùng một đối tượng chung, rất có thể những chuyện trò sau đó, bắt vào rất dễ, đều nhằm khơi lại sự mỉa mai này. Vậy thì cách mỉa mai rất hiệu quả (để dẫn đến hả hê) là nhại lại cử chỉ, giọng nói, hoặc lời, nghĩa là làm cho ai đó trở nên lố bịch (với ý nghĩ những khuôn mặt hả hê đang chờ đợi để bừng nở trong đám đông) bằng cách làm cứng lại một dáng vẻ vụng về nào đó của đối tượng. Dễ hơn nữa: chụp hình. Nhưng kỳ lạ là một việc như vậy, tự chụp hình lẫn nhau - deal với sự lố bịch - lại diễn ra từ phía phụ nữ nhiều hơn đám đàn ông. Nghe kỳ cục thật nhỉ, cái câu vừa xong ấy; nhưng ngay hôm qua, ở một quán cafe, ba anh chàng có hình xăm, đeo kính đen và chạy lông nhông quanh quán để chụp hình, trong khi họ liên tục chỉ bảo nhau các tư thế, bỗng nhiên tôi nghĩ đây là việc hết sức đương nhiên, đây là việc đúng ra phải như thế, chứ không phải ba người phụ nữ; sau đó anh chàng đầu trọc xăm kín tay bắt đầu nghê ngao hát, trong khi một người khác ghi hình. (Nhân tiện xăm như thế mới gọi là xăm chứ, xăm bít mình luôn ấy, ai lại đi xăm mấy cái ký hiệu đơn giản như hình tam giác, hình vuông, hình cái que(??), mấy cái lá? (và ở mấy chỗ chẳng hạn cổ tay, trên mắt cá, gáy, sau vai) trừ phi người ta đang chuẩn bị chuyển sang dập nổi, vấn đề chỉ là cần phải xử lý các sẹo lồi cho ngay ngắn, và như vậy thì rất nhân văn vì người mù cũng có thể xăm được.)
(Bởi vì thật khó để mà chụp hình (trừ chụp hình thẻ, đương nhiên) khi phải đối mặt 3 giây căng cứng đấu tranh với cảm giác mình đang làm một trò rất lố bịch. Còn khiếp hơn nữa khi cái người kia canh chỉnh thật lâu trong khi vẫn không biết phải nhìn vào đâu, (sao lắm mắt thế?))
Ghi chú, với ý nghĩ sẽ chụp lại (thế nên chữ mới đẹp), và chắc chắn là chụp lại rồi đăng Facebook, rất có thể người ấy đang rất đói khát được an ủi (được hoan hô chẳng hạn), hoặc còn chưa tự biết tình trạng ấy của mình. Liệu cần được hh nhất có phải là những ai có nhiều khả năng để hả hê không?
(rất có thể không, và tôi nghĩ mình đã đi lộn đường)
Một người hài hước? Rất có thể người ấy ở trên mọi sự, lúc nào cũng làm mọi việc dễ dàng, và cả những ý nghĩ cũng xoẹt qua thật nhanh, thấy hết mọi thứ vv... nhưng cũng có thể thế giới xung quanh người hài hước thật nghèo nàn, thấy cái gì cũng ở vẻ lố bịch của chúng thì cũng có nghĩa là thế giới xung quanh toàn hình chụp, toàn những gì cứng đờ. Đương nhiên sự hh này cũng cần ở mức độ nào đó, nếu không thì nghĩa là cái gì cũng nhúc nhích, như thế thật đáng sợ.
Trở lại với chuyện viết bài. Bằng cách nào đó mà từng có một quãng rất ngắn những chữ tôi viết trong vở khiến người khác tưởng rằng tôi viết chữ đẹp. Đúng ra là tin như vậy, và niềm tin ấy có lẽ còn đi đến mức tự phụ rằng không thể viết xấu đi được. Đương nhiên tôi chứng minh được điều ngược lại, và như thế là suốt nhiều năm; nhưng vấn đề là bất chấp sự thật thế nào, và bằng chứng sờ sờ ra đó (các quyển vở), một vài năm sau cái năm đầu tiên đi học người ta vẫn đinh ninh là tôi viết chữ đẹp khủng khiếp, trong khi bản thân các cô dạy ở trường tiểu học thì sáng suốt hơn nhiều. (Đúng là tôi bị quản thúc cái việc viết chữ suốt những năm tiểu học, và cả sau đó nữa, mãi đến khi tôi học được cách mặc kệ (có những thứ khác không thể nào mà thay đổi được nữa) thì việc cầm cây bút bi mà viết mới trở thành việc đương nhiên, ấy là tận đến năm cuối cấp 2, thời điểm này tôi rất nhớ, vì đó là lần đầu tiên đọc Jules Verne, 80 ngày vòng quanh thế giới).
