Tuột

Nếu có gì cần phải cật lực kháng cự lại, thì đó chính là sự trôi chảy. Trôi chảy thì cũng là trơn tuột. Một giọng hướng đến sự trôi chảy (chẳng hạn hãy xem một cụm từ được cho là tương tự như một lời khen: dịch rất mượt): nó muốn tuột ra khỏi lỗ tai, lờ mờ lướt qua trước mắt, không gây hại, không một vết chích. Đến ngay cả một cụm từ nghe ngu ngu, tuột mood, nó cũng có cái sáng suốt của nó, đó là khi người ta cảm thấy một thứ gì đó không còn bám vào mình nữa, bị trần trụi phơi ra...

Nhưng phải thực sự đến khi nào nhận thấy như bị ngáng đường, đột nhiên cảm nhận được sức cản của một tảng đá, khoảng không đột ngột khít lại buộc phải điều chỉnh và không tránh khỏi những xây xước, khi ấy, rất có thể, người ta mới biết mình đang làm cái gì

nhưng khi người ta đặt trơn tuột lên làm phẩm chất, thật lạ lùng, một thứ lại lộ ra: sự thô bạo.

____________

Tại sao lại có nhiều ý tưởng đến thế, vô vàn những đổi mới sáng tạo hàng ngày, chưa kể bản thân chúng lại thay đổi liên tục? Khi không thực sự hiểu, đồng thời bị mờ mắt bởi cảm giác làm gì cũng được, một cảm giác tự do xâm chiếm lúc nào cũng chực vỡ òa sung sướng, thế giới này là của bạn, tương lai của bạn, bạn là chủ nhân, bạn được lựa chọn... người ta trở thành người tiêu dùng đáng mong ước.

Sự thô bạo: các ý không còn bị giới hạn. Không còn trở ngại nào trước mắt, con đường thẳng băng. Một ví dụ: vườn thú của Novaland, đó là cách tôi gọi một khu trưng bày nhà mẫu đối diện sở thú ở mặt đường NTMK, những kỳ hoa dị thảo khắp thế giới được đem về sắp cạnh nhau trong một khu phức hợp, hay đúng hơn là lũ chim què quặt được phối giống bởi các kiến trúc sư. Bọn họ, đám kiến trúc sư của các công ty con hoặc chính team in-house của Novaland, thét lác vào mặt nhau những lời dạy dỗ bằng cái giọng ngọng líu lô vì mấy chi tiết mô phỏng ấy. Vào thời điểm nó mới mở rất nhiều giới cò bất động sản hớn hở đi cùng nhau thành từng tốp, náo động cả một góc đường. Cò đất, cò dự án, hay nhân viên môi giới bất động sản: giày tây mũi nhọn (đôi khi thắt nơ) và quần tây bó gấu ngắn cũn cỡn. Những bóng loáng vụng về cục mịch. Những ngôi nhà mô phỏng như những con thú nhựa đồ chơi mà đám con nít xếp thành một hàng, khủng long và sư tử và bọ hung vv... Cùng thời điểm ấy cũng xuất hiện một nhà hàng, Crystal Jade Palace, một chi nhánh khác gần đại học Luật quận 4 mở sau đó, phong cách "Địa Trung Hải", cũng đã dẹp tiệm, và nhà sách Hải An, nơi mà chỉ vài ngày sau khi tự hứa chẳng bao giờ ghé qua lần thứ hai tôi đành bấm bụng bước vào (vì còn nơi nào để quanh quẩn buổi trưa nữa khi mà đám cò béo bụng quàng quạc kia đã chiếm hết các quán cafe trong hẻm, cùng với đám (nam) nhân viên ngân hàng lúc nào cũng đi chung thành từng bầy) và tìm được hai quyển sách mỏng tuyệt hơn rất nhiều mặt tiền kì cục của cái nhà khung thép năm tầng ấy.

Conrad cũng vẽ lên một hình tượng thô bạo, gã Hà Lan, chỉ huy một con tàu hơi nước đen thủi lầm lì, hết sức lố bịch và ngượng nghịu, dù bản thân gã không thể chịu được ý nghĩ người khác cười mình. Nhưng dẫu sao một nhân vật của Conrad lại là chuyện khác, họ có sẵn định mệnh cho mình, bất kể nhân vật chính phụ, và cứ thế lao về phía đó. Freya không thể nhịn cười dù ghét gã cục mịch tròn vo ấy ghê gớm. Rốt cuộc tàu hơi nước vẫn lướt đi êm ru, còn con tàu hai buồm, Bonito trắng phau kiều diễm có diềm chỉ vàng, cạ vào dải đá ngầm và nằm lại mãi mãi.

Phố cổ

Sau chuyến đi Đà Nẵng mùa hè này, tôi đã có thể cả quyết rằng Đà Nẵng là một thành phố rất đáng sống. Một cuộc sống dễ dàng, ít ra chưa từng ai nói khác đi. Khi người ta không sống được chỗ này thì sẽ đi chỗ khác, kiếm đường sinh nhai, có thể, nhưng cũng có thể là để quên đi, để không còn dây dưa với những ám ảnh cũ. Hoặc là đi lấy chồng. Vậy thì địa điểm lý tưởng phải là nơi sẵn sàng chào đón tất cả mọi người, không dò xét lai lịch cũng chẳng làm cho người ta khiếp sợ trước cái vẻ nặng nề và xù xì góc cạnh của quá khứ. Về điểm này, Đà Nẵng, hay Nha Trang, ăn đứt Mỹ.

Nhưng dù Đà Nẵng có cả châu Âu thì nước Mỹ vẫn muôn phần hấp dẫn hơn.

Câu chuyện của tôi và anh bạn, từ Sài Gòn trở về Đà Nẵng mở phòng khám vừa tròn một năm, thoạt tiên không thoát ra khỏi những ậm ờ hỏi thăm chiếu lệ mà thật ra rất tốt để mở đầu. Một buổi sáng và không ở trên bờ biển (đặc biệt ở bờ biển không thể tìm được món gì uống ra hồn, cafe thôi đừng nghĩ đến). Tôi có dịp nhận ra rằng ở đây hầu như vắng bóng những Vin và những Novaland, thế là bớt đi một chút đám mây u ám lởn vởn quanh tôi suốt hai ngày liền. Hôm ấy bạn tôi đã gần như trở lại với con người tôi vẫn biết, tức không còn im lìm đợi cạy miệng vì đã ngậm sẵn điếu thuốc trên đó, mà mới hôm trước tôi được chứng kiến nó rút ra một điếu rồi đến khi gần nhét lên miệng thì khựng lại, tay vân vê một lúc lâu, điệu bộ rất vớ vẩn, vì chợt nhớ rằng còn có phụ nữ; đầu lọc điếu thuốc sau đó trở thành công cụ khảo sát độ phẳng mặt bàn. Tôi khởi sự gợi chuyện về thuốc phiện, đúng thứ nó rành, cái đám bác sĩ ấy, và tôi nghĩ mình sẽ có thật nhiều thứ để nói. Đến đoạn phân biệt giữa Opium và Hashish, chợt nó bắt đầu nói rất hăng, rằng các chất trong Hashish được phân tích như thế nào và các loại tạo thành với tỷ lệ giữa chúng, tôi đột nhiên nhận ra mình quên mất định nói gì, hẳn là một thứ gì đó viển vông và mơ hồ hơn. Câu chuyện chìm vào im lặng, hẳn là vì chúng tôi đã vội vàng đi vào chi tiết từ sớm. Buổi sáng người ta thường nói đến những chuyện thiết thực với cuộc sống hơn.

Nhưng sau chuyến tạt qua Hội An thì khác hẳn. Thậm chí ngay giữa lòng phố cổ, bị một cơn khó ở bất chợt vồ lấy, nhất định tôi không chịu ra Huế nữa, và quyết sẽ bấu chặt lấy bờ kè sông Hàn cho tới lúc về. Thành phố này cứ như thể trượt ra khỏi tôi, trơn tuột, tôi có cảm giác như vậy, bóng nhẵn như gạch men ốp tường. Không đợi trời tối 

Sức đề kháng

Một câu hỏi tự dưng làm tôi hết sức hoang mang, cứ hắt xì sổ mũi đều đều báo mùa mưa như thế liệu có phải do đề kháng yếu? Người ta sẽ nhắc ngay, nếu biết (đương nhiên giấu nhẹm), hồi xưa ngày nào tao cũng pha nước chanh cho mày. Thì rõ là tôi vẫn uống nước chanh đấy chứ.

Nhưng cũng phải nói thêm là đến một hôm tự dưng tôi nhận ra không thể nuốt được nữa cà phê đá ở cái quán trưa nào tôi cũng rúc vào.

Trần Quang Khải là một con đường kỳ cục, ấy là với tôi, đương nhiên, vì nếu ai cũng thấy nó kỳ cục thì nó sẽ không trông có vẻ kỳ cục như thế. Có Trần Quang Khải ở trên và Trần Quang Khải ở dưới.

