Để dành

Đây mới là cái định nói ở chỗ các thầy

Dường như những ấn tượng về thời tiết hay các thời điểm trong năm, một khi được nhớ đến, hẳn liên quan đến những điều khác chỉ ngẫu nhiên mà xuất hiện. Nhưng ngẫu nhiên này không phải là một sự ngẫu nhiên thông thường, hay đúng hơn, một sự ngẫu nhiên mà bản thân nó được chờ đợi để mọi thứ khác trở nên có thể hiểu được, một thứ gì đó chống lại các kết luận quá sớm. Để an ủi? không, và chính ở chỗ đó người ta bắt đầu làm cho tin rằng có thật những thứ chẳng thể nào kiểm chứng được. Chẳng hạn, tháng Mười hai thì có liên quan gì đến cái chết? Nếu người ta bắt đầu đi theo hướng ấy hẳn các chi tiết sẽ dần đi đến chỗ được bịa ra thêm để làm cho chắc cái ý gắn liền sự chết vào với cái tháng ấy (và hoàn toàn có thể gắn sự chết ấy vào với các thời điểm khác, chẳng hạn đối với De Quincey đó phải là mùa hè, bên cạnh đó, De Quincey cũng lại sinh vào tháng 8).

(nhưng có một sự bịa đặt vô tình, bởi muốn, đó là việc lôi cả dòng tộc anh chị em vợ con cha mẹ ông bà ra để xoáy chặt thêm các thứ vốn chẳng cần phải nói ra làm gì, nhưng, đương nhiên, vẫn muốn nói ra cho bằng được; một mẫu: tôi rất hiểu điều đó vì hồi nhỏ đã..., hay vì chính bản thân tôi đã... và sau đó thoải mái thả rông các ảo tưởng trong cái vế sau vốn được hứa hẹn như một thứ gì đó rất cụ thể, rất đáng tin; các hồi ký là một vùng đất tốt cho các hạt giống, hạt giống rơi vào đất tốt thì vv... Còn người gieo hạt thì chẳng hạn có thể là các bác sĩ, các Việt kiều, hay các Bác sĩ-Việt kiều (nhưng đây mới khủng khiếp, một tên sách thoáng thấy trong nhà sách: một kiến trúc sư nỗ lực trở thành bác sĩ ở nước ngoài, hoặc dù các chữ không chính xác là như thế thì người ta cũng biết chính xác quyển sách ấy thế nào, với cái hình nhân vật Bác sĩ-Kiến trúc sư-Việt kiều ngay ở bìa), và các nhân vật không thể thiếu trong làng hồi ký: các ông tướng)

(cũng có liên quan đấy chứ nhỉ, một rapper đang tha thiết dạy người ta phải biết cảm ơn; để chứng thực cho khả năng của mình một cách khéo hơn, khi mà việc nói toẹt ra đương nhiên bị xem là rất ấy, người ta bắt đầu cảm ơn tứ tung, nhà thơ cảm ơn và rapper cảm  ơn, các bác sĩ cảm ơn; các ông tướng khi cần nói lên một sự thật động trời, - để xoáy chặt thêm những gì ai cũng bị buộc phải biết, - cùng với đó để có một bệ chắc hơn cho sự xuất hiện của bản thân, đương nhiên trước hết sẽ cảm ơn và biết ơn; những cảm ơn và biết ơn đã trở thành một cái gì không thể ngửi được, phải vậy không? và một lời cảm ơn công khai, nhất là cảm ơn người vắng mặt, còn đê tiện hơn cả một trò nói bẩn sau lưng, vì nó còn là lời nguyền rủa; nguyền rủa: đóng đinh vào nắp áo quan)

(lại quay lại chỗ cũ, nhưng lần này là một rapper giọng mái liên tục xin lỗi; xin lỗi và cảm ơn, và sắp tới, chúc mừng năm mới, chúc..., tất tật những thứ lúc nào cũng gây cám dỗ cho những kẻ dở hơi chăm chăm rình mò ấy - đặc biệt là các Việt kiều, vì có còn ai hăm hở giữ gìn phong tục và văn hóa, và cả tiếng Việt, hơn họ đây? - tôi thậm chí còn chẳng biết phải nói chúng như thế nào để khỏi cảm thấy mình ngu; một câu chuyện từ Việt kiều: một nữ Việt kiều trên đường trở về nhà kể lại việc đã tát, chắc chắn là không thể nào dứt khoát hơn, vào mặt đứa con của mình chỉ vì nó lỡ nói tiếng Anh trên sân bay, ngay trước mặt ông bà, trong khi trước đó, mẹ nó bảo, đã dặn đi dặn lại trên máy bay là về Việt Nam chỉ được nói tiếng Việt thôi, cấm nói tiếng Anh trước mặt họ hàng. Có thể đoán rằng thứ tiếng Việt ấy đáng yêu đến thế nào, đáng yêu ít nhất cũng giống như giọng của người phụ nữ hay nói chung với Nguyễn Ngọc Ngạn; và trong khi đứa con vẫn còn dằn dỗi không chịu nói gì nữa, bà mẹ đã kịp kể lại chuyện ấy lần thứ hai khi về tới nơi. Nhưng sao bây giờ người ta không mở Paris by Night và nhạc vàng cho cả xóm nghe nữa nhỉ?)

