Làm thế nào để miêu tả một con mèo?

Hay là để tiếp tục 

Chuyển động lao thẳng vào mặt ấy sau này còn trở lại với tôi, nhưng theo lối ám ảnh hơn là thực nghiệm. Lần này không phải tôi đứng im mà là ông thợ mộc, và con chó thì đổi thành đầu máy xe lửa.

Một buổi chiều, lúc ấy đã học cấp ba, tôi về đến đầu xóm thì thấy lá cờ tang màu tím đang được buộc lên cây cột điện. Về càng gần nhà thì sự nghi hoặc càng tăng lên, và nỗi phập phồng phỏng đoán xem đó có thể là ai kéo dài cho đến khi đi được quá nửa con xóm dài khoảng hai trăm mét. Trước một phối cảnh gần như là hai điểm tụ hút về một đầu nhỏ xíu, thật khó xác định được đâu là điểm chính xác mà cái vòm tang tóc kia đang được dựng lên. Ở đây có một tổ chức, tự lập hay thuộc về nhà thờ tôi không biết chắc, gồm các ông các bà trung niên lo mọi việc cho tang gia, từ chuyện đọc kinh cầu nguyện ngay trước phút lâm chung, các nghi thức của đám tang cả về tinh thần lẫn vật chất (như chuyện liên hệ với người giữ cờ tang chẳng hạn) được lo liệu đâu vào đấy và gia chủ chỉ việc bối rối phần của mình; và đó là đối tượng ngưỡng mộ của một người bạn khác trong xóm, người mà bên cạnh những thắc mắc kỳ quặc về đới sống riêng tư của lớp tăng lữ là sự thần bí tỏa ra nơi những người bằng cách nào đó luôn xuất hiện ngay lập tức mỗi khi một nhà nào có người hấp hối hay đã hấp hối xong trước khi đưa về nhà ấy. Tiện thể, xóm tôi khá thẳng, một phẩm chất, hay đúng hơn là một nhược điểm, mà không phải xóm nào nằm song song dù trên hay dưới cũng có, không bị chỗ uốn nào bất chợt ở giữa khiến một đầu, khi đi vào ở đầu còn lại, trở nên bí ẩn. Bà nội tôi lúc ấy vẫn còn sống - thế nghĩa là, tôi có thể nói điều này mà chẳng phải bất kính, có nhiều khả năng hơn cả, vì bà rất thọ, có lẽ do chẳng bao giờ phải đọc những thứ báo chí rởm đời mà các ông chuyền tay nhau mỗi sáng - và xung quanh còn vô vàn những ông cụ bà cụ thuộc lớp con bà nhưng độ lụ khụ lẩm cẩm thì có khi còn hơn nhiều, chẳng hạn bà béo ăn nói bỗ bã đối diện nhà đôi khi sang nhờ bà tôi xỏ kim; thêm nữa đám thanh niên quanh nhà lắm lúc cũng nghịch rất dại, thế nên cả một cuộc diễu hành các khả năng lướt qua trong đầu tôi khi gần đến nhà.

Mọi việc được sáng tỏ nhanh chóng đến mức những biến chuyển tâm lý chẳng kịp được phân biệt rõ: không phải nhà tôi, mà là nhà bạn tôi ngay gần đó, nhưng cũng không phải thằng bạn tôi, vốn là người dịch chuyển liên tục trong ngôi nhà ấy, mà là ông bố nó, người mà từ hồi tôi biết vốn chỉ xuất hiện trong hai trạng thái, hoặc đứng làm việc trong xưởng mộc sau nhà, hoặc ngồi bó gối tại chính xác một đầu, không bao giờ là đầu còn lại, của cái trường kỷ gỗ ở nhà ngoài. Theo lời kể của người nào đó tôi biết được rằng ông già bị xe lửa tông khi tan làm ở xưởng mộc. Người ta chỉ nói đến sự việc ở hai điểm, thứ nhất ông ấy rất hiền, trong trường hợp này cái từ ngớ ngẩn ấy có nghĩa là chẳng bao giờ mở miệng nói chuyện với ai, thứ nữa là ông ấy thật tội nghiệp. Tôi không có lý do gì để phản đối từ sau, nghĩa là dù đối với tôi ngồi im một chỗ không có liên hệ gì với sự đáng thương họ đang gán cho ông ấy nhưng rõ ràng được bù lại đầy đủ bởi sự tương phản của một cái đầu máy xe lửa khủng khiếp có thể áp chế bất kỳ con người nào; nhưng từ trước thì tôi chỉ cảm thấy nó sượt qua mình, nếu không nói là trái ngược. Hiền nghĩa là thế nào? điều này làm tôi thắc mắc suốt một thời gian dài và tần suất xuất hiện của nó trong lời lẽ người ta nói không làm nó được khẳng định với tôi; nhưng tóm lại thì với tôi ông thợ mộc và hiền là hai thứ, không phải trái ngược, chỉ đơn giản là không có lý do gì để đi chung. Chiều hôm ấy tôi chỉ có thể làm một việc là chạy qua nhà nó và thấy bạn tôi đứng im trước ngưỡng cửa, tôi đứng bên cạnh, nghĩ rằng mình phải cảm thấy gì đây, và tôi cũng nghĩ rằng chính nó cũng đang tự hỏi mình theo một cách mà ngôn ngữ không miêu tả được nhưng cũng cùng một câu hỏi. Sự bối rối ấy chỉ thể hiện ở trạng thái đứng im của nó, bởi không bao giờ nó đứng im trừ khi ngủ, và khuôn mặt nó bài trừ mọi cảm xúc. Khuôn mặt ông già nó cũng thế, luôn tái nhợt, không một cọng râu, tóc dài nhưng lưa thưa mỏng và cũng không phải màu đen; thứ duy nhất sống động, cho thấy một sự gì xung quanh có thể chạm vào con người ru rú xó nhà nhưng kín bưng ấy, là ngón tay cái bị cụt của bàn tay phải ngọ nguậy lạ lùng khi tôi trông thấy ông dùng nó để nhấn chính xác vào các nút trên cái điều khiển ti vi. Cái bàn xẻ gỗ trong xưởng với bánh xoay răng cưa là nguyên nhân, lúc nào tôi cũng nghĩ vậy. Nhưng ông già không phải ngại ngần không nói, như người ta hay bảo, mà là ông ta không muốn nói, tôi biết thế, họ đâu có cơ hội đi quẩn quanh trong nhà ông và bị ông đáp cộc lốc khi hỏi chẳng hạn thằng con ông có nhà không, sự cộc lốc cũng tương tự như lời nói thường ngày khi tôi nghe thấy thỉnh thoảng ông nói chuyện với vợ hay con ông, mà tôi luôn bị chạm thật mạnh khi nghe thấy.

Sự việc như tôi nghĩ đến sau này, khi đã lắp ghép lại những gì rơi rớt trong chuyện trò của người lớn, đó là ông thợ mộc không phải người xứ này, và làm tại một xưởng mộc to khủng khiếp của anh em ruột ở một xứ đạo khác, nơi với tôi dường như nhà nào cũng có xưởng mộc riêng; thường xuyên trên đường đi từ nhà đến đó ông phải băng qua một đường ray xe lửa không có chắn ngăn, và vào đúng ngày hôm ấy, chẳng có gì để phân biệt với các hôm khác, bánh trước xe máy của ông bị kẹt lại đường ray khi đầu xe lửa đang đến. Một câu hỏi lớn vào lúc ấy của những người hàng xóm, sao không nhảy ra khỏi cái xe máy? Những người hàng xóm khôn ngoan luôn sẵn sàng hỏi sao không khi bất kể sự gì đã xong xuôi, và cái chết của ông thợ mộc vây xung quanh bởi rất nhiều sao không. Hẳn nếu như nói được thì ông già sẽ phải sốt ruột lắm mà hắt ra một từ duy nhất, quên. Có lẽ chuyển động của đầu máy xe lửa, ngay cả khi là thứ đều đều tiến lên muôn thuở như thế, hoàn toàn đánh lừa ở góc nhìn trực diện. Nhưng liệu, điều này đến tận bây giờ tôi vẫn tự hỏi mỗi khi đứng chờ xe lửa, ông già có nghe thấy cái nhịp ba lạ lùng của kim loại ít nhiều cũng ru ngủ ấy, hay giấc ngủ của ông đến ngay lập tức mà chẳng kèm một âm thanh báo hiệu?

Bằng một cách nào đó đám ma của ông đã chấm dứt hẳn những qua lại vốn đã thưa từ lâu của tôi và căn nhà ấy... Trong đám tang ấy bạn tôi cũng bắt đầu làm quen với cô gái nó học chung từ hồi tiểu học, sau này trở thành vợ nó, và sau nữa sẽ là người đi qua đi lại trước mặt nó, khi ấy rất có thể sẽ tiếp quản chỗ ngồi của ông già, vì ngôi nhà của nó dù thêm hay bớt người đều vẫn giữ nguyên như cũ. Đột ngột như bởi một nghi lễ, hay có lẽ nghi lễ là để mở ra những gì đột ngột. Một điều ghi nhận mà lúc ấy, trong đám tang, tôi kinh ngạc chứng kiến: khi kết thúc lượt đọc kinh tôi có tham gia vào buổi tối trước hôm đưa đám, tiếng đồng thanh báo hiệu làm dấu vừa dứt, tiếng khóc bà mẹ - vợ ông thợ mộc - vang lên như thể một cái nút vừa được gỡ ra tức thì.... Nhưng bạn tôi đã không làm thợ mộc, anh nó cũng không, và không làm thợ mộc một cách hiển nhiên, cả nó và cả ông anh, cũng chẳng ai cần một xưởng mộc và những bàn máy rất cồng kềnh nhưng chỉ thực hiện được một hay hai chức năng; và cái mùi gỗ ẩm cùng với đám mùn cưa lộn xộn như cát vãi đầy nhà ấy thật phiền phức, tôi từng nghe mẹ nó phàn nàn, với ai đó chứ không phải với ông già. Thường xuyên người ta nói với nhau bằng những thứ tiếng kỳ lạ nhất và không phải lúc nào cũng phát ra âm thanh, những người đã quá quen mặt nhau ấy. Cả tôi cũng không thể hỏi nó một câu đơn giản chẳng hạn bây giờ xưởng mộc nhà mày để làm gì, không, tôi không thể, cả vào nhà cũng như hỏi, dù chẳng ai cấm; và cũng theo cách ấy mà đôi khi sự xuất hiện bất chợt của nó trước mặt tôi là cách nhanh nhất để chấm dứt những ý nghĩ thoảng qua về thời còn nhỏ. Bản thân sự hiện diện ấy phủ định hoàn toàn những gì đã xảy ra, như thể giật tôi ra khỏi một cơn mơ mòng, như thể con người tôi thấy hôm nay, mỗi khi đi ngang và chảo hỏi lấy lệ, dù vẫn giống hệt như trước - mà trường hợp của bạn tôi là một cực tuyệt đối vì quả thật nó không có bất kỳ sự thay đổi nào so với khi tôi bắt đầu có ký ức về nó, chẳng qua là các vai trò đã thay đổi, việc mới có một đứa con cũng chẳng làm chuyện ấy bị ảnh hưởng mảy may - nhưng lại phủ nhận hoàn toàn.

