Một bài luận của kiến trúc sư viết, tức các kiến trúc sư trẻ đau đáu tìm một lối đi khả dĩ cho kiến trúc nước nhà, có thể thấy ngay câu quan trọng nhất lấy được từ đó mang một ý tương tự "tang gia bối rối nếu có thiếu sót gì mong quý khách bỏ qua..."
Nhưng sự đối xứng trước hết là hình thức nhất thiết phải thiết lập được để có thể chịu lực; đi xa hơn một chút, nếu một trong các yếu tố vốn luôn ở hình thức cân bằng, đối xứng nhau qua một trục chẳng hạn, bỗng nhiên bằng cách nào đó lệch ra khỏi sự đối xứng, ngay lập tức người ta có cảm giác phải nhìn vào nó hơn là chú ý đến thứ mà ở trạng thái ban đầu nó vốn tham gia vào việc nâng đỡ; nói cách khác thì toàn bộ hình thức ấy chẳng còn dùng để, hoặc không cần, đỡ thứ ở trên nữa. Một cái vòm - để cho thật cụ thể, roman arch - thì trước hết đó là một hình thức chịu lực tuyệt đối (hiểu theo cách đơn giản nhất có thể hình dung: giả như xếp được những viên đá chồng lên ở dạng nửa vòng tròng, viên đá chính giữa vòm đặt sau cùng và để chốt lại toàn bộ, và nó có thể tự chịu được thứ đè lên trên mà chẳng cần một chất kết dính nào); và đặc biệt ở chỗ toàn bộ điều này người ta có thể có cảm giác về sự chống đỡ của nó, hay ít ra là sự vững vàng của nó, trước khi hiểu được cụ thể tại sao; một bác sĩ chỉnh nha, đương nhiên là với điều kiện sự cân bằng trong hộp sọ chưa bị hư hại quá nặng, sẽ luôn biết phải đưa hàm răng về một hình vòm cân xứng (trường hợp này không nhất thiết phải là cung tròn mà có thể là cung elip) dù anh ta không hiểu rõ lắm tại sao lại kỳ diệu (trích nguyên lời một bác sĩ chỉnh nha) như thế.
Từ Round Arch sang Point Arch: cả một biến chuyển lớn, khi mà vật liệu đã được cải thiện về độ bền vân vân... nhưng ở đây thứ được hướng đến là chiều cao. Một nhà thờ chẳng hạn, luôn luôn hướng đến việc vượt quá độ cao con người, và các cửa sổ hay cửa đi có vòm nhọn so với một cái mang bề rộng tương đương nhưng ở thức vòm tròn thì đương nhiên sẽ dài hơn, tức cho ánh sáng lọt qua nhiều hơn. Việc đục những cái lỗ trên một bức tường đã từng là cả một vấn đề lớn. Hiển nhiên, giờ đây, và đã thế từ rất lâu, khi nhắc đến Gothic người ta nghĩ đến những gì âm u rợn người, và kể cả cái tên của nó cũng gợi lên sự mọi rợ, nhưng khi hình thức thời Gothic nở rộ (Gothic Revival của nước Anh mà John Ruskin cho là hình thức tối ưu thì quá xa xôi về sau này), nó là cả một thời kỳ ánh sáng rực rỡ so với những nhà thờ Roman.
Sự đối xứng không phải một sản phẩm, người ta không tạo ra nó, mà là một dạng cơ sở, đúng hơn thì người ta có trở về được với nó hay không. Nếu có một sự bất đối xứng hiển hiện thì trước hết con mắt đi vào câu hỏi tại sao lại buộc phải như thế, hơn là bắt đầu khảo sát những biến thể nó mang lại; dáng vẻ bên ngoài bản thân nó là một kết quả, dựa trên nó để nghĩ - tệ hơn nữa là để bắt chước - thì rất nhiều nguy cơ có thể gặp phải (mà nguy cơ lớn nhất là chẳng gặp phải nguy cơ nào, mọi thứ êm ru cho đến khi những bức bối đầu tiên xuất hiện, có thể rất lâu sau đó, và đây là lúc chẳng còn làm gì được ngoài dẹp bỏ). Xét về thực tiễn điều này hoàn toàn có lý khi một thứ gì có tính đối xứng thì dễ được thực thi hơn cả; hãy hỏi những người thợ làm mái nhà, thợ xây, nhìn chung là tất tật những người quan tâm đến công việc của mình hơn là quan tâm đến sự trình bày mà có thể anh ta sẽ bị đòi hỏi... những người này bản thân họ chẳng thể nào giải thích, và đương nhiên chẳng thể nào, nếu để họ tự thực hiện, làm khác đi một dạng đối xứng cơ bản trong công việc của mình. Đương nhiên điều này thì có lý hơn cả nếu kết quả công việc ấy người ta có thể nhìn thấy ngay bằng mắt, nhưng nếu nó thuộc vào một thứ khung xương nào đó ngầm bên trong thì con mắt kẻ ngơ ngẩn vô phương nắm bắt (và kẻ ngơ ngẩn ấy đôi khi là người thiết kế, đôi khi lại là người trả tiền). Luôn luôn thật nhiều mơ mòng khi mọi thứ chỉ mới ở dạng dự đồ; càng ít bó buộc, ảo tưởng càng lớn, làm thế nào thì cũng được, vẽ thế nào thì cũng ra hình, và sau đó, ngu xuẩn thế nào thì cũng có thể biện minh - biện minh sao cho trôi, đây là thứ gọi là văn chương của kiến trúc sư. Nhưng quay trở lại với bê tông, đương nhiên, bê tông - theo như cách sử dụng phổ biến trong các công trình nhà ở - là khi người ta cảm thấy sự bất đối xứng không gây nguy cơ nào. Bê tông, cùng với sự hình thành bằng cách đúc khuôn của nó, khi được đưa vào giải quyết những sự vụ vặt vãnh hơn cả, yếu tố hình dáng - vốn là thứ nhất thiết tạo ra độ bền của toàn khối - giờ đây mất hẳn đi nghĩa bó buộc nó, hay là, khi không còn mảy may góp phần vào việc chịu lực, người ta có cảm giác muốn đúc cái gì cũng được. Đương nhiên các kiến trúc sư không nhất thiết phải hiểu rõ việc tính toán một khối bê tông cần những thành phần gì (đây không phải chuyện làm tính vốn luôn được viện ra để hoạnh họe), mà trước tiên cảm giác chịu lực được hay không ám ảnh anh ta trước. Bản thân chất liệu đã quyết định phần lớn hình thức.