Nhưng đúng là tháng 12 vừa rồi mở ra theo một lối thật kỳ quặc, - bởi vậy mà có cái ý mà tôi cố tránh ở trên, - cứ như thể những người ấy đợi đến đúng lúc thì mới có thể. Nhưng dù thế nào đi nữa tôi cũng đã không thể nào chặn lại cái ý nghĩ rằng những ngày đầu tháng ấy rốt cuộc cũng đến sau khi người ta phải đợi quá lâu. Tôi đã chuyển về làm trong một văn phòng sát mặt đường lớn mà phần nhà gắn liền với nó, có cửa chính mở ra con hẻm đằng sau, là chỗ ở của ông bà chủ nhà - đã rất già và rất đông con cháu

Đổi thầy

Ý về một sự phát triển tất yếu, và được đòi hỏi như là mục đích duy nhất của mọi hành động, dường như phát tán không chút e dè trong những nơi mà bản thân sự phát triển ấy được đặt ra như một vấn đề lớn chỉ vì đã gạt đi hoàn toàn cái mà bởi đó ý về sự phát triển kia mới được hình thành. Một phối cảnh méo được bày ra, không phải bởi sự rút gọn đầy sốt ruột bị thúc bởi yêu cầu phải thể hiện ngay một tổng thể, mà bởi cố tình hay vô tình mà một số thứ bị giấu đi.

(Itten lệch ra khỏi những người khác ở Bauhaus ở chỗ: từ chối tìm thấy ở sự tương đồng của nhiều thứ một động lực phát triển để áp dụng vào những cái khác, như một đòi hỏi nhất thiết để biện minh cho sản xuất. Dường như càng hiểu rõ, người ta càng có xu hướng, và đó là một xu hướng tự nhiên, gạt bỏ đi các sự tương đồng hời hợt ở bề mặt, vốn rất dễ thấy và gây hứng khởi không ít.)

Cái thực, cái đã xảy ra và bởi vậy trội hơn hẳn những gì không có cơ hội trồi lên trên bề mặt, thủ vai sự biện minh lớn cho những cuồn cuộn hả hê kia. Nhưng trong số rất đông đúc những thứ không có khả năng trở thành cái thực, ở mức sờ thấy được hoặc được ghi lại như các dẫn chứng (dẫn chứng, và đánh số, trích dẫn và liệt kê... những hành động gợi ra sự đê tiện mơ hồ không chỉ bởi nó cứ khẳng định thêm những gì đã hiển nhiên, một cú lia cận cảnh khuôn mặt để ép ra cái ý về đau khổ..., và thường đáng lẽ phải bị bỏ đi thì hơn), những gì vẫn còn nguyên sức mạnh của nó, khi bằng cách nào đó vẫn được nhớ đến và không phải là đôi khi không hiện ra ở hình thức nào đó, lại gây ám ảnh hơn cả. 

Nhưng, làm sao bắt được cái mạch rất hiếm khi chịu hiện lên rõ ràng kia, cái mà khi nói rằng không có cơ hội cho nó trồi lên thì hoàn toàn chẳng hề phủ nhận một sự khước từ nào đó? Nhưng một câu hỏi khác, có đủ sức để thấy không? Không phải là ngẫu nhiên lại trở nên ầm ĩ như thế việc đòi hỏi có một nhà phê bình, hoặc ham muốn trở thành nhà phê bình, một người chấm điểm (một cụm từ còn hay hơn nữa gần đây tôi được biết, theo nghĩa được dùng để ký tên dưới các bài viết phê bình fb: giám tuyển độc lập, và thậm chí còn mở các lớp, không ít, dạy xem tranh).

Một nhà phê bình đòi hỏi niềm vui là một nhà phê bình chẳng đáng tin (và bởi vậy rất có thể là bởi anh ta còn chĩa đi đâu đó khác); một nhà phê bình tồi thì có thể nhận biết ở chỗ anh ta tưởng là lúc nào cũng có thể phê bình, hoặc, tệ hơn nữa, hiểu nhầm rằng chỉ cần bảo cái gì hay hoặc dở, hoặc đẹp hoặc xấu, hoặc có tài hoa hay không, hoặc có khéo hay không... đã là phê bình. Balzac từng nói rằng có một cặp rất xứng với nhau, một trong hai là tên ăn cướp, và có đặc điểm chung, bên cạnh vài thứ khác, là cái gì cũng mó tay vào được, vào nhà ai cũng mân mê đủ thứ, nhấc cái này lên đặt cái kia xuống, và lại còn đánh giá. Đương nhiên nếu đem ra soi từng li mà bảo rằng Balzac nói sai hay đúng, và thêm một vài trích dẫn, thêm một vài trường hợp thực tiễn... (và thậm chí, có khó tin đến đâu, viện đến cả bóng đá, nhưng dù sao thì khi thấy một nhà văn có gì liên quan đến bóng đá thì nhà phê bình kia rất có thể đang xem mình là bình luận viên) thì rõ ràng đó là công việc của một kẻ tật nguyền hoặc có một bộ phận cơ thể nào đó, rất quan trọng, kém phát triển hơn, ngắn hơn bình thường chẳng hạn, hoặc tệ hơn nữa, rụt hẳn đi. Nhưng cần phải thấy ở đó, ở tên ăn cắp kia, cả cái loại nhân vật bạ gì cũng ý kiến nữa, và chẳng cần biết ở đâu.