Nhưng có lẽ chính nó mới là người nhận ra sự thay đổi này trước, và thấy từ phía tôi, rất sớm, khi sự dính chặt lấy nhau của chúng tôi vào giai đoạn ấy bị ngắt quãng bởi việc xây dựng ngôi nhà của tôi - năm lớp ba, phải đi ở tạm một chỗ khác, chính xác là xóm dưới. Một buổi trưa hè, khi người già đã bắt đầu đi ngủ và đám con nít xổng nhà đi chơi, tôi lầm lũi mặt cúi gằm đi vào từ một đầu xóm với cái nón rộng vành của phụ nữ mà ai đó nhất quyết bắt tôi đeo vào mới được ra đường; và nơi duy nhất có khả năng là nhà của bạn tôi, tôi đến tìm nó, rồi hỏi, trước sự ngỡ ngàng của khuôn mặt vốn đã nhớn nhác ấy: con mèo của tao có qua nhà mày không? Ngỡ ngàng, tôi nhớ rất rõ, vì đó là điều tôi trông đợi từ trước khi đặt câu hỏi, bởi chỉ có một nơi duy nhất có thể với những con mèo, ngoài trên mái tôn vốn chẳng có ai mà hỏi được, và bởi chính thằng bạn tôi còn không biết tôi có một con mèo. Nhưng quá khứ khủng khiếp với những con mèo trong nhà nó với tôi là đồng phạm vẫn còn sống động, tôi biết thế, sự biết ấy hiện rõ trên mặt tôi, tôi mường tượng, như một mặc cảm; và như vậy có nghĩa là tôi đã vào đường cùng, tức chẳng biết phải đi kiếm ở đâu nữa. Tôi hỏi lại chỉ để nó thôi cái vẻ mặt ngỡ ngàng đến ngu xuẩn ấy đi, tôi những muốn chặn trước luôn cái ngoác mồm chế diễu của nó, mày có thấy con mèo của tao không? 

Một đứa khác đứng bên cạnh hỏi có chuyện gì đấy, thằng kia quay lại bảo, nó đi tìm con mèo của nó. Quá mức nhục nhã, tôi bỏ đi.

Bởi vì để cho chúng nó thấy mình trong bộ dạng thảm hại với cái mặt hốt hoảng vì lo lắng ấy là cả một nỗi nhục lớn. Và cũng bởi vì, đúng là tôi có một con mèo, con mèo mà từ khi bà tôi đem về, một quãng sau khi vừa chấm dứt những buổi oanh tạc khắp xưởng mộc lùng tìm lũ mèo, chưa bao giờ tôi để cho bạn tôi biết về sự tồn tại của nó.

Căn nhà rộng mênh mông thời thơ ấu của tôi vốn đã bị thu hẹp trước khi tôi có nhận thức; rộng, nghĩa là so với những căn nhà cứ dẹp dần mãi về sau này, và đối với con mắt của một đứa bé mà chuyến phiêu lưu ly kỳ nhất cũng chỉ là đi vào các hốc hẻm nối liền các xóm dẫn ra bờ sông gần nhà. Nhưng dẫu thế nào nó vẫn còn quá rộng, khi ấy đã bị xén đi hơn một phần ba từ lâu hồi bác tôi lập gia đình. Một huyền thoại người ta hay nhập nhằng khi trò chuyện với trẻ con, cây vú sữa có còn không? Cây vú sữa nào, tôi sẽ hỏi lại, rồi dường nhận ra tôi còn quá ít tuổi để biết về cái cây thần bí ám ảnh tuổi thơ của họ, những ông chú ông bác họ hàng xa thỉnh thoảng ghé chơi ấy, tất tật dường nói lảng đi chuyện khác, như thể tôi thiếu một trí khôn hoàn chỉnh, với cái cười mỉm kín bưng; dường khi nào đến nhà tôi họ chẳng bao giờ để ý, nhưng hễ cứ ở một chỗ khác lại khởi sự nhớ nhung cây vú sữa ma quái kia (tôi gọi là ma quái vì có hẳn nguyên do chính đáng, con trai bà béo đối diện nhà được cho là đã bị giấu, cũng là tôi nghe được vì anh ta hơn tôi rất nhiều tuổi, bằng một cách thần kỳ nào đó, lên tít ngọn cây trong khi vẫn đang đinh ninh mình chơi trốn tìm trong xóm; hẳn cũng từng xảy ra một điều gì đó tương tự với các chú bác họ hàng xa nhà tôi). Nhưng một điều hiển nhiên không thể chối cãi là cái cây ấy đã tồn tại trong khoảng sân mà tôi thường nằm ườn ra đó mỗi sáng sớm, một khoảng sân rộng, kể cả khi đã bị chắn với sân sau nhà bác tôi bằng một mảng tường không cao quá đầu.

Và một điều mà sau này tôi buộc phải công nhận sau khi đã loại bỏ những tình cảm cá nhân, rằng cách thức những con người ngày xưa dựng nhà, tuyền là nông dân, đã báo trước từ lâu lối kiến trúc mà các kiến trúc sư, dù nửa mùa hay có nhiều kinh nghiệm, không phải là không chút mơ tưởng đến; họ vẫn đăm chiêu tưởng tượng ra một view thật đắt (các từ sẽ trở nên không thể ngửi nổi nếu ai đó vô tình trải qua một buổi trong họa thất những lớp năm đầu trường kiến trúc) với những mái ngói và gạch nung, những ô kính mở rộng cùng những giếng trời hay vườn cây um tùm trong nhà.... Và trồng một cái cây trong nhà là điều mà các kiến trúc sư sẽ sướng điên lên nếu chẳng may làm được, vì hết sức đơn giản, thay vì trồng cây trong một mảnh vườn nhà thật rộng, khi mọi thứ xung quanh đã tồn tại và bằng một lời kêu gọi vô hình nào đó nhất định người ta thấy phải trồng một cái cây, để che nắng chẳng hạn, họ, những kiến trúc sư ấy, lại muốn có cây trước, bất kể mảnh đất hẹp hòi ra sao, rồi lấy bê tông bịt kín xung quanh; và từ mọi ngóc ngách trong nhà người ta phải nhìn cái cây ấy với một sự chiêm nghiệm áp đặt, hay đúng hơn là một mặc cảm dày vò bệnh hoạn nào đó mà chỉ có các kiến trúc sư mới biết được. Một điều ngớ ngẩn tương tự: cố tình xây một mảng tường đổ nát và lấp kín xung quanh bằng những khung kính, đèn rọi và máy điều hòa, mong có hiệu ứng như một công trình cải tạo nào đó có quy mô và mục đích sử dụng khác xa. Những người nông dân kia chẳng cảm thấy khó sống nếu không có một cái cây trong nhà, chỉ việc bước ra đường hít thở hoặc trồng cây ngoài sân. Nhưng ông bà tôi thì có căn nhà rộng khủng khiếp, nếu tính cả phần mà bác tôi chưa tách ra, và từng, theo cách giản dị nhất, trồng một cái cây sừng sững giữa nhà, một cái cây ra cây, tức da sần sùi, đến mùa ra đầy quả, và cành lá vượt quá cả hiên gác lửng, thứ vốn có một mặt, cùng hành lang và cầu thang gỗ dẫn lên đó, quay ra sân sau, trong khi mặt còn lại nhìn ra khoảng thông tầng mênh mông của phòng khách, một điều khác, bên cạnh cái cây, cũng đáng thèm muốn với những gia chủ khao khát sự sang trọng hay với các kiến trúc sư tìm kiếm sự biến đổi không gian đầy kịch tính.

Nhưng sự biến mất của cái cây chỉ là một trong những thay đổi của lịch sử căn nhà. Suốt cuộc tồn tại của nó, mà từ điểm khởi đầu, không khó để tôi chắc chắn được, năm 1954, hoặc cùng lắm là năm sau đó (vì lớp người làm nông, có thể nói là thành phần chủ yếu của khu vực này, vốn có cách ghi nhớ các sự kiện theo lối riêng, và đánh dấu chúng bằng bất kể sự thay đổi song song nào diễn ra của sự vật bao quanh sự tồn tại của họ ngoại trừ chữ viết), cho đến cái ngày mà nó bị phá hủy hoàn toàn để mảnh đất thực hiện cuộc phân thân cuối cùng, nhiều cuộc trùng tu đã diễn ra; cái cây đã kịp biệt tích, trốc hết rễ, trước khi tôi xuất hiện và chịu đựng sự ngớ ngẩn của những họ hàng xa. Nhưng sự thay đổi kéo theo, hay có thể nói là nguyên nhân chính cho sự biến mất không phải là không gây tiếc nuối ấy, đó là chỗ ngủ của chú tôi, hồi ấy vẫn còn thanh niên, được dời xuống một góc sân, nơi, giáp bên vách tường nhà một ông bác khác, nhìn thẳng sang phía đối diện là khoảng sân nhỏ nhà ông bác ruột đã cắt ra trước đó. Đây là một sự di dời khó hiểu, mà tôi chỉ mù mờ đoán rằng nó trùng với giai đoạn chú tôi bị đứt dây chằng đầu gối (cú ngã ấy khiến chú phải từ bỏ cả sự nghiệp bóng chuyền lừng lẫy trước mắt cùng với ông bác, cả hai cao đến đáng kinh ngạc và lọt thỏm ở giữa là bố tôi) và không thể leo cầu thang lên chỗ nằm cũ, vì sau đó chú phải đối mặt với sự khủng khiếp quấy rầy chú hằng đêm, tiếng vọng của nó mãi sau này chú vẫn nhắc lại như một nỗi ám ảnh: tiếng khóc của chị tôi, rồi vài năm sau đó là tiếng khóc của tôi. Cho đến khi tôi có thể đi quanh quẩn trong nhà thì căn gác, chốn thiên đường vốn xưa kia thuộc về riêng chú, và của cả bố tôi mỗi khi ông tức tối chuyện gì mà chú phải lánh đi, như tôi khám phá sau này, đã trở thành chỗ học bài của chị tôi, bất khả xâm phạm và rộng đến mức xa xỉ, dẫu đã cắt riêng ra một khoản làm nhà kho, thứ cũng bất khả xâm phạm nhưng có lẽ chỉ với riêng tôi, vì bất chấp gây tò mò khôn cùng với cái mùi gỗ mục và đám mạng nhện dày đặc, những tia nắng hắt vào qua lỗ thông gió làm sáng lên thoáng chốc đám bụi trắng lơ lửng nhẩn nha mà đôi khi vô tình tôi trông thấy qua khe cửa hé mở, sự im lìm thường xuyên của nó làm tôi khiếp hãi. Cái nhà kho lúc nào cũng như chờ đợi tôi mở ra và một con quái vật không hình thù, con quái vật đại chúng vốn luôn được nhất trí giữa đám con nít với nhau, điều này không phải là không có sự can thiệp của người lớn với những tưởng tượng dị hợm mà họ rất biết cách bày ra để trẻ con ở yên một chỗ, luôn chực chờ bên vách cửa lùa ván ép.

Cái nhà kho ấy, có thể nói, là phần xuất hiện cuối cùng của căn nhà. Những sự hình thành theo lối không thể thiếu và không chút hào nhoáng bản thân chúng ngay từ đầu đã nói lên thật nhiều thứ, những gì chúng chiếm chỗ, nguyên nhân khiến sự xuất hiện của chúng trở nên bắt buộc, và cả một chuỗi thay đổi diễn ra lần lượt những ngày sau... Chẳng hạn căn bếp nhà tôi chiếm toàn bộ cạnh đáy của miếng đất rộng, nơi trước kia vốn là chuồng lợn (cũng như rất nhiều thứ khác, chuồng lợn này tôi cũng chỉ được nghe kể). Nhân tiện một sự việc khác có liên quan mà khi nó được kể tôi nhớ rằng mình ngay lập tức không kìm nổi cùng lúc cơn rùng mình và cơn buồn cười; một hôm con lợn duy nhất và to khủng khiếp, tôi những muốn thế, với chí phiêu lưu được kích thích bởi cảnh nhà trống không, bằng cách nào đó đã xổng được khỏi chuồng và đi rông trong nhà, cuối cùng nó dừng lại bên cái giường đơn bằng gỗ của bà mà người duy nhất đang ngủ trên đó là chị tôi, còn rất nhỏ, nhưng dẫu sao cũng mang khuôn mặt khó đăm đăm với tôi như sau này đã trở nên quen thuộc vào thời điểm tôi khởi sự nghĩ về cảnh ấy; con lợn đứng bằng hai chân sau trong khi hai chân trước chồm lên mép giường, cùng với cái mũi ướt liên tục khụt khịt và hai tai thảng hoặc vẩy nhẹ, sự ngơ ngác khi chứng kiến một thứ gì lạ lùng khôn xiết bày ra trên khuôn mặt lợn vốn đã ngơ ngác; dáng đứng ấy của con lợn có lẽ gây ra hiệu ứng đặc biệt khủng khiếp, với riêng tôi, là bởi nó bắt đầu mang dáng dấp con người, mà những nhúc nhích giật cục liên tiếp của con vật bồn chồn, cái vẻ chỉ đỡ dị hợm hơn nếu nhìn thật rõ khi lại gần và biết mười mươi đó là con lợn, không những chẳng giảm bớt mà còn làm tăng lên độ quái đản của cảnh tượng. Nhưng có lẽ con lợn (từng thuộc về một bầy lớn) và cái chuồng ấy gây phiền phức hơn là đem lại lợi nhuận nên, đến lúc thấy nhất thiết phải có một căn bếp đàng hoàng, mọi người trong nhà đành dẹp cả lợn lẫn chuồng. Về điều này tôi hoàn toàn có cơ sở tin tưởng vì những chuyện buôn bán tôi được nghe kể lại toàn những chuyện đổ bể, thậm chí còn chẳng kịp đến được mức gây thiệt hại ghê gớm bởi phần nhiều nhằm giải quyết chuyện việc làm hơn là muốn gây dựng nghiêm túc một cái gì. Nhưng nhà kho kia thì khác, vốn chỉ để quẳng vào những thứ chẳng biết phải đặt ở đâu, và phần lớn, tôi biết rõ, là những thứ không nỡ vứt đi, nghĩ rằng sẽ có lúc dùng đến. Kết quả của niềm tin dai dẳng ấy là một đống phiền phức tích tụ qua nhiều năm được đưa ra ánh sáng, theo nghĩa đen bởi người ta dỡ mái tôn trước, vào ngày phán xét cuối cùng; cho đến lúc ấy, những cây xà gỗ dày và dài suốt nhà kho, những thùng giấy trống không lớn đến mức tôi có thể chui vào và biến mất không ai biết, đủ loại bình và chậu lớn nhỏ sứt mẻ, một cái bàn lớn mà phần quan trọng nhất là mặt bàn lại không còn sử dụng được cho bất cứ việc gì, khung cái giường lớn đã không dùng từ lâu (cái của bà tôi nằm nhỏ bằng một nửa cái này, nhưng vô cùng bền và việc sau này bà miễng cưỡng đổi sang một cái giường sắt ít nhiều có sự ép buộc của các con trai bà), khung xe đạp cũ, bàn kê máy may của mẹ không xài nữa vì đã có một cái bàn mới, cùng đủ thứ vặt lỉnh kỉnh tưởng chừng đã biến mất khỏi thế giới... tất tật ám cái mùi đặc trưng của gỗ mục và bụi, yên tâm ngủ trong bóng tối của nơi không có bóng đèn và chẳng mấy khi bị con người quấy rầy, có chăng chỉ là tiếng cánh cửa lết sang một bên kẻ tò mò gây ra.

Nhưng mèo thì chẳng mảy may gây tiếng động, đặc biệt là mèo cái. Những con mèo cái của một thế giới nào đó còn sót lại, tuy sống giữa con người nhưng vẫn còn toàn vẹn tính thiêng của một loài vật không chịu mất đi sự nghi kỵ với loài người. Những con mèo đực thì khác, vẻ lừng lững bước đi chẳng thèm đánh mắt nhìn sang bên của chúng lúc về già ít nhiều cho thấy sự tha hóa khi đã ở cùng người trọn kiếp. Nhưng dẫu sao thì con mèo cái ấy hẳn cũng có chút sơ xuất, hoặc đúng lúc nguy cấp lại bị hút trọn bởi một sự gì quá hấp dẫn. Một buổi sáng, tôi đang vẩn vơ chơi dưới nhà thì bố, vốn lúc nào cũng ở nhà suốt tuổi thơ tôi, đứng trên bao lơn căn gác phía sau nhà, gọi tôi mà không lớn giọng; ông muốn chỉ cho tôi xem một thứ gì đó trong nhà kho. Với cảm giác về sự khủng khiếp hoàn toàn bị loại trừ khỏi tình thế lúc ấy, tôi lên cầu thang đến chỗ ông và đàng hoàng đi vào nhà kho đã mở sẵn cửa. Trong một cái bình lớn cổ loe, từng xuất hiện trong một bức ảnh nào đó chụp thời tôi bé tí, khi ấy vẫn còn được dùng để cắm những cành hoa giả dài ngoằng, giờ đây đứng trong một góc nhà kho ở cuối hai hàng những hộp và chậu nhỏ có lẽ từng chen chúc che kín nó, vừa được lôi ra lục lọi như thể bố tôi tìm thứ gì, tôi trông thấy một dúm đen tù mù, mà nỗi băn khoăn không biết phải chú ý đến điều gì ở đó vẫn treo lơ lửng, cho đến khi con mắt đã dần quen với bóng tối phân biệt được những cử động khẽ khàng nhất. Sự sống được hé lộ ấy không đi kèm với những giật cục thảng thốt của đám chuột, vốn thỉnh thoảng vẫn bắt gặp ở bất kỳ góc nào, và những màu lông dần tách biệt, trắng nhờ, xám, đen, lẫn lộn vào nhau giữa một mớ giẻ bẩn vây khắp xung quanh. Những con mèo con, vẫn còn chưa mở mắt, mù dở rúc vào nhau, và khi giấc ngủ bị quấy rầy, rất có thể bởi mùi người, hay mùi mà những đồ vật đã quên lâu ngày toát ra khi bỗng nhiên bị lục lọi, chỉ có một phản ứng run rẩy khe khẽ; có thể còn lâu lắm chúng mới học được cách, để đáp lại thật trễ nải như chủ nhân ông những chuyển động xung quanh đã được ghi nhận đầy đủ qua khóe mắt, duỗi toàn bộ cơ thể và kết thúc bằng một cú ngáp. Tôi không sờ vào chúng, không phải vì sự giám sát im lặng của bố tôi nhằm phòng hờ những hiểm nguy bất chợt, và đủ thứ khác, mà không khi nào có thể hoàn toàn thoát ra được, kể cả khi sau này khi đã ở rất xa; cũng không cảm thấy một sự thiếu kiên nhẫn thường hằng, sự thiếu kiên nhẫn mà những khi nào vẻ kém sống động, hay là sự khác biệt, của cơ thể sống khác loài nào đó bày ra trước con người, được nhận thấy rõ qua biểu hiện của những phản ứng hoàn toàn chệch khỏi dự đoán mơ hồ, nhanh hơn, hoặc chậm hơn, hoặc bất thình lình, hoặc dường chẳng nhúc nhích... và khơi dậy một nỗi thèm muốn tăng cường những tác động - có thể, dù khó tưởng tượng đến đâu, dùng để biện minh cho sự tò mò con trẻ hay không? - mà dẫu thế nào cũng hoàn toàn thể hiện ra bề ngoài theo cách thật ngèo nàn và không khác gì những trò tai ác, đôi khi vô độ; đơn giản chỉ vì chúng gây kinh ngạc, cụm lông nhiều màu lẫn lộn những cái đuôi, những cái bụng thở gấp, những cái đầu thậm chí còn chưa mở mắt ấy. 

Bố tôi, nhận thấy bao nhiêu câu hỏi dần hình thành, nhưng cũng có thể bởi tính ông vốn muốn nói ra lời giải thích của mình cho đủ thứ sự việc ông trông thấy hay trải qua, bảo rằng có thể là con mèo cái của nhà ông chụp hình rúc vào đây để đẻ. Đó là lần đầu tiên tôi biết đến tập tính kỳ lạ của những con mèo cái; nhưng phải nói thêm rằng việc tập tính này có phổ quát chung cho loài mèo hay không thì tôi không thể xác định được, vì như sau này tôi biết, cũng như tất cả mọi người, rằng đám mèo cái không nhất thiết phải thực hiện hành động sinh sản ấy ở một chỗ kín bưng hoàn toàn không ai biết. (Điều này rất lâu về sau, khi tôi đã đi làm, còn lặp lại một lần nữa; một con mèo hàng xóm xa, vì chẳng ai biết nó thuộc về đầu, ở khu nhà trên Sài Gòn, một hôm rúc vào gầm cầu thang ở tầng trệt, vốn là nhà bếp và chỗ để xe, và đẻ một lứa khá đông; nhưng mọi thứ chỉ giống nhau đến đấy là hết, vì con mèo cái này có lẽ cảm thấy những chiều chuộng lạ lùng mà anh bạn tôi dành cho nó vượt quá sự đãi ngộ ở nhà riêng nên đã cùng bầy con ở lại; còn tôi, vốn đã chừa mặt lũ mèo, không mảy may động tay vào, và chẳng bao lâu sau anh bạn đã lãnh đủ mọi phiền phức, và rốt cuộc cả bầy chỉ còn lại một con đen nhẻm duy nhất, tuy không bị tống đi chỗ khác cũng như không quỵ ngã bởi bệnh đường ruột nhưng kém cỏi lạ lùng, và chỉ nhận được ở tôi, những khi nào mất đề phòng, điều tôi không tha thứ cho lũ mèo, những cú búng tai xua đuổi để trở về chỗ của nó, trong một căn nhà không có cả gác lửng cũng như sân.) Con mèo cái nhà ông chụp hình, từng là một tay giết thịt chó kỳ cựu, sáng hôm ấy rất có thể cũng đã lơ đãng đi đâu mất để lại bầy con toang hoác không phòng vệ trước khám phá tình cờ của bố tôi. Ông cũng bảo rằng cứ để yên đấy, thế là tôi để yên, và trong những ngày sau đó không khi nào có ý định làm phiền con mèo cái vắng mặt. Điều tôi sợ lúc ấy, dựa trên những gì bố tôi nói, rằng con mèo cái kia nếu cảm thấy bị đe dọa sẽ ngay lập tức, bằng cách nào đó, đưa đám con đi chỗ khác. Nhưng quả thực sự hiện diện lạ lùng của đám mèo ấy khó mà bị gạt đi dễ dàng khỏi tâm trí. Trong những ngày dài thường xuyên chán chường hồi ấy, chẳng ai chơi với tôi hay là tôi chẳng được chơi với ai, bởi một sự phòng ngừa vô căn cứ của bố tôi hướng về tương lai của tôi mà con ông thợ mộc là đứa duy nhất khả dĩ để chơi cùng, ít nhất là cho đến khi lên cấp hai; nhưng nó còn có bạn của nó, và những đứa thoải mái chạy rông cả ngày ấy dường có chung ham muốn phải bộc lộ sự sung sướng của chúng theo lối thái quá mỗi khi cuộc chơi chẳng may diễn ra trước cửa nhà tôi. Nhưng suốt những ngày sau khám phá, tôi dường có thêm một niềm vui mơ hồ, tức đám mèo vừa phát hiện kia, chờ đợi ở cuối danh sách những cách đã tìm được để chống lại cơn buồn chán vốn bao trùm cả căn nhà những khi nào chưa phải miễn cưỡng học bài; và rủi thay danh sách ấy khá dài thành thử đám mèo được yên ổn trong nhà kho. Và rốt cuộc cũng đến cái ngày mà mọi thú vui nhất thời cạn kiệt; hôm ấy, tôi yên trí, với hình dung rất không chính xác về thời gian của loài mèo trong đầu, rằng mọi thứ vẫn còn nguyên chỗ cũ, và sự hiện diện có thể của con mèo mẹ thì chẳng là gì so với niềm vui được trông đợi, tôi đi lên nhà kho, và, cũng làm như bố tôi trước đó, cùng với nỗ lực chống lại nỗi sợ, gạt bỏ dần những chướng ngại chắn đường đến chỗ cái bình chứa sự kỳ diệu, và rồi thấy rằng nó trống không. Tôi ngỡ ngàng hiểu rằng con mèo mẹ ấy, trong số tất tật những gì nó phải tính đến suốt toàn bộ cuộc bỏ trốn rồi trở về của mình, hoàn toàn chẳng mảy may biết đến, và đương nhiên là không cần, niềm vui mà nó đem lại cho một kẻ, giống như những cá thể khác cùng loài, chỉ có thể gây hại.

Nhưng đó không phải nỗi buồn, còn lâu mới thế. Sự biến mất của những con mèo ấy, khác với quãng tồn tại mơ hồ kéo dài trong đầu tôi, chẳng khiến tôi tiếc quá lâu. Có chăng chỉ là sự trở đi trở lại đôi khi của một ý, mà những con mèo kia chỉ là một đại diện, không hơn, về sự biến mất âm thầm nào đó chỉ được khám phá khi đã muộn, để lại nỗi băn khoăn cũng mông lung không kém, không phải về một sự bỏ lỡ nào đó cùng với nỗi tiếc mà nó kéo theo, mà là những dấu vết mơ hồ của hình ảnh đã đọng lại trong trí kia, liệu chúng, khi mà sự tập trung của suy nghĩ chỉ tỷ lệ thuận với sự mơ hồ tăng lên, có thực là đã xảy ra hay không? Dù sao thì, vào thời điểm ấy, những trò chơi đơn độc hẳn đã được nối lại ngay lập tức, nếu không thì giấc ngủ trưa, đầy miễn cưỡng và bất khả kháng trước một hoặc nhiều người giám sát, sẽ phát huy công dụng của nó, tức luôn thành công hướng sự quan tâm theo một hướng khác hẳn, hoặc chỉ đơn giản là làm quên tiệt mọi thứ. Quả thật, nếu đám mèo vẫn còn nguyên ở đó thì tôi sẽ làm gì được đây? đôi khi tôi tự hỏi mình, bắt đi một con làm của riêng chắc hẳn, bằng cách nào chưa biết nhưng không phải là không hãi hùng, tôi tin thế, con mèo mẹ sẽ làm mình làm mẩy ghê gớm chăng? 

Không loại trừ khả năng là nó cũng mau quên, giống như một con mèo mẹ khác. Vào một quãng khác, tôi gọi là quãng cuối, của tất tật mọi thứ liên quan đến căn nhà này, bà tôi đem về, sau giờ lễ chiều, một con mèo con. Đó là cả một sự kỳ diệu đối với tôi; tuy nhiên cần phải đưa từ kỳ diệu này ngay lập tức vào khuôn khổ, đó là bởi trước hết, bất kể sinh vật sống không trông đợi nào bước qua ngưỡng cửa nhà tôi đều ít nhiều mang đến một sự chộn rộn nào đó, tức làm chệch đi cái nhịp đều đều miên viễn trong nhà, nhịp máy thêu của bố tôi - sáng chiều, và cả buổi tối, thời điểm tôi tận hưởng dịp được thả rông ngoài đường ít ỏi của mình thì tiếng kêu dội ra từ trong nhà của cái máy cày thu nhỏ chạy mô tơ ấy, khi mọi công việc thường nhật các nhà xung quanh đã chấm dứt, mang lấy cái vẻ thê lương giả vờ cho những than vãn liên tục không biết mệt của nó, sự than thở ấy ám ảnh đến nỗi ngay khi ngừng thêu, và cả sau này khi đã ngừng thêu hẳn, bố tôi thừa hưởng tiếng than thở của nó như việc đương nhiên nhất trên đời - đôi khi hòa cùng nó là nhịp máy may của mẹ - thỉnh thoảng buổi tối - cục mịch và ngẫu hứng hơn bởi phải tự đạp bằng sức, còn gia đình của chú thím lại là những biến động nho nhỏ khác nhưng chẳng mấy ảnh hưởng đến nhịp chủ đạo kia; thứ nữa, khi một con mèo đến ở trong nhà tôi chính thức, chứ không ở tạm, thì trước hết nó được trông đợi làm đúng cái vai trò của một con mèo là đi bắt chuột. Và cuối cùng, như thể cần phải đánh tan mọi hão huyền mà một con mèo có thể đem lại, bà tôi nhắc về xuất thân của nó, sau lời mở đầu thông báo sự hiện diện bằng một nhận xét về khả năng bắt chuột dự kiến của con mèo dựa trên các đốm thịt đệm dưới bàn chân, rằng bà già nhà đầu xóm biếu con mèo, biếu, bà tôi lặp đi lặp lại từ ấy giữa rất ít từ nói ra, cao giọng một cách không buồn che giấu, đến nỗi ngay cả tôi cũng lờ mờ nhận ra biếu này không hẳn là biếu thật; nhà bà ta đã quá lắm miệng ăn, đương nhiên, và đó là một bà già đặc biệt bẳn tính, người sở hữu con mèo cái mắn đẻ ấy, điều này được đồng thuận giữa đám con nít, đối tượng trực tiếp cho những chửi rủa thường xuyên của bà ta, và giữa cả người lớn với nhau, những người khi nhắc đến bà ta luôn phải thêm một lời nào đó ám chỉ nghề bà ta làm, cái nghề làm tăng giá trị của bà ta trong mắt anh bạn tôi, vốn quan tâm đến các công đoạn cuối cùng chuẩn bị cho một người. Dù thế nào thì bà tôi cũng thích con mèo, nếu không kể việc chính bà là người hàng ngày cho nó ăn (nhà tôi ăn gì nó ăn nấy), thì về sau tôi còn nghe bà nói, khi con mèo trở về sau chuyến bỏ nhà đi đầu tiên, nở từng khúc ruột.

Nhưng chuyện bắt chuột hay đi rông thì hẵng còn xa. Trước hết, con mèo phải trải qua những đêm đầu tiên trong một cái lồng chim, bà tôi bảo phải để cho nó quen mùi nhà kẻo bỏ đi mất. Nhưng như thế đã là lo quá xa, nó ngồi im đúng một góc duy nhất trong cái lồng vốn đã rất nhỏ, và tiếng kêu của nó tuy yếu ớt nhưng dai và đơn điệu đến tuyệt vọng, cứ lặp lại ngắt quãng đều đều một âm duy nhất, thành thử ngay cả trước khi người ta bắt đầu xem sự tồn tại của nó là hiển nhiên thì nỗi nhớ nhà của nó, hay nhớ mẹ, đã đi trước. Những đêm đầu tiên ấy tôi ngồi bên cạnh cái lồng, giữa cơn buồn ngủ tôi đờ đẫn nghĩ cách làm cho nó ngừng kêu hoặc ít ra tiếng kêu cũng ngừng buồn thảm đến thế, thêm nước hoặc lấy cơm nguội cho nó, đôi khi nhại lại tiếng kêu hòng dọa cho nó sợ; nhưng một điều, cả tôi nữa, cương quyết không làm đó là thả nó ra khỏi cái lồng, phần vì tôi hoàn toàn tin rằng bà tôi có rất nhiều kinh nghiệm nuôi mèo, và việc phải ở trong lồng như vậy là một sự bắt buộc mà con mèo nào cũng phải trải qua trong những ngày đầu tiên, phần vì tôi sợ, và có lẽ cũng chính là động cơ sâu xa của bà, rằng nó sẽ ngay lập tức tìm về nhà cũ. Nhân sự hiện diện mới toanh của con mèo trong nhà, một sự phân biệt giữa chó và mèo được bố tôi phát biểu, kèm với sự hăng hái thường thấy mỗi khi nào ông phát biểu một kiến thức trác tuyệt về bất kể vấn đề nào, dù có thể kiếm chứng được hay không thì sự tin tưởng ông đòi hỏi nơi người nghe cũng là tuyệt đối, rằng so với loài chó, vốn nhớ đường rất giỏi và không thể bị lạc, sau rất nhiều ngày bị bắt đi - tuy gây nhiều đe dọa hơn ở kích thước độ hung hăng, việc này lại khá dễ dàng với loài chó - vẫn có thể tìm được đường về, thì đám mèo, dù rất khó bị bắt, mặc cho nhỏ hơn và không gây khiếp đảm, nhưng một khi đi đã quen thì không trở về nữa.

Khi ai đó trong nhà bỗng nhiên lớn giọng ê hay suỵt, ta có thể hiểu rằng con mèo kia đang là đối tượng của một sự cảnh báo hay hăm dọa nào đó; và trong số những tiếp xúc bằng hành động hay ngôn ngữ của mọi người trong nhà với con mèo, lối tiếp xúc của chị tôi là văn minh nhất, tức ở đó mối quan hệ giữa mèo và người là rạch ròi nhất, và không có bất kỳ lằn ranh khả dĩ nào có thể nghĩ đến chuyện cần được vạch ra. Mọi tiếp xúc của chị dành cho nó đều hiển nhiên là một động chạm phát ra từ cõi người hướng về cõi mèo; một tiếng kêu hốt hoảng là điều không thể tưởng tượng được nơi chị, thay vào đó là một từ nhắc nhở sự chú ý với người nào ở ngay gần đó, kìa, chẳng hạn, kèm theo cái nhăn mặt hướng về phía con mèo trước cả khi sự chú ý được hình thành từ phía người còn lại, và đương nhiên, không cần phải nói thật cụ thể rằng mọi trách nhiệm ngăn chặn hành động hay giải quyết hậu quả diễn ra như thế nào dưới sự quan sát của bà chúa đứng im một chỗ, thái độ phán xét đăm đăm hướng về phía tên tội phạm thay cho bất kỳ lời nào có thể mong chờ thốt ra, và tất cả những người xung quanh, có thể nghĩ rằng cả con mèo tội đồ cũng không phải ngoại lệ, đều hiểu rằng chị tôi chỉ thoát ra khỏi sự cứng đờ như một pho tượng đá mà tiếp tục sống chỉ khi nào mọi thứ rầy rà nó gây ra (dù có thể chắc chắn là rất ít) đã được giải quyết đâu vào đấy. Nhưng không phải là chị tôi không thèm ngó ngàng tới nó, ít nhất là những tuần đầu, trước khi con mèo, có thể nói, phát triển đầy đủ cả về độ dẻo dai của cơ thể lẫn trí khôn của loài mèo; khi ấy thường xuyên xuất hiện dưới mép chân tường nào đó, của nhà bếp hay khoảng sân giữa nhà, một cụm di động ngập ngừng với hai con mắt mở to chờ đợi, nhưng hiểm nguy dự đoán từ trước kia, ập đến từ bất kỳ hướng nào, đều chỉ gặp phải một sự co cụm thụ động cùng những run rẩy thành tiếng thật khẽ là phản ứng kháng cự duy nhất của cơ thể nhỏ; chị tôi, trước con mắt chẳng phải là không chút sững sờ của tôi, một cách vô cùng tự nhiên - như thể sự vụng về, trong ký ức tôi, dường đã được giải trừ từ thuở trẻ con ở chị, một lần nữa thể hiện sự thiếu vắng của nó trong một hành động không bao giờ tôi nghĩ đến, bởi chị sợ bẩn ghê gớm, (trong khi tôi đã biết phớt lờ tất tật những cảnh báo phát ra hằng ngày về những bệnh dị ứng xuất phát từ lông mèo) - chị ngồi xổm xuống bên cạnh nó và vuốt xuôi từ đầu xuống lưng tấm thân mèo bé tí, kèm một lời nhận xét hiếm hoi về sự sạch sẽ của con mèo; điều đó giải thích rất nhiều cho hành động, nhưng cũng phải nói rằng kể từ lúc ấy tôi mới nhận ra, sau bấy lâu chơi với con mèo, màu lông trắng chủ đạo của nó, xen lẫn vàng, dường trội hơn hẳn, gần như có thể gọi là một con mèo trắng. Và đó đã là tất tật những gì từng là sự giao tiếp giữa chị tôi, vốn luôn bằng cách gián tiếp, với con mèo. Về phần mình, tôi phải mất một lúc loay hoay không lời để tìm cách gọi con mèo, phần vì sự thân thiết tăng lên giữa tôi và nó - tức là tôi không để yên mỗi khi nào nó lọt vào tầm nhìn - loại trừ lối cảnh báo cộc lốc kia giống như mọi người, phần vì tuy nhận ra cần nhiều hơn thế nhưng tôi cũng biết rằng một lối xưng hô thân mật thì thật lố bịch, trong khi một cái tên riêng là điều không thể chấp nhận được một cách hiển nhiên. Thoạt tiên tôi chỉ gọi nó là mèo, theo một cách lí nhí, và rồi tôi giải quyết bằng cách bỏ dấu huyền; và giữa sự nhập nhằng của một danh từ chỉ loài chung chung và một từ gợi lên tiếng kêu của nó, tuy cũng không rõ ràng hơn nhưng tôi có thể biện minh rằng mình chỉ đang phát ra một âm thanh ngớ ngẩn - điều này, tức sự ngớ ngẩn của kẻ kêu la những âm tiết vô nghĩa, dẫu thế nào cũng, theo như tập quán của những người tôi cho là bình thường ở đây, dễ chấp nhận hơn việc gọi một con mèo, hay một con chó, bằng một cái tên riêng -, vậy là tôi không còn cảm thấy bất kỳ cản trở nào trong việc gọi nó mỗi lúc thấy cần. Quả thực, ngoài đó ra, không còn cách nào khả dĩ, ít nhất là với tôi, để có thể làm cho rõ ràng mối liên kết bí mật với con mèo, giờ đã trở thành một đồng minh, hoặc chỉ là đồng minh về phía tôi tưởng tượng, mà bất kỳ cách nào khác cũng đều bị soi mói, dù đó phần nhiều là do thói quen can thiệp vào bất cứ thứ gì của những người khác trong nhà tôi chứ không phải như một sự vi phạm đạo đức. 

Những lo ngại về chứng dị ứng lông mèo xuất phát từ bố và mẹ tôi (chắc hẳn chỉ vì không có chút hình dung nào về chứng bệnh ấy nên bà tôi không đứng về phía họ, việc mà vào những dịp khác bà luôn đóng góp hòa âm cuối cùng trong những lời khuyên răn hướng về phía tôi, với chủ đề khởi phát từ bố, sau đó mẹ tôi sẽ thêm vào các chi tiết và xoáy vòng quanh chúng kèm những kịch tính mà bà luôn biết cách tạo ra, đôi khi chị tôi sẽ góp phần nếu một cơn xấu tính bất chợt dường đánh tan vẻ ngoài thờ ơ của chị - điều sau này tôi sẽ khám phá, qua nhật ký, rằng đó chẳng qua là chị có cách sắp đặt khác mọi người các thứ đang chảy qua trong đầu, và trong danh sách ấy tôi chen chúc phía cuối -, và cuối cùng là bà tôi, tuy với tông khác và một độ giảm nhẹ thành trò đùa vui nhưng không lệch khỏi chủ đề) không hẳn là bởi bản thân căn bệnh; và nếu những lo ngại ấy quả thực không hướng về phía nào khác thì đáng lẽ họ phải yên lòng từ lâu, bởi một sự kỳ lạ không thể chối bỏ là một vài bộ phận hoạt động vốn không hăng hái và thường hỏng hóc của tôi chẳng có bất kỳ phản ứng gì với con mèo cũng như những sợi lông trắng của nó thỉnh thoảng dính vào quần áo. Việc cứ bám chặt lấy con mèo, đúng ra là tôi vồ lấy nó, vào bất kể lúc nào, làm lớn thêm một lo ngại vốn đã manh nha hình thành từ những sự gắn bó khác của tôi, những thói tật nho nhỏ chẳng đáng đề cập, nhưng chắc chắn rằng chẳng thể tìm được bất kỳ nguy cơ nào ở đó ngoài một nỗi lo mơ hồ rằng sau này biết đâu tôi sẽ khư khư ôm lấy những thứ khác đích thực độc hại. Dẫu sao thì việc không thể phát biểu rành mạch thành lời ấy đã ngăn cản những cấm đoán dứt khoát. Nhưng sự thật thì còn xa mới đến mức có thể gọi là gắn bó không rời con mèo; trước hết, tôi không cần phải lo lắng những chuyện như cho nó ăn hay giải quyết những thứ rầy rà mất vệ sinh mà đám chó mèo vẫn gây ra, bà tôi áp dụng một thứ kỷ luật kiên định với con mèo - những thứ gì nó ăn và những chỗ nó có thể giải quyết  - hay đúng hơn thì đó là cách mà bà thấy không có lý gì làm khác đi với một con mèo; và thêm nữa con mèo cũng không làm xáo trộn những gì vẫn diễn ra hằng ngày, có chăng chỉ rút ngắn bớt những quãng tôi tìm đến cái cặp nhét đầy sách truyện linh tinh trong một xó nhà (khoảng dư ra, nhét vừa một cái sofa cũ đồ thải đi của một nhà khác, của một phần gian nhà lớn sau khi chú tôi lùi chiếc xe đa-su của chú vào mỗi tối); nó cũng có những chỗ bí mật của nó, những bạn hàng xóm trong một khu không phải là ít mèo, sau những chuyến đi chơi như thế tôi bắt gặp nó lén lút trở về chỗ cầu thang sân sau, hẳn đó là lối tiện nhất để tiếp xúc với thế giới bên trên. Phải nói thêm rằng thời điểm ấy những nhà trong xóm, chỉ trừ một vài căn rất ít được xây lại, không có lối đóng kín cửa nhà; người ta, kể cả đám mèo nếu chúng muốn, chỉ việc hết sức tự nhiên mà xộc vào nhà hàng xóm, vốn ngăn cách với mặt đường bằng một khoảng sân và một bờ tường thấp, có thể ngồi lên và có lẽ được làm để đánh dấu khu đất hơn là ngăn ngừa mọi sự xâm nhập. Không, không thể nói là tôi không rời con mèo như những người xung quanh hay nói, dẫu sau này những lời nhắc lại ấy xuất phát từ ý tốt của họ, tức hy vọng cũng là một cách an ủi nào đó; con mèo hoàn toàn tự do trong nhà và chúng tôi chỉ thảng hoặc lao vào nhau, hoặc tôi bất thần nhấc bổng nó lên, trước thì bằng hai ngón tay túm lấy phần da sau gáy, sau, khi đã đủ nặng, bằng cả bàn tay vòng qua thân, hoặc nó lao bổ vào tôi khi đang ngồi thừ chỉ kịp nhìn thấy màu trắng thấp thoáng giữa những chậu cây um tùm sau nhà. 

Buổi sáng sau khi tỉnh dậy nghi thức trước tiên của một ngày là mò ra sân sau, nơi lát bằng một loại tấm đan lớn, đủ sạch để nằm dài và đủ sần sùi để cảm thấy nó đúng là mặt đất lạnh chứ không phải những thứ chăn nệm trơn tuột vừa thoát ra khỏi, hoặc giả để tìm một cảm giác khác khả dĩ đánh bật cơn nhức âm ỉ chỗ cái răng vừa nhổ liên tục nhắc nhở tôi về sự thiếu hụt của nó; vào cái giờ sớm sủa ấy, ngoài cái mùi trong trẻo của một buổi sớm cùng với thứ ánh sáng chưa làm bợt màu mọi vật đi bởi nắng, ngoài sự tĩnh lặng chưa kịp bị xâm phạm bởi những hối thúc như lời xác nhận mở đầu một ngày - chú tôi đã chạy xe từ sớm và bà tôi đi lễ chưa về - còn có tấm thân mềm mại âm ấm hạ cố quệt qua tôi trong thoáng chốc, có lẽ vừa trở về sau cuộc đi đêm hoặc mò xuống bếp tìm thứ gì có thể nhấm nháp.

Một buổi sáng mùa hè khác, cũng vào cùng năm ấy, tôi được đánh thức theo lối sốt ruột hơn thường lệ. Một bầu không khí của hoạt động sôi nổi nào đó đang diễn ra, tiếng nói và tiếng đồ vật lẫn lộn vào nhau khác hẳn một nhịp buổi sáng thông thường, vốn trước hết được nhận thấy sự lệch lạc khi toàn bộ đèn trong phòng bật sáng trưng. Và khi con mắt còn mơ màng tìm kiếm lối thụ động những gì có thể làm rõ thêm sự lạ thường mơ hồ, khi chỉ mới lờ mờ nhận ra một tình thế lạ lùng mà tôi như thể, ở giữa căn phòng, vừa là trung tâm, vừa bị phớt lờ hoàn toàn bởi những loay hoay lục lọi và qua lại liên tục xung quanh, kể cả những gì mẹ tôi nói dường cũng bị cuốn vào cơn xoáy lộn những thu vén ấy mà mất đi toàn bộ vẻ khẩn thiết nó mang, kết quả của phép thử đầu tiên thực hiện - vô cùng tiện lợi và thực ra chẳng phải làm gì, tức nằm lỳ nguyên trạng - cho tôi biết rằng đây chẳng phải sự gì quá hệ trọng, chẳng hạn như khi nhà bị ngập nước trong một trận mưa lớn giữa đêm mà tất cả mọi người phải thật gấp rút mà đem hết đồ đạc kê lên cao. Nhưng rốt cuộc chính việc nhận thấy cơn lũ đã quét qua căn phòng đã lắng xuống, kể cả những cái gối và đám mùng mền cũng mất biến, khiến tôi cảm thấy không thể nằm được nữa, và mệnh lệnh trước hết tôi nghe rõ, được mẹ tôi phóng ra giữa một cuộc bận bịu nào đó ở chỗ khác, là phải đi tìm con mèo ngay và nhốt vào lồng. Rồi thì tôi cũng biết, mà chẳng cần có thông báo chính thức nào (tức mô tả thật chính xác và theo cách trực tiếp với tôi, việc mà vào tất cả những dịp khác, hệ trọng hay không, như sau này tôi nhận ra, luôn bị phớt lờ), chúng tôi đang dọn đồ đến một ngôi nhà khác, trong khi đó, ở đây người ta sẽ xây nhà; cách nói này thật ra vào lúc ấy không gây ngạc nhiên cho tôi, vốn không có bất kỳ hình dung rõ ràng nào về những công việc tuần tự phải thực hiện để một căn nhà mới được dựng lên, và việc phá căn nhà cũ đi là điều hiển nhiên với bất kỳ ai khác đến nỗi nếu lúc ấy ai đó phải nói ra quá rõ ràng như thế với tôi hẳn bắt buộc sẽ kèm theo đôi lời cằn nhằn vì sự ngớ ngẩn của kẻ chất vấn. Cuộc phá nhà ấy chỉ còn tồn tại qua những hình ảnh ngắt quãng mà sự gấp rút của tình thế, thứ rốt cuộc tôi cũng cảm nhận được, đã làm công việc giấu đi những khớp nối khiến chúng hiện ra theo lối đáng ngờ nhưng không thể xóa bỏ bởi ấn tượng kỳ lạ chúng để lại; một vài người lạ đi từ ngoài vào dường theo lối tự nhiên nhất trên đời, như thể họ đang đi qua một lối đi hàng ngày để làm công việc của họ chứ hoàn toàn không phải đi vào một ngôi nhà; căn bếp trống trơn, nơi đủ mọi thứ lặt vặt và đủ mọi mùi lẫn lộn vẫn bốc lên mỗi khi đi ngang ngưỡng cửa, giờ lấm đầy cát bụi dưới nền; khoảng sân, tuy không thực sự có gì sáo trộn ở đó, vẫn căn phòng đóng kín của chú và cây cối vẫn còn nguyên, nhưng toàn bộ như thể sáng lên khác thường; căn phòng trống không của chị tôi dường là một chốn hoàn toàn xa lạ mà tôi chỉ kịp nhận ra ngay trước khi bị tiếng quát lớn đuổi đi chỗ khác: toàn bộ mái tôn và cả vách ngăn giữa nó với nhà kho đã được dẹp bỏ. Tôi ngồi trên cỗ xe ba gác cùng cái lồng mèo, sau lưng là những bàn ghế và tủ, đến một ngôi nhà khác, rất gần. Những gì diễn ra sau đó chẳng có gì đặc biệt, kể cả thời gian để buồn chán cũng không có, nhưng chúng có tác dụng ghê gớm trong việc làm hoãn lại những thắc mắc về sự hoàn toàn không hay biết gì chuyện hôm ấy bố tôi bắt đầu xây nhà mới. Nhưng liệu chúng có thỏa đáng hay không, những dò hỏi dù chỉ một mình ấy, về những gì đã không được nói ra vào đêm hôm trước, thậm chí là tuần trước, hay tháng trước; và điều khiến tôi đoan chắc về sự không hề hay biết gì của mình trước khi mọi sự diễn ra đó là sự thiếu vắng hoàn toàn của nỗi mong chờ đáng lẽ phải khiến tôi không thể ngủ được suốt đêm hôm trước.

Có thể họ đã quên thông báo, điều này phần nào có lý, bởi việc tôi có biết hay không, bản thân nó chẳng giúp ích được gì. Vả lại hẳn sẽ thật hoang đường nếu đem sự băn khoăn không thể kém hệ trọng hơn ấy đặt cạnh những nỗi lo, thứ vốn luôn đi trước trong suốt cuộc đời những con chiên ở vùng này để giải thích cho tất tật mọi hành vi của họ, cũng như không bao giờ thất bại trong vai trò của một cớ chính đáng (trước nhà thờ và trước người hàng xóm), của một sự chịu đựng, theo cách không thể tránh khỏi, chỉ vừa mới được phát minh, rất lâu sau khi cái ý được nhen nhóm âm thầm từ thuở nào hoặc bị lây bởi nhau qua suốt quá trình sống chung đụng như một chứng bệnh mãn tính bất thình lình phát hiện; và trên hết, nếu chúng, những nỗi lo lắng hằn sâu hơn cả dấu thánh ấy, không thể nâng bản thân một người lên trước bất kỳ kẻ nào cùng xứ nhưng bất hạnh - kết quả tất yếu của một tội lỗi tuy không thể gọi tên nhưng cũng không thể chối cãi - hay trước một người ngoại đạo, trong bất kỳ dịp nào anh ta khám phá được sự cần thiết của mình đối với loại người bất hạnh này (bởi kẻ ngoại đạo thì không có đấng tối cao, hoặc đấng tối cao của họ không được công nhận, để giữ gìn khỏi lầm lạc), vẫn còn một lối thoát khả dĩ mà anh ta vốn đã thấy được đặt vào một cách hiển nhiên, vì kẻ buộc phải thấy những dấu thánh ấy, không ai khác, chính là những người sống phụ thuộc vào anh ta. Quả thực ngay cả khi một người đạt được hầu hết, nếu không muốn nói là trọn vẹn, những sự mong muốn có thể nói thành lời, những lời khấn nguyện ngày ngày được công bố hợp thức giữa cộng đoàn vào đầu giờ lễ, anh ta vẫn có thể hoàn toàn có lý khi thấy rằng mình luôn bị những nỗi lo bủa vậy và những kẻ vô tình phải hứng chịu chúng, để cho hợp thức, phải mang lấy tâm lý của kẻ phạm tội suốt đời. Vậy thì, khi đã rõ mười mươi rằng những nỗi lo ấy đương nhiên bất tử, người ta phải chấp nhận thêm một sự thật hiển nhiên khác rằng sự lo lắng thường hằng ấy cũng xa lạ nốt với việc can thiệp đến đến những gì diễn ra ngay trong thực tại, những gì bản thân chúng dường hướng đến ngay từ đầu, bởi để có thể phủ xuống cái bóng hoàn toàn và lơ lửng bay từ cái đầu này sang cái đầu khác mà không bao giờ rớt xuống hẳn chúng phải ở thật xa những hiểm nguy, hay đơn giản hơn là ở thật xa cách thức mọi sự diễn ra hằng ngày. Vậy nên tôi có thể chắc chắn, cộng thêm với những gì sau này góp nhặt lại (một điều tôi nhận ra với không ít mỉa mai, rằng rốt cuộc tôi chính là kẻ ở lại lâu nhất từ khi trên mảnh đất này dựng lên ngôi nhà mới), rằng không chỉ là quên không nói, hoàn toàn không thể loại trừ khả năng chính bản thân bố tôi - người duy nhất tôi có thể mạn phép mà đặt làm chủ trì cho công cuộc xây nhà mới, bởi chú tôi, dù là chủ nhân chính thức của một phần hai cơ ngơi và đóng một vai trò vô cùng kỳ lạ mà chú không tự ý thức được, cho đến tận bây giờ vẫn giữ nguyên sự ngây thơ đầy phúc lành trước mọi công việc hệ trọng đối với ngôi nhà - gần như cũng không thể biết được, vào ngay đêm hôm trước, mọi sự sẽ diễn ra theo đúng hẹn, và theo cách thức chớp nhoáng như vậy.

Chỉ một mình ông, như sau này tôi có thể biết được chắc chắn, phải quán xuyến toàn bộ công việc ấy; và trong khi ông phải gác lại toàn bộ công việc hàng ngày với cái máy thêu (thứ gây không ít nhầm lẫn cho tôi lúc nhỏ, không phải vì bản thân thêu và may là hai chuyện vốn khác nhau mà một đứa trẻ, hết sức bình thường, chắc hẳn không phân biệt được, mà là ở chỗ dù mọi sản phẩm của ông dựa phần lớn vào một cái máy - thay vì phải đạp liên tục trên một bàn đạp có trục xoay như mẹ tôi ông chỉ việc giữ im chân nhấn xuống một cái bàn đạp nhỏ - toàn bộ công việc của ông vẫn được gọi là thêu tay, bao gồm cả công đoạn phức tạp trước khi đặt vải lên bàn thêu, tức tìm cách để in được, bằng bột màu, hàng loạt hình vẽ tay lên tấm vải làm dấu và công đoạn ngồi máy, tuy là phần chính, chỉ nằm ở cuối cả dây chuyền một mình ông thực hiện; phân biệt với nó, cũng có nghĩa là cải tiến và dễ dàng sản xuất hàng loạt mà thậm chí chẳng cần phải bịa ra mẫu thêu khi nào khách hàng lúng túng, là thêu máy, hoặc có thể chỉ chúng tôi mới gọi như thế, vì đó là thứ dĩ nhiên được sử dụng khi nói đến hàng thêu, có chăng chỉ là như vậy thì quá mắc cho vài ba chiếc áo gối rồng phượng mừng cưới hay những mẫu áo đã quá lỗi thời nhưng bằng cách nào đó vẫn được ưa chuộng, hoặc các dân chơi đồ cấm muốn thêu huy hiệu nhưng không thể công khai), chú tôi lại không thể hoãn lại công việc của một tài xế (chiếc xe du lịch mới vừa thế chỗ chiếc đa-su, và vài năm sau đó toàn bộ xe đa-su sẽ hoàn toàn biến mất, hoặc ít ra là không dùng để chở khách nữa). Và việc ông tham gia trực tiếp vào chuyện xây dựng ấy với toán thợ, dẫu có theo cách nào đi nữa (rất khó mà nói chắc được những người thợ và tay thầu xây dựng lúc ấy có được yên ổn làm việc không), cũng không thể chối cãi rằng đã tạo ra cả một trong những giai đoạn trong đời ông mà những nỗi lo lắng, bởi phải miễn cưỡng lội vào cũng nhiều tương đương bởi tự vẽ ra, đã tấn công ông theo lối dồn dập nhất, mỗi ngày là một cơ hội cho những nỗi khiếp hãi mới, nhưng còn khủng khiếp hơn nữa nếu ông bất chợt nhận ra một ngày sắp sửa qua đi. Dẫu sao thì khoảng thời gian ấy tôi được lệnh cấm chỉ, vào ban ngày, bén mảng đến hiện trường, và nguyên nhân không gì khác ngoài sự khói bụi dày đặc trong một không gian không quá rộng - xóm tôi khá hẹp - chẳng nghi ngờ gì sẽ ngay lập tức tiêu diệt cái mũi đáng bực của tôi; còn buổi tối họa hoằn lắm tôi mới trở lại căn nhà cũ, thực ra lúc ấy chẳng hề khiến tôi tiếc, thành thử hình ảnh đầu tiên tôi bắt gặp ở đó là những cái hố kỳ quặc và một không gian lộn xộn khủng khiếp, và đặc biệt gây chú ý ở chỗ, khi đã không còn bất kỳ dấu tích căn nhà cũ vốn luôn rộng rãi, hẹp và nông đến đáng kinh ngạc. Nhưng tất tật những thứ ấy dường được nhìn qua khóe mắt (kể cả việc, trong những ngày đầu, một lần nọ bố tôi tuyên bố, với không ít vui vẻ và lạc quan, rằng tay kiến trúc sư ấy làm ông yên tâm; ông ta tuyên bố dõng dạc, bố tôi thuật lại với vẻ vui tươi hiếm hoi, nếu không nói là cuối cùng, rằng phải mất ba ngày, ông ta nói, thay vì hai ngày gấp rút và bởi vậy tiếng ồn gây ra hẳn vô cùng khó chịu, để phá nhà, bởi ông ta thay phần bố tôi quan tâm đến hàng xóm quý hóa, điều này làm bố tôi sung sướng vì đã chọn được người khiến ông an tâm; rất sớm, tôi nghĩ, bố tôi phải nuốt lấy những tán dương ấy vào bụng và chịu đựng cho đến khi không còn ai nhớ), bởi sự quan tâm của tôi hướng hoàn toàn về phía con mèo, hay đúng hơn là vào sự thích nghi của nó với căn nhà thuê tạm.

Trước hết, con mèo được nhắc rằng phải được nhốt vào lồng, theo như những ý muốn hiếm hoi của bà tôi được nói ra sáng hôm ấy (một trong những chỉ thị ít ỏi khác của bà, tôi đoán có lẽ mang vẻ khăng khăng nài nỉ nhiều hơn, là về phần cái giường gỗ, quả thực bà gắn bó với nó cách kỳ lạ, điều trong mắt những người còn lại không gì khác ngoài tính gàn của tuổi già; nhưng chắc chắn đây là một thất bại lớn), và nó sẽ phải ở trong lồng một vài ngày, bà tôi nhắc, vẫn là để cho nó làm quen, hay quên đi hoàn toàn ngôi nhà cũ. Lần này tôi được giao toàn bộ công việc chăm nom cho cái lồng từ khi lên xe cho đến khi mọi thứ được sắp đặt đâu vào đấy tại chỗ ở tạm, và có thể nói rằng tôi đã đặt toàn bộ tâm trí vào cái lồng nhốt con mèo suốt quãng đường trắc trở, tuy quả thực rất ngắn nhưng phải đi qua đầu xóm có ngôi nhà của con mèo mẹ. Con mèo mẹ ấy hình thù thế nào tôi chưa bao giờ biết, và đó là một căn nhà còn cũ hơn cả căn nhà của ông thợ mộc, nhỏ hơn nhưng lại nhiều người hơn (ít nhất ba gia đình nhỏ chưa kể bà già hay cáu bẳn chen chúc trong ngôi nhà bề ngang chưa đến 5 mét và tuy dài tương đương nhưng lại không có tầng lửng bởi mái tôn thấp hơn nhiều những nhà xung quanh), thành thử khoảng sân được chắn bởi cái tường thấp trước căn nhà ấy vào mọi lúc trong ngày đều có người; tôi đẩy sự lo lắng của mình lên mức hoang đường khi, sợ rằng cái giẻ phủ quanh lồng còn chưa đủ để che mắt con mèo - một sáng kiến của bà, như thể con người quá lớn tuổi và chẳng cần thiết phải nhìn vào các loại sách vở báo chí bao giờ ấy lại rất rành cách thức bịt mắt đưa lên xe trong những câu chuyện bắt cóc -, tôi dùng thân mình chắn giữa cái lồng và lề đường bên tay phải nơi sẽ xuất hiện căn nhà kia khi đi qua đầu xóm; đến ngã tư, nơi xe rẽ trái để đi xuống xóm dưới, tôi cẩn thận ôm cái lồng vào lòng và biến lưng mình thành tấm chắn, cho đến khi khung cảnh sau lưng đã không còn bóng dáng căn nhà kia tôi mới yên tâm mà thả mình vào những đợt hốt hoảng chốc chốc lại vén lớp giẻ phủ lồng lên xem xét con mèo bên trong thế nào, như thể sợ nó ngộp thở. Nhưng khi ấy tôi cũng nghĩ rằng ít nhiều nó cũng thích chuyến đi kỳ lạ này, tôi xem là đương nhiên việc nó, trong cái lồng bít bùng, cũng biết giống như tôi về một cảm giác đã diễn ra nhiều lần với tôi nhưng mãi mới thoát khỏi sự mơ hồ nhẹ bỗng khi được gọi tên cụ thể bởi một người bạn của tôi: một hôm chú tôi lái chiếc xe đa-su về bất chợt, và như những dịp khác tôi leo lên thùng xe, nhân tiện rủ luôn người bạn đang chơi cùng lúc ấy, tôi bảo nó nằm im trên băng ghế đối diện tôi và nhắm mắt chờ, và khi bất chợt chiếc xe rùng mình, khi quán tính đầu tiên nó tạo ra nhanh chóng bị lãng quên, bạn tôi chợt thốt lên thật vội như để bắt ngay lấy điều gì đó chưa từng ai khám phá, rằng được chuyển động như vầy thật sướng, chẳng biết được đang đi tới hay đi lui. Chiếc lồng của con mèo chỉ được dỡ đi lớp giẻ lau cuốn quanh khi đã yên vị trong gian bếp của căn nhà mới, rộng bằng nhà cũ nhưng ngắn lạ lùng và chẳng có sân ở giữa; và mọi thứ lại lặp như trước, chỉ khác ở chỗ nó đã lớn hơn rất nhiều, và bởi vậy nỗi sốt ruột gây ra bởi tiếng kêu của nó cũng nhiều hơn, đến nỗi thay vì làm theo logic mà lúc ấy tôi đinh ninh, rằng giờ đây quãng ngày bị nhốt để nó có thể hoàn toàn quên đi căn nhà cũ hẳn phải nhiều hơn theo tỷ lệ thuận với sự tăng lên về trí khôn của loài mèo theo tháng tuổi, ngay tối hôm ấy, khi bà tôi đã ngủ, tôi xuống bếp và giải phóng nó khỏi cảnh ngục tù. Nhưng cũng phải nói rằng bà tôi mãi mới ngủ được, sau những lần trở mình liên miên mà bố mẹ tôi cố tình phớt lờ (chú tôi thì đến ở cùng nhà vợ chú, cũng trong một xóm không xa xóm tôi); vào cái đêm đầu tiên trong căn nhà thuê tạm ấy, bà ngồi rất lâu trên cái giường sắt mới, kích thước tương đương cái cũ, sau những dằn dỗi ấm ức không thốt nên lời, không thèm nói nữa, nhất định không chịu nằm xuống cái giường lạ mà đôi khi bà tức tối đập đập thật mạnh để sự bất mãn phát ra tiếng động - nhưng tiếng động ấy thậm chí chỉ khiến bà rấm rứt thêm, hẳn vậy, vì khác với gỗ và chiếu, tiếng đùng đục tấm đệm trắng mỏng phát ra trên thanh sắt nghe càng thêm lố bịch; rốt cuộc cái giường gỗ, nhân dịp dỡ nhà, tôi hoàn toàn có lý do để nói vậy, đã được người ta hăm hở dỡ theo, và những thanh gỗ của nó khi đã tháo rời chẳng còn dùng để làm được bất cứ thứ gì, đến nỗi chẳng ai thèm lấy và cuối cùng phải bị chặt nhỏ để đem ra bãi đốt.

Cuộc bỏ nhà đi đầu tiên của con mèo chỉ được tôi phát hiện khi mãi đến trưa vẫn không thấy bóng dáng nó quanh quẩn. Sau những lần gọi, bằng cái còi hơi gắn ở đầu bình đun nước, thứ tôi vẫn xem, hay chỉ mình tôi tưởng thế, là một tín hiệu riêng giữa tôi và con mèo, nó vẫn không xuất hiện, và đến chập tối thì những đợt còi hơi vô vọng của tôi, mỗi lúc một thêm sốt ruột cho mọi người trong nhà, đành phải dừng lại với sự tin chắc rằng nó hoàn toàn không trốn ở bất kỳ xó nào. Bát cơm nhỏ trộn lẫn cá kho vẫn còn nguyên từ sáng, và tôi còn thuyết phục được, ít nhất là bà tôi bởi sự bất mãn của bà với cái giường phần nào đẩy ra xa những mối lo mà việc xây dựng cũng như vô vàn những lộn xộn khác của việc chuyển nhà gây ra cho những người khác, với những lý lẽ không phải là thiếu cơ sở - mà một trong số đó là chuyện tôi biết rõ, qua những giờ liên miên ngồi trên bao lơn gác lửng căn nhà cũ nhìn mái tôn, rằng dãy nhà mới chúng tôi đang ở thực ra thuộc về mặt sau của một dãy lớn mà mặt trước, bao gồm cả căn nhà cũ, quay về xóm tôi, nghĩa là từ mái tôn nhà này mà qua nhà kia thì chẳng cần phải di chuyển nhiều lắm - rằng phải quay về căn nhà cũ mà tìm. Và khi bà - người duy nhất tôi có thể trông vào để tìm con mèo - vẫn im lặng trên giường với dáng ngồi bất biến mà đôi khi tôi lẫn lộn chẳng biết có phải bà đang đọc thầm những bài kinh dài dặc không hồi kết với chuỗi tràng hạt thường trực trên tay hay không thành thử không dám nài nỉ, chợt bà chỉ tay về phía cửa sổ. Tên tội phạm, đầy vẻ nhớn nhác tội lỗi khi bị bắt chợt, hẳn vừa mới nhảy xuống không tiếng động, ở chân bức tường đối diện cửa sổ kê chiếc giường sắt, và chẳng mấy chốc bị tôi túm cổ, ngay khi vừa sà đến chỗ bát cơm, bỏ lại vào cái lồng chim. Cuộc bỏ đi ấy của nó thật ra chỉ mở đầu cho một chuỗi những đi rông liên miên khác mà dần dà tôi được thuyết phục rằng mèo nhà nào chẳng như vậy, và chẳng có gì phải rối rít lên vì một con mèo với định mệnh rốt cuộc cũng phải giống như những con mèo khác, tức là nếu nó quanh quẩn ở nhà và bu lấy người quá thường xuyên, điều mà bố mẹ tôi hết sức lo ngại và ít nhiều cảm thấy buộc phải nêu lên một cảnh báo nào đó mỗi khi thấy tôi quần thảo với nó, thì mới là chuyện không bình thường.