Thậm chí các kiến trúc sư giờ đây không biết tạo nên một cái vòm, cùng với các thức cột và các bộ phận của một kết cấu nhà thờ (bởi đó là thứ nói lên nhiều nhất, ngay cả giờ đây, những gì nó đã mất đi), bởi vì anh ta bị hút trọn vào, hoặc các thứ trang trí đắp điếm, hoặc vào những tỷ lệ ngu xuẩn với những con số chi ly mà anh ta nghĩ rằng đó là thứ đặc biệt cao siêu. Khi không còn nhất thiết phải tồn tại nữa, những gì có hình thức vòm vẫn luôn được viện đến, bởi nó đẹp, và bởi vậy chịu đựng sự đắp điếm kinh dị và cảnh vẻ đến trơ trẽn. Rất nhiều thứ lố bịch, đương nhiên, nhưng lố bịch nhất lại là các nhà thờ Công giáo mới xây.
(Tiếp tay cho điều này, cho sự vờ vịt kiến trúc, là các linh mục, những người nghiễm nhiên từ bỏ trách nhiệm của mình trong việc hiểu mọi thứ. Điều Conrad viết về tay thuyền phó và thợ máy trong Cùng sào thì cũng có thể nói như thế về các linh mục, và đương nhiên các kiến trúc sư cũng chẳng chạy đi đâu, trong khi không còn hiểu một con tàu và một thuyền trưởng là như thế nào, anh ta bị hút vào đó thật mạnh, việc sở hữu và thăng chức là mối quan tâm duy nhất của họ. Nhưng đây chỉ là hai trong nhiều thứ nghề cơ bản. Đó cũng là chủ đề mà Michel Houellebecq để cho nghệ sĩ của mình thể hiện trong loạt tranh (sau loạt ảnh chụp đồ vật) các nghề đơn giản.)
Nhưng quay lại với sự đối xứng: trước hết nếu trả về đúng hình thức của nó, thứ tạo ra sẽ có thể nâng lên một thứ gì chứ hoàn toàn không hướng sự chú ý vào mình, nói cách khác nó gợi mở và luôn được đòi hỏi thì nhiều hơn là để làm dáng
(sự đặt tên vung vít: cơ sở để nói lung tung về bất kỳ thứ gì, cũng có nghĩa là từ chối trách nhiệm, ngay từ đầu. Thật may là các kiến trúc sư vẫn còn hành nghề, và với điều kiện là xuất thân từ cùng một chỗ với tôi và còn chưa mở công ty - điều này dẫu vẻ chủ quan của nó quả thật đáng ghét vô cùng với mấy cái lỗ tai và con mắt không còn đối xứng với nhau nữa, nhưng đành thế thôi, và cách dễ nhất để biết rõ là đi kiểm tra cụ thể -, khi nói về kiến trúc, không bao giờ dễ dãi phun ra mớ rác rưởi chủ nghĩa này chủ nghĩa kia, kể cả sau đó viện hẳn ra từ tiếng nước ngoài cho chắc ăn khỏi ai cãi...; khi dễ dàng để vung vãi đến mức quái đản các thứ chủ nghĩa như vậy, người ta, hoặc vô tình quáng mắt với quyển sách dày đến vô lý cứ được in lại hoài của Ayn Rand, hoặc chính là một đao phủ thủ tiềm tàng, vốn nuôi một niềm tin quá quắt vào một ý, một kẻ, như Cioran nói, trong khi chờ đến lúc tiêu diệt kẻ phản đối niềm tin của mình, bắt hắn tin cho bằng được; và các linh mục so với họ lại còn trìu mến hơn - nhưng ở đây cũng phải làm rõ ngay rằng nếu các vị ấy, khi cần xây một cái nhà thờ, biết được một thứ gì ngoài Gothic để gọi tên hẳn đã là cả một sự khôn ngoan lớn)
______________
Nhưng sự đối xứng, các hình kỷ hà, và các hình thức lý tưởng nói chung, chúng có nghĩa gì, nếu không phải là thứ người ta buộc phải trả về đó để hiểu, vì nếu không sẽ chẳng có gì xảy ra; cái thực tế, thứ được viện ra để hoạnh họe nhau liên tục ấy, chúng đâu có quá nhiều vai trò, và dựa trên thực tế thì nên là để khảo sát hơn là bắt chước, vì nếu không sẽ tạo ra những thứ rất tầm bậy - và đương nhiên cũng rất thành công để biện minh cho các thứ tầm bậy. Tất tật đều dao động xung quanh một hình thức lý tưởng, nói cách khác, chuyển động xung quanh những trục.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét