Murakami xúc tuyết

Liệu có thực sự dạy viết văn được không? Và nếu dạy được - quả thực tôi nghĩ trường hợp ngược lại mới đúng, nhưng ai mà biết được người ta dạy cái gì hay viết cái gì trong các lớp ấy, dịch và viết - thì tại sao lại đi học? Dù người ta vẫn chẳng hạn học thở - yoga hay là thiền, học hát, học bơi vân vân... nhưng viết? Các nhà giáo, nhìn chung, đôi khi nghĩ về việc họ mở lớp dạy thêm thứ gì có ích, tôi phải cố sức tránh trường hợp cuối cùng nhưng rõ ràng nhất mà tôi biết chắc, giống như bất cứ ai cũng có thể biết chắc, chỉ cần làm một bài toán thông thường về tính nhân, vì họ có lối sỉ vả đặc biệt hữu hiệu và không phải là không nằm trong số những kẻ hung hăng nhất; người ta luôn bất ngờ sau khi chịu khó làm một phép tính cụ thể về việc tưởng rằng đã biết mười mươi, và sau khi có con số rồi thì chỉ việc tìm ra các nguyên nhân và vặn vẹo nó, thậm chí chẳng cần tìm mà chỉ việc lướt một vòng facebook. Nói như thế là bởi thỉnh thoảng tôi còn nghe thấy, điều này tôi ngạc nhiên không ít khi ai đó tưởng rằng tôi cùng hội cùng thuyền mà hở ra đôi chút, những câu hỏi ngây thơ phần nào tương tự nhau như là tại sao các ca sĩ lại hôm trước thế này hôm sau thế kia (các rapper có lẽ nhận thấy sự lố bịch của đám rocker già thành thử chẳng cần mất sức giấu giếm cái mặt trơ trẽn của mình), tại sao các kiến trúc sư lại chỉ trong một chớp mắt phản đối điều mình vừa tuyên bố, tại sao, cũng chính các kiến trúc sư ấy, tham gia lắm hội thảo và các cuộc thi ngớ ngẩn như thế....

Nhưng rất có thể những người đi học các lớp như vậy, phần lớn thuộc về hai trường hợp, hoặc chưa từng thử viết bất cứ gì, hoặc việc viết gây một niềm kinh hãi nào đó nhưng - chính điều này phân biệt họ với những người khiếp hãi ngay cả khi nhìn thấy một quyển sách, và biểu hiện của chứng ấy không loại trừ phản ứng trầm trồ thán phục ra mặt việc đọc cũng như gọi các nhà văn là bậc thầy ngôn ngữ - nỗi ám ảnh trở thành nhà văn lớn bỗng dưng một lúc nào đó đã chui vào đầu họ, cứ như thể nằm ngủ chỗ bậy bạ bị rết chui vào tai. Đương nhiên vẻ kém chuyên nghiệp, ý tôi muốn nói là kết quả của khóa học chẳng phải một tấm bằng ít nhiều có giá trị phổ thông nào (trường hợp này đôi khi là do người mở lớp cũng đang loay hoay tìm cách làm cho tấm bằng mình phát có chút danh tiếng nhờ vào một cơ quan nào đó), của các lớp ấy được bù lại bởi danh tiếng của người dạy. 

Tôi ngờ rằng những bậc giáo viên đã thành danh thông qua việc thực hành ấy, dẫu có vẻ tràn đầy thứ được gọi, lặp đi lặp lại không biết mệt, là đam mê, lại giống y chang các giáo viên tuyên bố máu me với nghề ở trường cấp hai cấp ba công lập nào đó ở chỗ: ai nói gì cũng tưởng là nói về mình. Có ví dụ hẳn hoi cho việc này, một sự việc dù ngẫu nhiên nhưng lại mang tính phổ quát, ít ra là với tôi. Một buổi tối cuối tuần đã rất nhiều năm về trước, khi mà với tôi việc đi nhà sách là để làm bất cứ gì khác chứ chưa phải để mua sách, tôi và anh bạn hay báng bổ thầy tu (theo lối ngây thơ không tự biết) rủ nhau đi nhà sách Fahasa ở siêu thị gần nhà để tìm một quyển sách, mà một hôm chính anh ta chạy bổ sang nhà tôi thông báo như thể biết được một báu vật như thế có tồn tại trên đời, vì tên của nó là "Lỡ tay chạm ngực bạn gái" hay bất cứ tên gì khác nhưng cùng ý đó, và đương nhiên chỉ để cho qua một buổi tối cuối tuần chứ không phải để mua, ấy là nhỡ có một quyển sách tên là như vậy thật. Chúng tôi xộc vào từng hàng kệ và dừng lại ở chỗ có nhiều sách chủ đề tương tự, vì, tôi khăng khăng với anh ta, nó phải là một quyển có ích giống như "đắc nhân tâm" ấy. Đã sẵn có một phụ nữ lớn tuổi hơn chúng tôi đứng ở đó, và một lúc sau chị ta quay sang hỏi, như để bắt chuyện, có biết quyển... ở chỗ nào không, rồi sau khi giới thiệu rằng đang học sư phạm chị khởi sự trình bày một vài niềm tin tha thiết vào sự giáo dục bằng việc đọc; thông tin ấy không giúp ích nhiều lắm cho cuộc truy lùng của chúng tôi thành thử chị ta nhanh chóng, sau một quãng lặng tình cờ, bị bỏ mặc; khi chúng tôi đã đi thêm một vòng, dường tìm ra những cái tên gần mục tiêu và hăm hở lẫn cười cợt bình luận chúng, bỗng chị ta, vẫn đứng nguyên một chỗ từ lúc nãy, như thể nỗi bàng hoàng bị bỏ mặc được bồi thêm nỗi bàng hoàng bị xúc phạm, gọi chúng tôi lại với vẻ mặt mà tôi biết thừa sắp mở đầu các giáo huấn... và "các em có biết rằng khi đang nói chuyện với người khác mà lại cười riêng với nhau thì người ta sẽ tổn thương lắm không?" Phải nói là đám con nít lớp sau này chẳng thấm vào đâu so với những người lớn mà tôi biết. Sau đó chúng tôi, tôi và anh bạn kia, cùng phải thừa nhận rằng những người không cảm thấy thoải mái với diện mạo của mình, bởi vì tình cờ là chị ta xấu lạ lùng, và có lẽ được yên ủi phần nào hoặc ít ra tôi nghĩ thế vì rốt cuộc chị ta không biết quyển sách chúng tôi tìm và cũng chẳng có quyển sách nào mang cái tên như vậy, thì hoặc yêu nghề ghê gớm hoặc có tâm hồn tinh tế đến mức đáng ngại, hoặc là cả hai.

Những người dạy viết, dịch, hoặc mang lấy danh tiếng hay học vị của mình để tìm học viên cho các lớp ấy, ít nhiều làm cùng lúc hai việc, đó là dành phần quan tâm rất lớn cho các bảng sắp hạng, đương nhiên Nobel không thoát, đồng thời cùng nhau bỉ bôi Haruki Murakami. Nhưng những gì họ viết, phần nhiều ở những chốn muốn nói sao cũng được, (khi nào hớ quá thì đùa thôi đâu cần nghiêm túc thế) không khác chính cái việc mà Murakami trong một cuốn tiểu thuyết gọi là xúc tuyết (để dọn đường). Tình cờ là bằng một cách hết sức thần kỳ nào đó tôi cũng biết một hay hai người có khoái cảm nói lăng nhăng nên khi bỗng nhiên đi làm chuyện gì không được lăng nhăng, như dịch sách, thì lại lấy tên khác. Một trong số đó là người dịch một trong ba quyển của Jon Fosse vừa xuất hiện năm ngoái, nhà văn mà anh chàng nhân viên quán cà phê một hôm hỏi tôi có đọc không. Dịch giả ấy, một phụ nữ, cộng tác viên hay đại khái như vậy, viết bài cho báo Thể thao văn hóa, cũng chính là tác giả của đùa thôi đâu cần nghiêm túc thế (và văn học Mỹ thì không triết tí nào nên không thích đọc), và là nói với chính tôi, và ngoài ra cũng thường nói về Murakami, Milan Kundera, nhưng có lẽ cũng là về bất kỳ nhà văn nào khác, theo lối tóm gọn trong 2 hoặc 3 từ gọn lỏn toàn bộ sự nghiệp của họ. 

Thật kỳ quặc là bỗng dưng tôi nhớ ra, rằng cũng từ rất lâu rồi, khi người ta chưa có xu hướng chê bôi ra mặt văn chương Milan Kundera sau một quãng như thể sốt hầm hập, lúc ấy một người bạn tôi hay qua lại tình cờ được chính cô gái phóng viên báo TTVH kia, vốn sống ở Hà Nội, nhờ đi lấy hộ một lô sách cũ, mua được ở một xó xỉnh nào đó ở BH, và chuyển lên SG, thoạt đầu người bạn định nhờ tôi, vì đi lại như con thoi, nhưng về sau lại gửi đi qua đường bưu điện. Trong lô sách ấy có Điệu Valse giã từ và Cuộc sống không ở đây, hai quyển mà đến giờ tôi vẫn chưa tìm ra. Có lẽ là vì dạo gần đây anh chàng bán cà phê, người kính nể Jon Fosse, vì độc đáo và không hiểu gì, bắt đầu trở nên thật phiền phức, đến nỗi tôi đã định đoạn tuyệt luôn với quán ấy, khi dần hay lân la chỗ tôi và quẳng ra liên tục các bình luận mà tôi đoan chắc là thuổng đâu đó trên các trang youtube review sách. Nhưng không phải là tôi không nhận ra rằng lối nói liên tục chẳng đầu đuôi gì của anh ta, bởi vậy hàng loạt nhà văn chen chúc xếp cạnh nhau theo lối chẳng biết đâu mà lần, lại hoàn toàn khớp với lối liệt kê sách vở trên các trang văn chương thích chơi trò liệt kê và tổng kết. Cả anh ta nữa cũng tham gia việc xúc tuyết, mà Murakami vốn tỏ ra ngán ngẩm miễn cưỡng đến độ bỏ hẳn để lên đường làm nhà văn. Đó chính xác là trong Nhảy nhảy nhảy, người cừu và lễ tân khách sạn vv... Quyển tiểu thuyết ấy của Murakami

(tôi bỗng nhận ra một tình thế kỳ quặc ở bàn bên, mà ít nhiều ta cũng gặp phải một lúc nào đó nhưng nhất thời không nhận ra vì đang tham gia vào sự việc, rằng người ta có thể nói với nhau trực tiếp những câu chẳng hạn như, anh cảm thấy là em... , em tạo cho anh cảm giác rằng em là người... nghe rất giống với một cuộc gặp tinder nhưng thật ra là một viên quản lý đang khiển trách nhân viên, cô gái vẻ mặt lo lắng nép mình vào cái ghế dựa. Nhưng dẫu sao thì hai trường hợp cũng giống nhau ở chỗ người ta tưởng phải cố chọn lấy một lối nói năng nào đó nâng cao mình lên; người nói tuôn ra chuỗi lời lẽ kỳ dị lưu loát chẳng phải lối nói thông thường, nếu không thì ai cũng tâm thần cả hay sao? Tôi đang trông đợi người còn lại sẽ có một phản ứng nào đó kích động, để giải trí chút đỉnh, chứ đừng xin lỗi nữa, bỗng cô gái mở miệng bắt vào đúng cái tông giọng kia để giải thích... Người quản lý ít nhiều giống một cha xứ hay một giáo viên, những người mà các lời khuyên và các mô tả trực tiếp dành cho người đang ở trước mặt lúc nào cũng xổ ra ào ạt trong khi bản thân họ chính xác cảm thấy rằng mình đang chọn lấy cung cách nhã nhặn nhất)