Một nhân vật (đương nhiên không có trong tiểu thuyết của Balzac) mà có lẽ không ai lại không biết; anh chàng đi ăn tân gia mừng nhà mới xây, và lời bình luận của anh ta về căn nhà mới của người mời mình tới là trung tâm của câu chuyện: cửa nhỏ như vầy sao mà khiêng quan tài ra được.

Cũng tương tự như hay và dở, những tiêu chí tối cao của nhà phê bình linh tinh -  một nhà phê bình chẳng có gì để nói nhưng cố nói bằng được, - một cặp khác tương tự, đẹp và xấu, từ lâu đã an phận của nó trong những đánh giá có liên quan đến nhìn. Nhưng hay-dở cũng đâu có quá xa những gì bày ra cho mắt: hay-dở buột ra trước hết ở những người xem phim, và cũng có vô số các nhà phê bình phim; trong khi những người xem tranh dường không có sự tức thời đầy hăm hở ấy. Đẹp-xấu rất thường được viện đến khi người ta chẳng còn biết phải nói thế nào nữa, chẳng biết phải làm sao để diễn tả ý mình, dẫu chẳng có mấy ý và thường chỉ là các cảm giác vô cùng mơ hồ (nhưng dù là mơ hồ đi nữa cũng không phải là không rập theo khuôn).

Mối quan hệ giữa tổng thể và chi tiết là một điều gì đó hết sức cơ bản; và sự cần thiết của nó còn thể hiện rõ hơn cả những khi nó bị phá hỏng. Những người xem tranh chỉ biết nói thật dõng dạc đẹp và xấu (và ở những tuyên ngôn chắc chắn nhất về cặp này, như thể đó là điều giải quyết xong mọi thứ, người ta không phải là không cảm thấy một cảm giác ti tiện ngấm ngầm), cùng với những người đọc với tiêu chí phải chỉ ra được hay và dở, và đòi được làm cho hài lòng, đòi phải hay, một đặc điểm khác có thể thấy rằng họ rất thuộc các chi tiết, trích dẫn vanh vách, và trích còn rất kỹ; kết quả bỏ ra bởi việc dí mắt vào những điểm cỏn con vô cùng huy hoàng. Không ai biết rõ các chi tiết hỏng, hoặc dường như hỏng, các lỗi dù nhỏ đến đâu, trong một tòa công trình, một tòa nhà, hơn người chủ của nó. Nói đúng hơn, chủ đầu tư; nhưng nói thêm nữa mới đủ, chính họ lại chẳng hiểu tại sao lại như thế. Nếu từng đi vào một lớp học vẽ, người ta sẽ biết ngay - tức là sau khi đã qua cái quãng quờ quạng ban đầu rồi - ai là tay mơ ai đã biết vẽ; và những kẻ cặm cụi vẽ thật kỹ từng chi tiết (và rất có thể từng được khuyến khích rằng có năng khiếu chỉ bởi vẽ một con mắt hay một cái miệng tuyệt đẹp, đẹp theo cái lối của nhà phê bình đẹp xấu, tức là muốn hiểu sao cũng được) hẳn sẽ gây một ham muốn cười cợt ở những người khác, bởi cái hình méo xệch trên tờ giấy kia chỉ còn chưa được thấy rõ đối với cái tay cắm mặt cắm mũi trên đó, trong khi đó nó đã hiển hiện với bất kỳ con mắt nào rành hơn nhìn vào.

(sự tuân thủ quy tắc: người không hiểu phải vẽ như thế nào, đầu tượng thạch cao chẳng hạn, lại nhớ rất kỹ các quy tắc chia tỷ lệ trên khuôn mặt, bởi tin rằng nó tuyệt đối đúng, thêm nữa anh ta chẳng bao giờ vẽ được một vạch dài mà chỉ toàn những nét lít nhít, vì sợ sai hơn ai hết; những bản vẽ dùng để xin phép xây dựng không thể, đương nhiên, tin vào đó mà đem đi xây được, và cũng rõ ràng là dùng để chống chế; những ai tuân thủ luật pháp Mỹ nhất (và hiếm khi nào không tìm ra dịp truyền bá nó)? Việt kiều Mỹ; đôi khi tôi không hiểu dân Nhật có ở nước Nhật không, khi được nghe ai đó kể về câu chuyện đề cao ý thức tuân thủ pháp luật: những người nhật, trong đêm, khi không còn xe nào trên đường ngoại trừ xe mình, ngay ngắn dừng lại trước đèn đỏ)

Các chi tiết, khi được thuộc lòng, nhìn sát tận mắt, gây một cảm giác yên tâm vô bờ bến