Sự quan tâm đến lịch sử của tôi, theo lối giết thời gian, bắt đầu từ khi tôi biết chuyện Tôn Tử cho chém hai vị ái thê của Hạp Lư. Vòng qua Tam Quốc, rồi vòng về lại với Thái Sử Công: Đời trước chuộc văn thơ thì đời sau ưa chiến trận... có gì là lạ? Rồi lại vòng về Tam Quốc mà không chịu dấn thêm đến những Đường, Tống vv... Hơi ngạc nhiên một chút khi một quãng nào đó chợt nhận ra đó là những con người có mặt trên đời từ rất lâu trước khi Trọng Thủy Mị Châu hay Hai bà Trưng xuất hiện. Vậy thì tôi càng thêm ngưỡng mộ Tôn Vũ, đặc biệt là cái chuyện ông xin thẻ tre về viết binh pháp ấy.

Có lẽ là do khoảng cách xa và tính cấp bách của tình thế, cùng lúc phải nói và phải được nghe ngay lập tức, với rất nhiều người, mà ngôn ngữ của nhà binh lại ngắn gọn súc tích đến vậy. Không khi nào tôi không nghĩ thế khi nghe ông sếp (cái từ mà xuất hiện bằng chữ thì đỡ chướng hơn khi nghe bằng tai) nói tiếng Bình Định trong công ty. Và cả ngoài công ty cũng thế, cả với những ông thầy và với những thằng ngu cũng cùng một giọng. Nhưng ấn tượng hơn cả là khi chứng kiến ông sếp thắp nhang. Khoảnh khắc cầm cây nhang lên của ông thật đặc biệt, đến độ, tuy ngơ ngẩn trước những đối tượng được thờ cúng ấy vì phần lớn chỉ biết đến tên của họ, tôi vẫn thấy cái tư thế ấy rất hợp với một nơi như đài Kình Thiên, cái tên thật rợn, cứ tưởng tượng giữa bao la trời đất, những lá cờ phần phật điên cuồng cho thấy ý chí của gió, và những con người kia, bị buộc chặt vào số phận, lưng thật thẳng, chuyển động của khuỷu tay và vai trong một tư thế giữ lấy cây nhang chính giữa như thể nâng người ta lên, và có lẽ từ đó trở đi người được phép quên đi thân phận người.

Trần Quang Khải ở dưới, tức từ tầng một các căn nhà hai bên trở xuống, hết sức nhộn nhịp. Nếu không bao giờ ngẩng đầu lên hẳn người ta sẽ ngợp trong một thế giới nung núc người, nung núc xe, những chuyện trò than vãn không bao giờ ngừng, chật chội đến mức cả mấy cái cây như thể sắp bị đuổi khỏi vỉa hè đến nơi. Nhưng không bao giờ tôi không chợt ngẩng lên mà không cùng lúc bật ra một suy nghĩ, rằng người ở đây đã bỏ đi hết. Trên tầng cao của những nhà phố hai bên đường, nếu không được thuê, sẽ có cái vẻ im lìm bỏ hoang từ rất lâu. Có lẽ đã đi Mỹ hết. Có lần tôi ngạc nhiên hỏi B rằng làm sao tiền thuê mặt bằng ở đây mắc như vậy (kiến thức thu hoạch từ bà bán xôi) mà lại lắm cửa hàng sửa điện thoại thế kia? Nó trả lời đại khái đó đều là nhà của họ, không cần phải thuê. Nụ cười của B khiến tôi nghi ngại rằng kiến thức về kinh tế thị trường của nó cũng cao ngang bằng tôi. Nhưng rất có thể là nó đúng, tôi cảm thấy chắc chắn hơn khi nhớ rằng hầu hết các cuộc trò chuyện lọt vào tai tôi khi ở chỗ đông người, nếu không phải hoặc là kể lể, hoặc là thuyết phục bán hàng (tôi chẳng cần nghe cụ thể cũng biết, hay đúng hơn là tôi không thể hiểu, cũng như không hiểu một bảng quảng cáo viết chữ gì nhưng biết chắc nó đang bán, các câu chữ của họ có một nhịp đặc biệt không lẫn vào đâu được, thế mà người ta vẫn để bị vuốt ve), thì chắc chắn là đang bàn về điện thoại và xe. Có thể là người Sài Gòn rất biết cách tồn tại đấy chứ.

Vậy thì hoặc là người Sài Gòn có sức đề kháng cao hơn hẳn người ở Cù Lao Phố, hoặc là vẫn chưa tới lúc.