(nhưng quyển Jules Verne thứ hai lại ấn tượng hơn nhiều: thuyền trưởng Nemo có hai con mắt cách rất xa nhau (lúc ấy tôi soi gương và cố tự thuyết phục mình rằng khoảng cách giữa hai con mắt mình cũng rộng mênh mông như thế), và cái nhân vật theo hầu có biệt tài phân loại; đúng nhỉ, việc xếp loại thì phải dành cho người hầu và nô lệ)
Năm cuối tiểu học thì phải làm báo tường. Bằng cách nào đó bố tôi biết được và ngay lập tức đòi thầu hết các thứ vẽ hình và trang trí (tôi thì không hề nói với ông việc ấy), và như thế thì lại rất tiện, một bên - cô giáo và các bạn - thấy có người lo hết cái việc rầy rà ấy thì rất mừng, trong khi bên còn lại - bố tôi - lúc nào cũng tự phụ tài vẽ. Nhìn chung công việc của ông lúc nào cũng phải vẽ trước khi thêu, mấy cái báo tưởng chỉ là chuyện vặt; nhưng bên cạnh đó ông cũng lại tự phụ rằng tôi viết chữ đẹp hơn những đứa khác. Khác với khi sung sướng thông báo rằng có người vẽ hết cho, cô giáo dường như kém hẳn vui khi thông báo việc tiếp theo là cũng có người viết cho rồi (làm sao mà tôi lại nhớ cái vẻ mặt tiu nghỉu của cô lúc ấy đến thế, nó phải vượt ngoài mọi sự chú ý của một thằng bé mới đúng chứ, nhưng rất có thể cô còn thêm vào đó một vài bình luận khiến sau đó tôi hiểu rằng trong chuyện này tờ báo sẽ trở thành cái gì đó cô không ưng ý lắm, ngay từ đầu). Đương nhiên bố tôi giao hết việc viết cái đám chữ ấy cho tôi, trong khi những đứa khác chỉ việc gửi bài. Sản phẩm là một tờ báo không thể nhạt nhẽo hơn khi xếp bên cạnh những tờ khác, bởi vì thêm một chuyện quan trọng nữa - khiến cô tôi rốt cuộc không còn gì để nói với tôi, vì bố tôi đâu có xuất hiện cái hôm ấy, ông ở nhà tin chắc vào một sự thành công tưởng tượng nào đó - đó là trong khi các tờ khác đều được tô bằng loại màu đậm (màu bột), tờ của tôi hoàn toàn bằng màu bút lông, vì nhà tôi chỉ có cái thứ ấy, màu sáp thất bại ngay khi quẹt thử lên mặt giấy bóng; thêm nữa với bút lông thì không thể phủ màu bằng từng mảng, chúng tôi đã ăn gian bằng cách khoanh những mảng tròn li ti thay cho việc tô màu đặc, và thành quả của công việc nhiều tính phác thảo hơn là thực hiện ấy (không ai ngoài tôi được phép phụ ông khi thực hiện tờ báo, trong khi các bài viết mà bạn tôi đóng góp thì đã được cô duyệt và bố tôi lại chẳng quan tâm lắm mấy thứ ấy) là một mảng giấy nhìn từ xa ngoài màu trắng thì chỉ còn nổi lên nét viền các hình hoa lá bằng bút lông đen. Hoa và lá lúc nào cũng dễ vẽ, và trong khi hoàn toàn khinh bỉ các hình tượng người ta hay vẽ trên các tờ báo tường, bố tôi không thay vào đó các hình khác mà chấp nhận để cho tôi phủ kín bằng một công việc tốn sức nhưng an toàn là các thứ dây leo. Bằng cách nào đó mà tôi cảm thấy được rõ ràng sự thất vọng của cô tôi khi mà không một lời được nói ra để bình phẩm về hình vẽ, nhưng chữ viết thì khác. Về chuyện này, trong khi cô tôi liên tục bóng gió một điều mà tôi thấy thật hiển nhiên rằng chữ tôi trẻ con hơn chữ những đứa khác (chúng nó viết một loại chữ mà khi nhìn vào người ta không cần quan tâm đến các chữ mà chỉ việc đọc, còn chữ tôi thì từng nét đã chọc vào mắt người khác, bởi vì - như tôi còn nhớ mình đã khổ sở gò cho mỗi chữ ra đúng hình của nó đến nỗi chữ cái này dường tách rời khỏi chữ cái khác - chúng rời rạc và vụng đến nỗi nhìn lại còn ghê người), thì niềm tin rằng tôi viết chữ đẹp lại không hề lung lay, bởi chẳng bao giờ tôi còn nói gì về tờ báo (và cũng rất có thể vì cô tôi còn hối hận về việc đã vội vã giao hết công việc cho người khác nên cô cũng không thể phàn nàn lời nào).