Vậy là một buổi sáng khác, khi ở trong căn nhà thuê tạm ấy chưa lâu, tôi lại tự thuyết phục mình rằng con mèo, sau những hồi còi hơi đầu tiên của ngày, đã lại biến đi với cái thói quen tôi đành phải chấp nhận ấy; cho đến tối thì sự tình vẫn chưa đến mức trở thành ngoại lệ, và dĩ nhiên chỉ mình tôi, suốt quãng nghỉ ngơi cuối ngày bị làm náo động bởi những trò chuyện chú tôi gây ra khi đến chơi, bị hẫng bởi những lay động bất chợt nơi đám chậu cây dưới chân tường gắn liền với cổng nhà, hẳn là lũ chuột thì chẳng bao giờ ý tứ bằng một con mèo; sáng hôm sau vẫn chưa phải là quá mức đáng lo, thậm chí cả ngày hôm sau nữa cũng vậy. Giờ đây tôi đã dần đi vào quy củ của mùa hè, ở trong lòng những ngày lê thê mà mới trước đó không lâu vẫn còn đáng khát khao và choán hết mọi ý nghĩ, những kỳ nghỉ học dài luôn được mong chờ từ trước với bao nhiêu trò vui và kế hoạch được mở ra, thậm chí khi mùa hè sắp kết thúc cũng là khi những mong chờ kia trở nên bức bối đỉnh điểm, và rồi sẽ qua đi một vài tháng để sự tiếc nuối vì đã chẳng làm gì kịp biến mất hoàn toàn nhường chỗ cho niềm hi vọng mới được lặp lại, và ký ức về nỗi thất vọng kia hoàn toàn chẳng đáng kể trước ký ức về niềm vui của mùa hè, những thứ mà thoạt tiên trôi tuột trước con mắt thơ thẩn chẳng hề chú ý và chỉ được sắp xếp lại theo lối không mong đợi, không tìm kiếm, bất thần xổ ra từ trong một xó nào đó đã quên bẵng và không phải là không bị tâm trí tráo trở làm lệch đi bởi những mùi hay những màu đặc biệt mà bằng cách nào đó nó tùy hứng gán vào. Nhưng kể từ ngày thứ tư thì sự chờ đợi đã mang một màu sắc mới, và một buổi sáng, vốn đã bị biến dạng bởi nỗi thấp thỏm mong được bắt chợt vẻ nhớn nhác trở về của con mèo, giờ đây được định hình sau khi thêm vào tàn dư của ý nghĩ đêm hôm trước đã dày vò tôi không nguôi bởi sự tuyệt vọng của chờ đợi; thậm chí có thể nói rằng chẳng phải là tôi không rình từ trước và chỉ yên tâm một cách đờ đẫn khi bắt gặp sự tự dày vò đầy quen thuộc sau khi đi khắp một vòng trong nhà thổi liên tục cái còi hơi ấm nước. Những cuộc đi tìm vô vọng chẳng giúp ích gì; bà tôi, như những lần khác, chẳng buồn nói nữa, tôi dám nói rằng bà ngồi đọc kinh lâu hơn thường lệ để đỡ phải chịu đựng những câu hỏi và than vãn đã học được cách gây nhức của tôi.

Thật tệ khi cứ chờ đợi như thế trong khi những việc khác vẫn phải tiếp diễn; sự chờ đợi đã trở thành thời gian, phủ trọn vẹn lần lượt từng ngày, ngắt nhịp bởi những việc thường nhật vẫn lặp lại dần dần đều hơn vì rốt cuộc căn nhà ở tạm đã qua quãng làm quen; chẳng còn một tuần cụ thể - ở đây không thể bỏ qua sự bất tiện của một mùa hè khi các mốc ngày thứ bảy và chủ nhật giờ đã trở nên chẳng cần thiết - và thay vào đó là những quãng không đều được đánh dấu bởi những ý nghĩ bất chợt nhói lên trong đầu tôi siết chặt thêm sự khẳng định về việc không thể quay trở lại của con mèo. Suy đoán về một tai nạn nào đó trên đường hay tai họa gây ra bởi đám bắt trộm mèo cũng không đi đến đâu, và sự trình bày dài dặc của tôi về các khả năng cho cuộc mất tích ấy, tuy nhiều nhưng đều vô lý như nhau, chẳng mấy chốc nhận được những biểu hiện thiếu kiên nhẫn từ phía thính giả, nghĩa là bất kỳ ai sơ hở hỏi thăm tôi về con mèo.

Và rốt cuộc cũng đến một giai đoạn mà chỉ cần một lời ai đó nhắc về con mèo của tôi rớt ra trong cuộc trò chuyện, đương nhiên có nhiều người bởi khi mặt đối mặt với một đứa con nít có lẽ người ta đồng loạt thấy rằng dạy dỗ và khuyên nhủ bất kể điều gì thì cần thiết hơn (và cho đến giờ tôi vẫn thấy đó vẫn là cách xử lý ổn thỏa nhất, rằng dạy bảo và cho lời khuyên thì luôn hiệu quả để giải quyết những tình huống mà người ta bỗng nhiên rất muốn nói, như thể phát biểu là quyền tối cao của một con người, dù chẳng biết nói gì hay quả thực chẳng có gì đáng để nói), là ngay lập tức tôi nhất thiết thấy cần phải giấu mặt mình đi; luôn luôn lặp lại như thế, trong khoảng vài tuần, như thể mèo, bất kể xuất hiện thế nào trong câu, đã trở thành một từ thiêng, một biểu tượng cho nỗi đau mơ hồ - và bởi vậy không thể không khơi gợi những tình cảm dẫu sao cũng mù mịt -, một khẳng định không thể chất vấn, có thể nói, ít nhất ở khởi đầu của giai đoạn mới mẻ này, gần như một niềm tin tôn giáo. Nhưng cũng chính vì vậy mà nó gây khó chịu như thể tôi bị gắn vào một cái công tắc. Rồi một lần nọ, một người họ hàng xa trở lại vài ngày sau lần ghé thăm trước, với kiến thức rất giải trí đã tiếp thu từ người nhà tôi về cái từ thần thánh ấy cũng như phản ứng tức thì nó mang lại, anh ta nhắc đến con mèo trong một câu chung chung bỏ ngỏ nhưng lớn giọng bất thường như thể sợ rằng có cái lỗ tai nào đó bị bỏ sót; tôi không ngẩng lên ngay và chỉ kịp nhìn thấy vẻ mặt trông đợi của anh ta - nụ cười sắp chớm nở trên đó sẽ trở nên như thế nào thì còn phụ thuộc vào kết quả sự dò xét đang phóng về phía tôi đầy lộ liễu - trước khi lặp lại phản ứng như thường lệ; nhưng tôi cũng không quên nụ cười mới chớm kia, và bất kể mang nghĩa nào đi chăng nữa, vệt đọng lại dai dẳng ấy, có thể nói, đã gián tiếp làm rõ hình ảnh của sự phản ứng ít nhiều thái quá và kỳ quặc của tôi, và ngay lập tức, trong ý nghĩ tôi, trở nên lố bịch đến mức xấu hổ. Phải chăng sự sụp đổ biểu tượng của nỗi đau tượng trưng ấy phần nào đó cũng là bởi toàn bộ những gì cấu thành nên nó, những hình ảnh hồi cố rất thiếu chi tiết về con mèo, hoàn toàn được tạo ra trong khung cảnh của căn nhà cũ, đã bị phá hủy hoàn toàn và thậm chí còn chưa kịp gây tiếc nuối? Và cùng với sự sụp đổ ấy, tôi nhận ra một sự thật khác, và đã quá trễ để mà đi hỏi bất kỳ ai trong nhà, rằng tôi thậm chí còn không biết, cho đến tận bây giờ, con mèo mà tôi đã gắn bó suốt nhiều tháng ấy, nó là mèo đực hay mèo cái.

Thật khó mà gọi đó là nỗi buồn. Những quãng ngồi không luôn luôn bằng cách nào đó đã bị diệt trừ, và lúc nào cũng có thứ gì đó chờ đợi hoặc bị bỏ sót. Chị tôi, trong khi bố phần lớn thời gian trong ngày cặm cụi phơi nắng trong cuộc chiến đơn độc (với đám thợ xây hay thậm thụt và thích giả vờ bị điếc, theo những chỉ trích đầy hục hặc mỗi tối của ông, với tay thầu xây dựng chẳng bao giờ còn được khen ngợi nữa, với cả hàng xóm hai bên nhà như là truyền thống không thể thiếu mỗi khi việc xây dựng diễn ra), nghiễm nhiên nắm toàn quyền kiểm soát và không chần chừ nhắc nhở những điều luật lạ lùng - chỉ mới ban hành và ngoài tôi ra thì chẳng còn ai để nhắm đến - trong căn nhà ở tạm, vốn chẳng có sân hay gác lửng để tôi lẩn trốn; còn buổi tối giờ đây là lúc tôi khám phá nhiều ngóc ngách xa hơn nữa với cái xe đạp cũ mà chủ của nó, cũng là chị, cảm thấy đạp xe là việc kém trưởng thành nhất trong những gì cần quan tâm. Bà tôi một hôm đem về một con mèo đen nhỏ nhớn nhác, để giải khuây cho tôi, theo lời bà nói, nhưng điều này thật đáng ngờ. Và chẳng bao lâu bà tôi lại phải vội vàng tống con mèo đen xúi quẩy ấy đi vì bất lực trong việc ép nó vào quy củ; nó thỏa sức làm bậy khắp mọi nơi, trên các bao vải dự trữ chất đống không cần dỡ ra, trong các khe hở giữa lưng tủ và tường, thậm chí còn suýt mất trọn cả bao gạo mới... và sau hai ngày cả gian bếp bốc lên cái mùi mà chị tôi là người đầu tiên phản ứng lại với vẻ mặt hết sức khắc nghiệt không thể giãn ra được nữa như thể cảm thấy cuộc sống vốn đã lắm trắc trở của chị đến đây là hết hẳn. Tôi chỉ nhìn thấy nó rón rén chạy qua mặt không quá hai lần, và không lần nào tôi hạ cố sờ vào nó. Những lặp lại, nối dài, thêm một lần nữa vân vân... đôi khi chỉ để người ta hiểu rõ rằng cảm giác về sự chấm dứt hoàn toàn trước đó, vốn chỉ mới cảm thấy, được khẳng định một lần cho xong; và ai có thể thẳng thắn mà nói chắc chắn rằng kết quả của một sự níu kéo, tìm cách nán lại, hoặc quay trở lại nơi chốn cũ, bất kể anh ta trông đợi điều gì, điều tìm thấy, trong nỗi bẽ bàng không thể lẫn, lại không phải là nguồn cơn cho bỏ đi dứt khoát? 

Cũng bởi vậy mà sau này mỗi khi nhớ đến tôi vẫn nuôi một hy vọng, dẫu nhỏ vô cùng, rằng con mèo nhìn chằm chằm tôi hôm ấy chẳng phải con mèo của tôi. Một buổi chiều muộn, nhiều tháng sau đó, khi mùa hè đã kết thúc từ lâu và căn nhà mới đã xong xuôi, trên ngưỡng cửa ban công tầng lầu căn nhà mới, mắt tôi bị hút trọn qua cái khe hẹp dần khi đang khép lại hai cánh cửa: một con mèo trắng, có đốm vàng ở đỉnh đầu và ở đuôi, nằm, với tư thế đề phòng cao độ, thân hạ thấp, đuôi im lìm, và bốn chân dường thu lại cho một cú phóng xa nhất, trên mái tôn dốc đối diện hướng thẳng về phía tôi hai con mắt thu trọn toàn bộ. Tôi đứng một lúc thật lâu, rồi không thể cưỡng lại ý nghĩ bước ra ngoài để nhìn cho rõ nhất có thể, tôi đẩy cánh cửa sắt, và dù tiếng động không lớn cũng như chuyển động đã giữ sao cho ít đột ngột nhất có thể, con mèo như thể giật mình rồi lỉnh đi ngay lập tức. Tôi nghĩ rất có thể mình đã bỏ qua một chi tiết nào đó mà không thấy rằng lông nó chẳng phải là nhiều màu trắng đến thế, cũng rất có thể chỉ tình cờ mà một con mèo nào đó bị bắt chợt trên mái tôn; và tôi đi xuống cầu thang sau khi đã chắc chắn được rằng nếu có đem chuyện này đi nói với mọi người trong nhà thì cũng chẳng ích gì.