___________________

Hình ảnh phố cổ Hội An người ta biết hiện nay, và dường ám ảnh không ngớt các kiến trúc sư và các khách hàng của họ, thật ra chỉ bắt đầu hình thành sau thời cực thịnh của thương cảng sầm uất ấy. Số phận của Hội An nhờ vậy có vẻ đỡ bi đát hơn hẳn Cù Lao Phố. Thật khó mà hình dung người ta đổ về Cù Lao Phố để tham quan du lịch theo cái lối kỳ quặc như ở Hội An. Nhắc đến Cù Lao Phố tôi luôn nhớ đến đám thanh niên lớn trong xóm (lứa trước tôi và nay đã giải nghệ, yên bề gia thất, nói cách khác, chiều chiều bế con trước cửa nhà) từng hay huênh hoang nhắc đến khi nói về một áp phe, một phi vụ, trốn học đá gà hoặc lấm lét nghịch dại, đại khái là những chuyện mà chẳng phải thằng nhãi con nào cũng dám làm. Cù Lao Phố lởn vởn như một bóng ma, vì khó hiểu hơn là đáng sợ. Trước hết, thành phố Biên Hòa với tôi chủ yếu là một con đường rất dài, với các khu vực dân cư thay đổi từ đầu này sang đầu kia. Đầu này là trung tâm hành chính thì đầu kia sẽ là trung tâm khu công nghiệp, còn chính giữa là nhà tôi. Sự thể là thế này, từ thời còn rất nhỏ, tôi đi cùng người lớn ra bờ sông gần nhà, người ta chỉ cho tôi quán gỏi cá (món nổi tiếng với người chỗ khác là đặc sản trong khi với chỗ tôi là giun sán) với những cái chòi nhô ra sông, xóm thuyền chài, những con vật gì đen thui đuôi dài thân nhỏ như đầu ngón tay sống ở vũng lầy ven bờ mà tôi thường gọi là cá sấu con, và phía bên kia sông, một dải cây xanh kéo dài chẳng trông thấy một cây cầu nào bắc qua như thể một vùng rừng rậm hoang vu xa ngái, gọi là cù lao. Ở nhà ngoại, nơi gần sát khu công nghiệp mà tôi xem như đã là không còn dấu vết nào của thành phố, và rất nhiều dừa, người ta hay nói qua bên cù lao, và phương tiện cũng rất cụ thể: đi phà, tức là sát ngay bên cạnh. Ở khu trung tâm hành chính, nơi có quảng trường tỉnh, có cái chợ được gọi bằng tên của thành phố, và là đầu được xem như là văn minh hơn cả của con đường lớn, đi qua chỗ gọi là Mũi Tàu, người ta chỉ tay sang một bên và bảo, đi đường này là qua được cù lao. Đi đâu cũng gặp cù lao! Vậy thì con đường lớn ấy thật ra là một vòng chữ U, như sau này tôi nhận ra cả hai đầu đều có thể đi Sài Gòn. 

Một đêm Noel, S qua nhà chở tôi đi chơi, nó vừa mò ra một cái xó nào đó. S là người cô độc, theo nghĩa chẳng ai chơi với nó, kể cả cô gái nó nhằng nhẵng theo đuổi cũng phải né xa những chuyện trò kỳ quặc của nó, duy chỉ có tôi chẳng bao giờ ý kiến gì. Một việc tôi thấy thật đương nhiên vào thời ấy, khi mới vào đại học, nó ngồi nói còn tôi ngồi đọc. Một hệ quả của sự cô độc quá trớn: S nuốt tất tật vào bụng những mật khẩu của thời đại. Những từ lạ tai mà tôi nghe S nói theo lối thật tự nhiên, không lâu sau mọi nơi tràn ngập. Đêm ấy S chở tôi đến trước cửa một ngôi chùa, qua một quãng heo hút nhiều ngã rẽ mà tôi chẳng thể nào nhớ được vào sáng hôm sau, khoảng sân rộng trước ngôi chùa nhỏ cũng là một dạng bờ kè, xung quanh là một khu dân cư. Tôi hỏi, Chùa gì đây? Chùa Ông. Ông nào? Ông Quan Vân Trường hi hi. Lại đùa, tôi nghĩ, nhưng lúc ấy nếu không bận để mắt đến điệu bộ khả nghi của đám nhãi ranh đang thậm thụt hút cần (chỉ ngửi được chứ không trông thấy), tôi cũng không hơi đâu đi cười với những câu đùa không gây cười của S... S không bao giờ mất hút mà luôn biết cách làm cho người ta phải bận tâm đến tồn tại của nó, đủ mọi trò. Sau này khi nghĩ lại tôi nhận ra S nương nhẹ với tôi nhất, vì tôi chẳng tạo nên một dư luận nào, được bảo đảm không giao tiếp với đám bạn bè nó, cũng như là người duy nhất không cười cợt những chuyện trò kỳ quặc mà nó lải nhải (tôi có nghe thấy gì đâu). Cũng quãng ấy, một địa điểm nó hay dẫn tôi ra ngồi vơ vẩn cả buổi sáng, ngoài những quán cà phê chung cư, là ở bờ kè gần chợ Biên Hòa, một quán cóc cạnh một ngôi đình luôn đóng kín cửa, trên mái có rất nhiều tượng hình chạm trổ. Như sau này tôi biết được, đó là đình Tân Lân.

Từ nhà lên Sài Gòn, tôi đã luôn thích chọn cái ngả mà nhân vật Cẩn trong Trăng nước Đồng Nai đã đi từ Sài Gòn về Biên Hòa dạy học. Nhưng nói cho đúng thì không chính xác là cùng con đường ấy. Cây cầu sắt - cầu Ghềnh - mà Cẩn đi qua sau này đã bị hỏng nặng sau một vụ tai nạn xe lửa, chỉ còn duy nhất một chiều, đi hay về chẳng nhớ. Người dân hay có thói quen lấn vào đường xe lửa đi, rồi một tối nọ, người ta kẹt cứng ở giữa cầu... Khi Nguyễn Hoạt viết cuốn sách ấy vẫn còn chưa có xa lộ Hà Nội.

_________________

Nhưng tôi đã chọn đi đường này thay vì đường kia từ lâu, từ trước cả khi tôi biết mình đi xuyên qua Cù Lao phố. Những cái tên, phải rất lâu sau chúng mới xuất hiện, như thể dấu ấn chung quyết của sự vật. Tôi chọn ngả ấy vì ít xe tải đi qua hơn, và có nhiều cây. Thật nhiều cây. Đi qua ngả này, tức ngả xiên qua cù lao, người ta có một cảm giác rất rõ: nhà cửa thưa đi trông thấy và đồng thời cây cối dày đặc thêm; cảnh vật chuyển dần từ chỗ cây cối xen vào chỗ này chỗ kia cuộc sống con người đậm đặc đi đến chỗ những căn nhà thật cũ của cù lao thỉnh thoảng ló ra giữa những lùm mảng xanh (cứ như trong truyện của Joseph Conrad); cảm giác đi ra khỏi thành phố, dù là một thành phố nhỏ.

Và đúng là Chùa Ông là nơi có Quan Vân Trường ở trong đó, như mãi về sau cái đêm ấy tôi mới biết. S đã không nói xạo, giống như những lần mà tôi đinh ninh nó đùa khác. Nhưng có rất nhiều Chùa Ông ở rải rác khắp nơi, những nơi mà người Hoa di cư, ngôi chùa ở cù lao chỉ là một trong số đó. Những người Hoa ở lại đó vẫn lo việc thờ tự; nếu đến chùa vào lúc trời chưa tối một ngày rằm, khoảng sân ngăn cách giữa cổng chùa và bờ sông là nơi người ta họp chợ chỉ để bán những con vật phóng sinh. Nói là ở lại, vì họ đã bỏ đi gần hết. Không thể sống ở đây được nữa.

Trước khi xảy ra trận cướp phá của quân Tây Sơn thì Cù Lao Phố cũng đã tàn tạ dần sau cú đấm đầu tiên của một trận cướp phá khác. Nhưng cú thứ hai này là chung quyết, và không như Hội An, Cù Lao Phố không bao giờ gượng dậy được nữa. Những người Hoa phần lớn đã bỏ đi. Một vùng đất không có sức tự vệ, dẫu địa hình của nó rất giống như một thành trì cô lập, hào đào quanh chân thành.

____________________

Người ta thoát chết để chết một cách hãi hùng hơn, những nhân vật của Joseph Conrad ấy. Có lẽ cả một vùng đất cũng vậy. Không thể tưởng tượng được nếu như người ta lập ra phố cổ ở cù lao thì như thế nào, chẳng còn tư liệu về hình ảnh nào cho quãng thời gian trù phú của nơi ấy. Vậy tức là chẳng thể trở nên lố bịch như Hội An được. Thật khó mà biết được có sự sống con người hay không trong khu phố cổ bán giỏ xách, áo phông in chữ nguệch ngoạc xấu mù mắt và tranh đểu kia, nhưng một điều chắc chắn, chẳng còn chuyển động nào ở đó nữa. Những bức tranh còn hơn cả đểu, nếu không phải như thế thì lão bán tranh mà một lần tôi trông thấy, vẻ mặt đờ đẫn giữa xưởng vẽ sáng trưng đèn rọi, mong chờ điều gì với bức tranh mô phỏng lại bìa album American Idiot vẽ bàn tay nắm chặt trái tim-lựu đạn máu (đương nhiên dòng chữ trên bìa đã xóa đi) bày trước cửa hiệu một ngôi nhà trong phố cổ sơn vàng mái ngói âm dương ấy?

(Ngói âm-dương của Hội An khác ngói âm-dương thông thường ở chỗ nó chẳng phân biệt ngói âm và ngói dương, cũng không có diềm mái, không úp bò, chỉ còn âm-dương theo cách lợp, và chỉ cần một loại ngói đất nung duy nhất, không tráng men, như thế thì tiết kiệm hơn rất nhiều về vật tư, cũng không hề đòi hỏi kỹ thuật quá cao. Nhưng ngay cả một phản ứng của con người địa phương trước hoàn cảnh như thế cũng trở thành, như bất kỳ thứ gì đã được gọi tên, cùng với "phong cách Hội An", một "xu hướng độc đáo".)