Quyển tiểu thuyết ấy tạo cảm giác rằng người viết đang nói rất thành thật về sự viết của mình. Nhân vật chính đến một lúc nào đó đã chán ngấy những thứ lăng nhăng viết cho xong - xúc tuyết bẩn - và nghe thấy tiếng kêu gào văng vẳng đâu đó về cõi văn chương đích thực, và có nhảy vào đó hay không thì lại chẳng hề là chuyện cấp bách, vì dẫu sao anh ta vẫn sống khỏe, một mình, không mối đe dọa, chỉ là chuyện dục vọng cá nhân đơn thuần. Rốt cuộc anh ta nhảy vào và khám phá đủ thứ lạ lùng, nhưng luôn ở cái thế mà những thứ kia còn xa mới chạm vào mình, và có hay không có mặt anh ta ở đó thì chẳng có chuyện gì đáng tiếc cả; để kết thúc quyển sách, anh chàng cựu xúc tuyết lấy được cô vợ đẹp như là phần thưởng của lòng dũng cảm. Đoạn kết rất giải trí ấy tôi chẳng hề thấy có vấn đề gì, có lẽ là những gì tác giả thấy đã xong xuôi hoặc không sửa lại được nữa thì viết béng thế cho xong. Ai đó từng kết luận, trong một bài viết ít nhiều tham vọng (tham vọng theo kiểu sẵn sàng đùa thôi làm gì nghiêm túc thế) rằng văn chương hiện đại không mặn mà lắm trong việc tạo ra những kết thúc đầy đặn, tức là có dự đồ hẳn hoi và xem như một phần không thể thiếu, không hụt hơi. Vậy là có khi người ấy chưa từng biết đến Joseph Conrad. Nhưng điều này lại hoàn toàn vô lý vì chính nơi ấy đã từng đưa Conrad lên hàng thánh thần ngôn ngữ, chuyện cũng tương tự với các tác giả lần đầu xuất hiện trong tiếng Việt và được lăng xê bằng những lời lẽ khủng khiếp, chẳng hạn Jon Fosse.

Anh chàng cà phê dạo gần đây chăm nghe review youtube tợn, mấy hôm vừa rồi đã liên tiếp để cho các tác giả diễu hành, và bằng một cách nào đó thật kỳ quặc liên tục nhắc đến Kafka (nhưng có lẽ cũng không phải kỳ quặc lắm, dẫu ở một cái xó như thế này). Tuy vậy Kafka không được anh ta xếp vào loại nhà văn "đầu to," tức những người, theo anh ta, học thật nhiều và phán thật kinh, chẳng hạn tác giả của quyển Nghĩa địa Praha mà anh ta chìa cho tôi cái bìa trên màn hình điện thoại. Có lẽ tại tên Kafka ngắn gọn dễ nhớ. Anh ta tiếp tục một chuỗi miêu tả lẫn lộn giữa Lâu đài và quyển được dịch là "Vụ án" rồi chuẩn bị khởi sự một tràng đả kích đám hành chính dựa trên tinh thần mà anh ta cho là của Kafka. Tôi bảo rằng ông ấy biện minh cho đám hành chính đấy chứ, đâu có phê phán vạch trần gì ở đây. Hiệu quả tức thì, anh ta nghệt mặt ra. Quả thực nếu cứ khăng khăng dán nhãn hành chính và quan liêu khi nhắc đến Kafka thì có lẽ văn chương ấy chẳng có gì mới, so với chẳng hạn đoạn mà David Copperfield bị ngẩn người ra khi khám phá được rằng cái người vốn tưởng là đứng đầu công ty, khi anh chàng tập sự xin tạm nghỉ việc (hay ứng lương?), thực ra lại chẳng làm quái gì trong văn phòng luôn đóng kín. Nhưng dẫu sao anh ta cũng đỡ mất công đi du học, ở Sing hay ở Pháp, chỉ cần phụ bán cà phê ở một quán tỉnh lẻ gần đường ray xe lửa là đã có thể ngang bằng trình độ. Anh đi một vòng dọn ly trong quán, và thường anh vẫn để tôi ngồi lại thật muộn. Nhưng khi tôi dắt xe về rốt cuộc anh cũng tìm ra được cách tiếp mạch chuyện khi phàn nàn về việc mua phải một quyển Xứ Cát tưởng đâu hấp dẫn nhờ bài viết hùng hồn đặt ở đầu sách, nhưng té ra toàn nói tào lao thiên địa. Anh ta kể chuyện ấy cho tôi như một câu chuyện cười, nhưng cái tên dịch giả và cũng là tác giả của bài viết ấy thì anh ta nhớ thật rõ và đọc vanh vách khiến tôi bất ngờ.