Thủ công và công nghiệp

Sau khi thế chiến I chấm dứt, Vienna lụn bại, các tờ báo dần dần đăng nhiều bài chỉ trích và kết tội ăn bám đối với người Do Thái ở Galicia (đặc biệt là các tờ báo Kitô giáo)... Bấy nhiêu sự ấy, cùng các điều... Bruno Schulz đành thôi học kiến trúc tại Vienna (năm 1918, và lần này là Imperial-Royal College of Technology, Schulz mới chỉ học hơn 1 năm ở đây, nhưng không phải năm đầu tiên theo kiến trúc) và về quê Drohobych, bắt đầu vẽ nhiều hơn; nhưng ông vẫn còn trở lại Vienna và ở đó trong vài tháng, mục đích chính là ghi danh vào học tại Academy of Fine Arts Vienna, nhưng bị từ chối.

Chỉ vì tình cờ muốn xem nơi Schulz ghi danh học ở Vienna có đúng là Academy of Fine Arts không nên tôi tìm được mấy chi tiết trên đây; và đúng là Schulz đã bỏ kiến trúc từ rất sớm, còn năm 1923 ấy ông ghi danh vào khoa hội họa. Ngay trước đó 1 năm Academy of Fine Arts Vienna, lần này là khoa kiến trúc, đã mời Peter Behrens đến dạy, và ông giữ chức trưởng khoa chừng mười năm. Văn phòng thiết kế của Peter Behrens, đã hoạt động trước đó, vào năm 1907 kết hợp cùng nhiều văn phòng khác để thành lập ra Deutscher Werkbund, tức là German Association of Craftsmen, với yếu tố Craft rất đáng chú ý, vì link thẳng đến Arts and Crafts, một nguồn dẫn đến rất nhiều những thứ quan trọng khác, chẳng hạn Art Nouveau; và nắm ở một đầu của nó là các ông tổ chẳng hạn John Ruskin, William Morris; một thần tượng của Ruskin cũng rất liên quan, kiến trúc sư Viollet le Duc, và thêm một thần tượng khác nữa của Ruskin, mà không khi nào nói đến arts and crafts người ta không nhắc, Thomas Carlyle. Mục đích của Deutscher Werkbund: phát triển ngành nghề thủ công và kết hợp với sản xuất công nghiệp, và được nhà nước tài trợ. Dường như đây là một chuyển động lớn của nửa sau thế kỷ 19, thủ công và công nghiệp luôn được muốn phải kết hợp lại, kéo sang cả đầu thế kỷ 20.

Nhưng Peter Behrens đương nhiên rất nổi tiếng ở chỗ, văn phòng thiết kế của ông, trong cùng một vài năm, rất ngắn, của thập niên đầu thế kỷ 20 ấy quy tụ nhiều người đến học nghề (nói theo trường kiến trúc, đi làm negre, nhưng trong trường kiến trúc thì hoạt động ấy biến tấu rất nhiều thứ man rợ và ngu xuẩn, đến nỗi tôi chỉ làm ne một lần duy nhất, kết thúc ngay sau khi tên patron - sau này bỏ hẳn đi làm thợ chụp hình, thêm nữa, rất nhiều thợ chụp hình có lịch sử từng học trường kiến trúc - lăn vật ra ngủ bỏ mặc bài của anh ta cho tôi, cả đêm, và, ngay tại trong nhà tôi) trong số đó có ba nhân vật, Mies van der Rohe, Le Corbusier, Walter Gropius.

(Có thể một kiến trúc sư sẽ không biết Gropius; Mies van der Rohe thì lúc nào người ta cũng có thể bảo rằng nghe quen quen, đặc biệt là nếu có xài Lumion để vẽ; còn Le Corbusier, chỉ cần quay đầu một lượt, thậm chí còn chẳng cần làm gì thì cũng thấy ngay. Nhưng để cho khỏi hiểu nhầm, Le Corbusier không sáng tạo ra bê tông cốt thép, đương nhiên.)

Nhưng chính xác thì vai trò của họ có như người ta thường nhắc đến hay không? Mọi thứ dường bị làm rối tinh hết cả bởi thời cuộc, nhưng cũng một phần rất lớn là bởi sự chuyển hóa không thể cưỡng lại của kiến trúc. Không thể đảo ngược, vì kiến trúc không tồn tại ở dạng không hoàn thành hay dang dở (một tiểu thuyết dang dở thì vẫn có thể đọc được như một tiểu thuyết, một công trình dang dở thì hoặc trở thành vết bẩn, hoặc trở thành biểu tượng); và trong quá trình hình thành ấy, làm gì có cái nào giữ nguyên được dự đồ ban đầu của nó, vậy nên dựa vào các khẳng định hoàn toàn buộc chặt một đồ án nào đó với một người duy nhất để phát triển các ý, đưa ra các lập luận, rất có thể chẳng đi đến đâu, những cũng rất có thể sẽ tạo nên một tuyên ngôn. Các kiến trúc sư không viết essay, họ viết manifesto. Và một kiến trúc sư thì thành thạo nói hai giọng; tức là, kể cả nếu anh ta thuộc loại ít nhiều có thành tựu, những người dọa cho sợ chết khiếp kẻ nào dám bình luận các dự án của họ, hay loại rình mò - bởi đã quá nhiều lần bị bắt nạt, anh ta biết sự khốn nạn của kẻ nào dám tự mình nói ra một cái gì - đi bắt lỗi những gì đã xong xuôi, bất chấp những chi tiết ấy có vụn vặt đến cỡ nào, tất tật đều biết phải tỏ ra xum xoe với chủ đầu tư. Nhưng tóm lại, việc bình luận kiến trúc từ lâu, dù là ở đâu đi nữa, nếu không giống như bình luận bóng đá thì nó đã bị tiêu diệt (việc thiếu đi sự phê bình thì như thế nào, Henry James đã nói rõ, và tôi chẳng hề thấy việc Dương Thu Hương nạt nộ nhà báo hay Trần Anh Hùng chặn họng các nhà phê bình thì có gì hay ho để mà nhắc đi nhắc lại). Một người như John Ruskin chỉ có thể gây ra mặc cảm. Giờ đây các kiến trúc sư bị kết án là phải ca ngợi trước mặt và dè bỉu sau lưng.

(Thế nên đừng bao giờ tin vào các phác thảo, một phác thảo kiến trúc thì khác xa một phác thảo của bức tranh, vì quãng thời gian một ý được nuôi ở hai trường hợp thì khác xa nhau. Đừng bao giờ khoe ra cái nhà bếp của mình, một người sáng suốt từng nói với tôi; phản ứng của nhân vật nhà văn Houellebecq cũng chính là vì vậy, khi thấy người ta đến gần cái máy tính của mình.)

Nhân vật ông bố kiến trúc sư của Jed Martin, khi kể về thời trẻ, nói rằng bỗng nhiên một quãng nào đó, trong sự áp bức chung của thứ kiến trúc na ná Le Corbusier khắp mọi nơi (mặc dù nhấn mạnh rằng các lý thuyết của nhóm mình nhắm chủ yếu vào Mies van Der Rohe) bỗng phát hiện ra William Morris. Khi ấy đã là sau chiến tranh, nỗi ám ảnh với arts and crafts đã hết sạch. Đương nhiên những nỗ lực với đồ án huyễn tưởng của nhóm ông không có lý do gì mà không thất bại và ông đành chấp nhận trở thành kiến trúc sư thành đạt... 

Trong số những người đã trải qua quãng học việc ở văn phòng của Peter Behrens ấy, Le Corbusier dường tách biệt hơn cả: chỉ ở lại 4 tháng rồi bỏ đi; về sau tuyên bố đại khái ở đó chẳng học hỏi được gì mấy. Có thể nói rằng Le Corbusier là người hầu như không có mặc cảm gì với cả craft lẫn art, thế nên, cùng với Mies van Der Rohe, họ có vị trí rất thuận tiện (làm sao mà khác được) cho việc dẹp hẳn mặc cảm kéo dài đằng đẵng ấy, (và trang trí là một tội ác...) nhưng theo những con đường rất khác nhau. Sau khi kiếm bằng sáng chế cho cái gọi là Maison Dom-ino (3 tấm bê tông chia thành 2 tầng với sáu cột chống mỗi tầng, cùng cầu thang nối các tầng, tóm lại, module tối thiểu cho một ngôi nhà, có thể nói, 2 hộp cơ bản xếp lên nhau, hoặc 2 tầng nhà ống vv...) Le Corbusier lao vào các lý thuyết cùng các đồ án quy hoạch lớn. Nhìn chung đó là những thứ quá hữu dụng, nhưng gọi là phát minh lớn thì phải hiểu theo nghĩa: trước đây người ta không phải là không làm được như vậy, người ta không muốn, còn Le Corbusier thì thấy chẳng có gì ngăn cản. Tại sao lại không? Và hơn nữa đó lại còn là phát minh nhắm vào người nghèo, với nhu cầu cần có chỗ ở và tốc độ xây dựng vv... Le Corbusier đã tạo ra cả một mô hình, không chỉ ở mặt hình thức, mà còn ở mặt tinh thần, về sau các kiến trúc sư luôn luôn có cách để biện minh cho mình, hoặc vì nghệ thuật, tức giữa chốn đông người mà nói đến đúng sai thì lố bịch, và tính đẹp xấu của thẩm mĩ quái đản thì tranh cãi cũng chẳng đi đến đâu, hoặc vì tính nhân văn. Kiến trúc sư: con dơi bất tử của Balzac. La Cité de la Muette, khu phức hợp nhà ở xã hội cho tầng lớp lao động, khánh thành năm 1934 tại Drancy, được cho là một trong những dự án nhà ở lớn đầu tiên được thiết kế theo các nguyên tắc Le Corbusier tuyên bố trong Athens Charter (tập trung vào quy hoạch đô thị hiện đại), khu nhà mô phỏng triệt để theo đồ án quy hoặc cũng của Le Corbusier (Ville Contemporaine, rồi sau đó là Plan Voisin) trình bày trước đó vài năm; khi quân Đức vào chiếm đóng thì thấy khu ấy thật tiện và lấy luôn làm trại tập trung.

Nhưng Le Corbusier thì lại không liên quan gì đến Bauhaus, mà vai trò thuộc về hai người còn lại (một đầu một cuối). Cũng như các tiền thân của mình, trong đó có Deutscher Werkbund mà Peter Behrens tham gia sáng lập, Bauhaus trứ danh thoạt đầu cũng đi trên con đường ấy, tức, dẫu cho những gì tốt đẹp được tuyên bố, nối dài mặc cảm của arts and crafts

Đối xứng

Dường như chính các kiến trúc sư chẳng còn biết đối xứng nghĩa là thế nào. Và không ở chỗ nào khác ngoài kiến trúc người ta có thể tìm thấy những minh họa tuyệt đẹp cho sự trượt từ là... sang có vẻ. Đương nhiên bê tông thì tạo ảo tưởng rằng mọi thứ đều có thể làm được, nhưng liệu có thực sự cần một cái vòm - arc - thứ mà khi gọi là kiến trúc trong tiếng Việt thì quả là thiệt thòi, tức thiệt thòi cho kiến trúc, và các kiến trúc sư được thể, cứ thế làm méo mó đi mọi sự không thương tiếc; và làm méo đi tất cả mọi thứ chứ không riêng gì kiến trúc.

Một bài luận của kiến trúc sư viết, tức các kiến trúc sư trẻ đau đáu tìm một lối đi khả dĩ cho kiến trúc nước nhà, có thể thấy ngay câu quan trọng nhất lấy được từ đó mang một ý tương tự "tang gia bối rối nếu có thiếu sót gì mong quý khách bỏ qua..."

Nhưng sự đối xứng trước hết là hình thức nhất thiết phải thiết lập được để có thể chịu lực; đi xa hơn một chút, nếu một trong các yếu tố vốn luôn ở hình thức cân bằng, đối xứng nhau qua một trục chẳng hạn, bỗng nhiên bằng cách nào đó lệch ra khỏi sự đối xứng, ngay lập tức người ta có cảm giác phải nhìn vào nó hơn là chú ý đến thứ mà ở trạng thái ban đầu nó vốn tham gia vào việc nâng đỡ; nói cách khác thì toàn bộ hình thức ấy chẳng còn dùng để, hoặc không cần, đỡ thứ ở trên nữa. Một cái vòm - để cho thật cụ thể, roman arch - thì trước hết đó là một hình thức chịu lực tuyệt đối (hiểu theo cách đơn giản nhất có thể hình dung: giả như xếp được những viên đá chồng lên ở dạng nửa vòng tròng, viên đá chính giữa vòm đặt sau cùng và để chốt lại toàn bộ, và nó có thể tự chịu được thứ đè lên trên mà chẳng cần một chất kết dính nào); và đặc biệt ở chỗ toàn bộ điều này người ta có thể có cảm giác về sự chống đỡ của nó, hay ít ra là sự vững vàng của nó, trước khi hiểu được cụ thể tại sao; một bác sĩ chỉnh nha, đương nhiên là với điều kiện sự cân bằng trong hộp sọ chưa bị hư hại quá nặng, sẽ luôn biết phải đưa hàm răng về một hình vòm cân xứng (trường hợp này không nhất thiết phải là cung tròn mà có thể là cung elip) dù anh ta không hiểu rõ lắm tại sao lại kỳ diệu (trích nguyên lời một bác sĩ chỉnh nha) như thế.

Từ Round Arch sang Point Arch: cả một biến chuyển lớn, khi mà vật liệu đã được cải thiện về độ bền vân vân... nhưng ở đây thứ được hướng đến là chiều cao. Một nhà thờ chẳng hạn, luôn luôn hướng đến việc vượt quá độ cao con người, và các cửa sổ hay cửa đi có vòm nhọn so với một cái mang bề rộng tương đương nhưng ở thức vòm tròn thì đương nhiên sẽ dài hơn, tức cho ánh sáng lọt qua nhiều hơn. Việc đục những cái lỗ trên một bức tường đã từng là cả một vấn đề lớn. Hiển nhiên, giờ đây, và đã thế từ rất lâu, khi nhắc đến Gothic người ta nghĩ đến những gì âm u rợn người, và kể cả cái tên của nó cũng gợi lên sự mọi rợ, nhưng khi hình thức thời Gothic nở rộ (Gothic Revival của nước Anh mà John Ruskin cho là hình thức tối ưu thì quá xa xôi về sau này), nó là cả một thời kỳ ánh sáng rực rỡ so với những nhà thờ Roman. 

Sự đối xứng không phải một sản phẩm, người ta không tạo ra nó, mà là một dạng cơ sở, đúng hơn thì người ta có trở về được với nó hay không. Nếu có một sự bất đối xứng hiển hiện thì trước hết con mắt đi vào câu hỏi tại sao lại buộc phải như thế, hơn là bắt đầu khảo sát những biến thể nó mang lại; dáng vẻ bên ngoài bản thân nó là một kết quả, dựa trên nó để nghĩ - tệ hơn nữa là để bắt chước - thì rất nhiều nguy cơ có thể gặp phải (mà nguy cơ lớn nhất là chẳng gặp phải nguy cơ nào, mọi thứ êm ru cho đến khi những bức bối đầu tiên xuất hiện, có thể rất lâu sau đó, và đây là lúc chẳng còn làm gì được ngoài dẹp bỏ). Xét về thực tiễn điều này hoàn toàn có lý khi một thứ gì có tính đối xứng thì dễ được thực thi hơn cả; hãy hỏi những người thợ làm mái nhà, thợ xây, nhìn chung là tất tật những người quan tâm đến công việc của mình hơn là quan tâm đến sự trình bày mà có thể anh ta sẽ bị đòi hỏi... những người này bản thân họ chẳng thể nào giải thích, và đương nhiên chẳng thể nào, nếu để họ tự thực hiện, làm khác đi một dạng đối xứng cơ bản trong công việc của mình. Đương nhiên điều này thì có lý hơn cả nếu kết quả công việc ấy người ta có thể nhìn thấy ngay bằng mắt, nhưng nếu nó thuộc vào một thứ khung xương nào đó ngầm bên trong thì con mắt kẻ ngơ ngẩn vô phương nắm bắt (và kẻ ngơ ngẩn ấy đôi khi là người thiết kế, đôi khi lại là người trả tiền). Luôn luôn thật nhiều mơ mòng khi mọi thứ chỉ mới ở dạng dự đồ; càng ít bó buộc, ảo tưởng càng lớn, làm thế nào thì cũng được, vẽ thế nào thì cũng ra hình, và sau đó, ngu xuẩn thế nào thì cũng có thể biện minh - biện minh sao cho trôi, đây là thứ gọi là văn chương của kiến trúc sư. Nhưng quay trở lại với bê tông, đương nhiên, bê tông - theo như cách sử dụng phổ biến trong các công trình nhà ở - là khi người ta cảm thấy sự bất đối xứng không gây nguy cơ nào. Bê tông, cùng với sự hình thành bằng cách đúc khuôn của nó, khi được đưa vào giải quyết những sự vụ vặt vãnh hơn cả, yếu tố hình dáng - vốn là thứ nhất thiết tạo ra độ bền của toàn khối - giờ đây mất hẳn đi nghĩa bó buộc nó, hay là, khi không còn mảy may góp phần vào việc chịu lực, người ta có cảm giác muốn đúc cái gì cũng được. Đương nhiên các kiến trúc sư không nhất thiết phải hiểu rõ việc tính toán một khối bê tông cần những thành phần gì (đây không phải chuyện làm tính vốn luôn được viện ra để hoạnh họe), mà trước tiên cảm giác chịu lực được hay không ám ảnh anh ta trước. Bản thân chất liệu đã quyết định phần lớn hình thức.

Thậm chí các kiến trúc sư giờ đây không biết tạo nên một cái vòm, cùng với các thức cột và các bộ phận của một kết cấu nhà thờ (bởi đó là thứ nói lên nhiều nhất, ngay cả giờ đây, những gì nó đã mất đi), bởi vì anh ta bị hút trọn vào, hoặc các thứ trang trí đắp điếm, hoặc vào những tỷ lệ ngu xuẩn với những con số chi ly mà anh ta nghĩ rằng đó là thứ đặc biệt cao siêu. Khi không còn nhất thiết phải tồn tại nữa, những gì có hình thức vòm vẫn luôn được viện đến, bởi nó đẹp, và bởi vậy chịu đựng sự đắp điếm kinh dị và cảnh vẻ đến trơ trẽn. Rất nhiều thứ lố bịch, đương nhiên, nhưng lố bịch nhất lại là các nhà thờ Công giáo mới xây. 

(Tiếp tay cho điều này, cho sự vờ vịt kiến trúc, là các linh mục, những người nghiễm nhiên từ bỏ trách nhiệm của mình trong việc hiểu mọi thứ. Điều Conrad viết về tay thuyền phó và thợ máy trong Cùng sào thì cũng có thể nói như thế về các linh mục, và đương nhiên các kiến trúc sư cũng chẳng chạy đi đâu, trong khi không còn hiểu một con tàu và một thuyền trưởng là như thế nào, anh ta bị hút vào đó thật mạnh, việc sở hữu và thăng chức là mối quan tâm duy nhất của họ. Nhưng đây chỉ là hai trong nhiều thứ nghề cơ bản. Đó cũng là chủ đề mà Michel Houellebecq để cho nghệ sĩ của mình thể hiện trong loạt tranh (sau loạt ảnh chụp đồ vật) các nghề đơn giản.)

Nhưng quay lại với sự đối xứng: trước hết nếu trả về đúng hình thức của nó, thứ tạo ra sẽ có thể nâng lên một thứ gì chứ hoàn toàn không hướng sự chú ý vào mình, nói cách khác nó gợi mở và luôn được đòi hỏi thì nhiều hơn là để làm dáng

(sự đặt tên vung vít: cơ sở để nói lung tung về bất kỳ thứ gì, cũng có nghĩa là từ chối trách nhiệm, ngay từ đầu. Thật may là các kiến trúc sư vẫn còn hành nghề, và với điều kiện là xuất thân từ cùng một chỗ với tôi và còn chưa mở công ty - điều này dẫu vẻ chủ quan của nó quả thật đáng ghét vô cùng với mấy cái lỗ tai và con mắt không còn đối xứng với nhau nữa, nhưng đành thế thôi, và cách dễ nhất để biết rõ là đi kiểm tra cụ thể -, khi nói về kiến trúc, không bao giờ dễ dãi phun ra mớ rác rưởi chủ nghĩa này chủ nghĩa kia, kể cả sau đó viện hẳn ra từ tiếng nước ngoài cho chắc ăn khỏi ai cãi...; khi dễ dàng để vung vãi đến mức quái đản các thứ chủ nghĩa như vậy, người ta, hoặc vô tình quáng mắt với quyển sách dày đến vô lý cứ được in lại hoài của Ayn Rand, hoặc chính là một đao phủ thủ tiềm tàng, vốn nuôi một niềm tin quá quắt vào một ý, một kẻ, như Cioran nói, trong khi chờ đến lúc tiêu diệt kẻ phản đối niềm tin của mình, bắt hắn tin cho bằng được; và các linh mục so với họ lại còn trìu mến hơn - nhưng ở đây cũng phải làm rõ ngay rằng nếu các vị ấy, khi cần xây một cái nhà thờ, biết được một thứ gì ngoài Gothic để gọi tên hẳn đã là cả một sự khôn ngoan lớn)

______________

Nhưng sự đối xứng, các hình kỷ hà, và các hình thức lý tưởng nói chung, chúng có nghĩa gì, nếu không phải là thứ người ta buộc phải trả về đó để hiểu, vì nếu không sẽ chẳng có gì xảy ra; cái thực tế, thứ được viện ra để hoạnh họe nhau liên tục ấy, chúng đâu có quá nhiều vai trò, và dựa trên thực tế thì nên là để khảo sát hơn là bắt chước, vì nếu không sẽ tạo ra những thứ rất tầm bậy - và đương nhiên cũng rất thành công để biện minh cho các thứ tầm bậy. Tất tật đều dao động xung quanh một hình thức lý tưởng, nói cách khác, chuyển động xung quanh những trục.