Có lần ngồi ở rìa bờ sông tôi chăm chú nhìn một ngôi nhà ở bờ đối diện, rìa cù lao, mơ hồ tưởng tượng ra dáng vẻ những chủ nhân của nó, dường có thứ gì đó lơ lửng trôi tuột đi nhưng không hoàn toàn biến mất liên tục khơi gợi những hoạt động con người. Một ngôi nhà mái ngói tường vôi cùng những um tùm cây xung quanh ngăn cách khoảng sân nhà này với nhà kia, một bậc thềm chìa ra bên mép sông có hàng rào gỗ, có lẽ là chỗ họ giặt giũ. Hẳn phải có một lối mòn cho phép đi men theo bờ sông, mà phần vì vị trí tôi ngồi quá thấp gần sát mặt nước phần vì quá nhiều cây mọc túa ra từ bãi bờ phía đối diện mà tôi không thể trông thấy. Nhưng chắc chắn có người, ẩn núp đâu đó trong khoảng sân kia, điều khiển những hoạt động của nó. Nhưng ấy đã là rất lâu về trước, trước khi tôi biết rằng chúng cũng đang rục rịch trở thành những nhà vườn nghỉ dưỡng mang phong cách Indochine hoài cổ thời thượng.

Ở đây cảnh vật thay đổi liên tục, khúc ngoặt phía trước một con đường có thể dẫn người ta thoát hẳn khỏi đám mặt tiền nhà lộn xộn những bạt che và tủ hàng, nhưng cảm giác đi vào vùng hoang sơ trong thoáng chốc lại vụt đi khiến ta nhận ra mình đang trên đường đi vào một vùng ô trọc những con đường đầy khói bụi và đám xe tải cùng tiếng còi giết người báo hiệu khu công nghiệp phía trước. Cây cối vây quanh đám nhà máy ở đó mang một vẻ đồng phục và hơi hướm vờ vịt khó tả, những hàng cây thẳng tắp đồng loạt, chúng ở đó để thực hiện bổn phận lấp đi những mặc cảm con người. Tình cờ đi xuyên qua một trong những con đường trong khu nhà máy ấy, giữa những hàng cây cao vút và vô vàn cây nhiệt đới hai bên đường, trong một ánh sáng mờ ảo như sương mù, như thể ta đã ở một vùng đất khác, trong một buổi chiều trời mưa lâm râm, giữa một khung cảnh ma mị nhưng theo một cách nào đó có phần lãng mạn ấy, mùi gì đó tương tự như cám gia súc bốc lên trùm kín suốt một đoạn đường sẽ làm người ta ngỡ ngàng nếu không biết các nhà máy ấy tranh thủ xả thải khi trời mưa.

Ngừng đọc

Không có gì tốt hơn một vụ scandal để giúp ích cho việc ấy. Vấn đề của Kafka có lẽ là ở chỗ chẳng có một vụ kinh thiên động địa nào bị lộ ra, thành thử cứ bị đọc (cùng lúc với top 10 tác giả phải đọc trong đời hoặc top 100 tiểu thuyết vĩ đại etc.) và trích dẫn mãi. Nhưng các trích dẫn, chẳng phải ai cũng biết thật rõ điều đó sao, hoặc họ đã tự nguyện thiến mất một phần não mà độn rác vào cho chật sọ, ai lại còn không biết, nếu đã đọc tiểu thuyết, rằng một câu hay một đoạn, nếu bị gỡ rời ra khỏi văn bản mà rọi đèn vào riêng nó, đóng tủ kính trưng bày, lặp đi lặp lại, nhái đi nhái lại, (nhưng có lẽ sẽ rất kỳ cục nếu ai đó nảy ra ý viết vào bio của mình chẳng hạn cứ xem ai đó là chó mãi thì người đó cũng biến thành chó luôn..., hay nhục như một con chó...) thì hoặc nó mất nghĩa, hoặc tác giả là một người viết tiểu thuyết với mục đích kiếm chỗ để nhét vào những quotes ngay từ đầu. Như thế thì còn tệ hơn rất nhiều (nếu có thể làm cái việc so sánh) tiểu thuyết luận đề. Các chuyên gia nào thích bỉ bôi Tự lực văn đoàn và gắn ngay vào cho họ cái lối tiểu thuyết luận đề (như một câu để hạ thấp ngay lập tức và xếp mình vào hạng sành) rất có thể mặt dày mà làm cái chuyện ngu xuẩn kia, (một dán nhãn khác cho TLVĐ, tiểu thuyết lãng mạn). Một cám dỗ vì nói quá dễ, viết quá dễ, bình luận quá dễ, bất cứ lúc nào, bất cứ đâu. 

Như thể một diễn đàn đã mất đi cái bục, không còn điểm gốc phát ra chuyển động nữa, mọi người đều bình đẳng và là anh em.

Một buổi tối, vẫn lại ở quán cafe ấy, cũng vẫn cái anh chàng tọc mạch kia, anh ta lượn lờ quanh chỗ tôi dọn dẹp, rồi chợt, khi đã đi khuất, giật ngược ngay lại đột ngột hỏi, có biết cuốn Ánh sáng trắng không. Tôi ngơ ngẩn đáp chưa đọc, và kịp hiểu đang nhắc đến tác giả nào. Anh ta dường có sẵn chuyện muốn nói, lâu lâu đọc sách thấy mình ngu thật, tại không hiểu gì hết. 

Đọc xong thấy sao? 

Đã bảo không hiểu gì hết mà, câu nào cũng có chữ "không."

Chuyện này thật lạ, không phải là một anh chàng bám dính vào việc phụ quán cafe tại một thành phố ở tỉnh này như một nghề chính thức lại đọc tiểu thuyết, sao lại không thể chứ, mà là chính anh ta có lần đã thuyết phục tôi đừng đọc tiểu thuyết nữa, hãy đọc mấy sách về kinh tế thị trường ấy. Khi tôi hỏi sao lại biết về cuốn sách ấy anh ta bảo do đọc báo vnespress còn mua thì ở Fahasa. Ở một thành phố tỉnh lẻ như vậy những hiệu sách Fahasa gắn liền với trung tâm thương mại, và thường chẳng thiết tha tiểu thuyết mới xuất bản, ít ra thì cũng nhập về rất chậm. Và anh ta lại kết luận, đúng là không hiểu gì hết, câu nào cũng có chữ "không," ghê thiệt, Nobel có khác.

Nếu anh ta không hiểu gì hết với phong cách độc đáo đó, hẳn là tôi cũng sẽ không hiểu gì hết. Với một phong cách độc đáo nào đó tôi sẽ thở phào khi biết rằng mình không cần phải đọc. Nhưng phần nào tôi cũng lấn cấn, cái chuyện không đọc ấy. Vậy là, đến cả Gombrowicz còn chẳng đọc Schulz cơ mà. Tôi đi về.

Thỉnh thoảng có một tác giả nổi lên với danh tiếng ghê rợn như trường hợp trên, với tôi, và thường thì tôi không đọc, cùng lúc với cơn lười ập đến là lời biện minh, cũng còn rất nhiều người khác tôi không đọc chứ đâu chỉ người ấy. Nhưng đặc điểm chung của toàn bộ các trường hợp kiểu như vậy là, tên của tác giả đứng một mình một cõi, là duy nhất, là độc tôn, là anh hùng cái thế, chẳng ai có thể đến được gần, nghĩa là tự dưng mà hiện ra trong thinh không, không đến sau ai, và đương nhiên sẽ không đi trước ai. Rất có thể tôi đã bỏ lỡ một bước ngoặt trong đời và sẽ phải hối hận ghê gớm, ai mà biết được. Nhưng tôi ngả về lẽ thứ hai này hơn, rằng rất có thể tôi vừa né được một con mèo. Tôi là con chuột khi vội đường về nhà bị con mèo ấy chặn lại có chuyện cần hỏi nhưng cũng cho tôi đi nếu tôi thực sự bận quá, đương nhiên tôi khôn hơn con chuột của Kafka, nó cho đi tôi đi thẳng.

Đương nhiên tôi cũng có vài người bạn, và vài người trong số ít ấy chẳng may có đọc sách. Điều chẳng may hơn cả là người ta lại đi kể cho tôi một cách tự tin rằng làm thế nào mà họ bỏ hẳn đọc tiểu thuyết. Đương nhiên "vì chẳng thấy ở đó chuyện gì liên quan đến mình" sẽ được đổi thành vì mất thời gian, vì cảm thấy cần quan tâm hơn đến những điều thực tế, (ôi thực tế công bằng, huyền diệu và hùng mạnh! với trái tim người nghèo cũng như người giàu...), vì thấy mình cần làm gì đó với bản thân, vì thấy rằng xung quanh mình còn nhiều drama hơn cả tiểu thuyết! (sorry D.). Nhưng đúng ra chính vì nó chẳng có liên quan đến mình, chính vì nó nói đến chuyện bên ngoài bản thân mình thì người ta mới đọc tiểu thuyết chứ. Một công dụng ghê gớm, nếu như có thể coi đó là công dụng, người ta hẳn sẽ có thể quên phắt mấy chuyện linh tinh trong suốt cả ngày nếu như đọc tiểu thuyết vào buổi tối, như thế thì tiện hơn ngủ nhiều. Nhưng vấn đề là... là ai cũng là con chuột kia, con chuột đứng trước con mèo của Kafka ấy.

Một sự ngừng đọc gây hãi hùng khác khi nghĩ đến, đương nhiên chỉ riêng với tôi, là một người đã ngừng đọc tiểu thuyết khác khi còn rất trẻ. Để làm một cú, để thay đổi. Tôi đọc trộm nhật ký của khá nhiều người, nhật ký thật viết trên giấy ấy. Và đôi khi sự thể rùng rợn hơn là người ta có thể tưởng, khi đọc trộm nhật ký của một ông bố. Bố tôi từng viết mỗi tối, có lẽ ông là người đầu tiên trong những người đã viết về sự đọc mà tôi biết. Theo như nhật ký, ngoài vài cuộc tình (là thứ tôi quan tâm nhiều hơn, đương nhiên) thì tôi còn biết rằng ông từng đọc Dostoevsky, Stendhal, Khái Hưng Nhất Linh (với ông tên của họ luôn đi chung như thế, hẳn ông chưa đọc quá Nửa chừng xuân và Gánh hàng hoa, những gì thường xuyên được nhắc đến của họ, và  sau này tôi đã giật mình khi thấy ông thiu thiu ngủ trưa, trên ngực là quyển Gia đình cũ mèm của tôi), Flaubert (Bà Bovary)... Thật quá đỗi sửng sốt khi đọc được người thanh niên chưa đầy hai mươi ấy bình luận Anh em nhà Karamazov! Bởi vì chẳng còn bất kỳ thứ gì trong số sách ấy sót lại trong tủ sách cũ, và bởi vì, đây mới là chuyện làm tôi hoang mang, rất lâu sau này, tức thời điểm trước khi tôi khám phá nhật ký không lâu, khi thấy tôi lần mò một trong hai tập Đỏ và đen còn sót lại trong tủ chưa bị lấy đi mất, ông đứng sau lưng đọc qua vai tôi và phán, cái thằng chó đớp phải ruồi chẳng tài cán gì mà toàn gặp may, (ông đang nói đến Sorel), và y chang xuân tóc đỏ. Bởi vậy phải rất lâu sau này tôi mới có can đảm sờ đến Stendhal, chắc hẳn cũng vì không còn gì để đọc. Nhật ký chấm dứt sau khi chàng thanh niên ấy hạ quyết tâm phải đi, phải làm một cú liều, không thể sống mãi như vậy được, một chuyện có chút gì mờ ám mà ngay cả trong nhật ký cũng không ghi rõ. Và không còn một chút gì nữa ngoài những nguệch ngoạc vẽ chân dung phụ nữ (ông từng rất tự hào về tài vẽ và tôi thì bất lực không tài nào lặp lại nét vẽ khuôn mặt nghiêng của Lucky Luke theo hình ông vẽ). Đương nhiên tôi giấu biến quyển nhật ký ấy đi, đó là phát hiện của tôi, đó là nhân vật của tôi. Tôi biết mình đọc được nhiều hơn những gì mà nếu sau này ông đọc lại nó. Và đương nhiên tôi biết chuyện mờ ám kia, đó là chuyện vượt biên và cải tạo. Tủ sách giờ đây, tức là kể từ lúc tôi biết lục lọi nó, chỉ còn đám tạp chí kiến thức ngày nay, và những tiểu thuyết dở nhất mà có lẽ bạn bè ông mượn đọc rồi phải trả lại. Sau quãng đó vài năm bố tôi lấy vợ, tức mẹ tôi. Vậy thì là tôi gặp may chứ nhỉ, cái chuyện ngừng đọc ấy?

Những người lớn tốt nhất là không nói gì cả, như bà tôi đã chẳng nói gì với tôi. Tôi viết điều này không kèm chút mỉa mai nào. Bà tôi đã mất khi đã rất già, là người đã đi cùng chồng, tức ông nội tôi, cùng hai người con khác, lúc ấy chưa có bố tôi, vào nam. Khi tôi lớn lên hầu như bà tôi chẳng còn nói nữa, nghĩa là chỉ nói những câu nhấm nhẳng tức thời để cảm thán. Và tôi khi ấy, khi bà còn sống và ở chung nhà với tôi, cũng không nghĩ đến việc hỏi bà bất cứ điều gì. Nhưng có lẽ như vậy thì tốt hơn. Có lẽ không nói gì thì tốt hơn là có nói gì, như một nấm mồ đá hoa cương. Nếu như người ta có thể biết rằng nhìn một ụ đá còn hiểu được nhiều hơn nghe một con người nói.